તસ્થુઃ પાતાલનિલયે મુદિતેનાંતરાત્મના। તતઃ કાલાંત રેભૂતે પુનરેવં વ્યચિંતયન્
પાતાળના નિવાસસ્થાને તેઓ અંતરમાં આનંદથી રહી ગયા. પછી, સમય પસાર થતાં, ફરી એમ વિચારીને—
ભવિતા ભરતો રાજા પાંડવેયો મહાયશાઃ। અસ્માકં તુ ક્ષયકરો દૈવયોગેન કેનચિત્
પાંડવ વંશનો મહાન યશસ્વી રાજા ભરત જન્મશે; કોઈ દૈવી ઇચ્છાથી, એ આપણો વિનાશ લાવશે.
કથં ત્રિભુવને નાથઃ સર્વેષાં ચ પિતામહઃ। સૃષ્ટિકર્તા જગદ્વંદ્યઃ શાપમસ્માસુ દત્તવાન્
ત્રણે લોકના સ્વામી, સર્વના પિતામહ, સૃષ્ટિના સર્જનહાર અને જગતપૂજ્ય દેવએ આપણને શાપ કેમ આપ્યો?
દેવં વિરંચિનં ત્યક્ત્વા ગતિરન્યા ન વિદ્યતે। વૈરાજે ભવનશ્રેષ્ઠે તત્ર દેવઃ સ તિષ્ઠતિ
વિશ્વચિન દેવને છોડીને આપણને બીજું કોઈ આશ્રય નથી. વૈરાજના સુંદર મહેલમાં એ દેવ નિવાસ કરે છે.
સ દેવઃ પુષ્કરસ્થો વૈ યજ્ઞં યજતિ સાંપ્રતમ્। ગત્વા પ્રસાદયામસ્તં વરં તુષ્ટઃ પ્રદાસ્યતિ1.31.
એ દેવ હાલમાં પુષ્કર ખાતે યજ્ઞ કરી રહ્યા છે. ચાલો, આપણે જઈને તેમને પ્રસન્ન કરીએ; તેઓ પ્રસન્ન થશે તો આપણને મનગમતો વર આપશે.
એવં વિચિંત્ય તે સર્વે નાગા ગત્વા ચ પુષ્કરમ્। યજ્ઞપર્વતમાસાદ્ય શૈલભિત્તિમુપાશ્રિતાઃ
આ રીતે વિચાર કરીને બધા નાગો પુષ્કર ગયા. યજ્ઞપર્વત પર પહોંચી, પથ્થરની કિનારે આશ્રય લીધો.
દૃષ્ટ્વા નાગાંસ્તથા શ્રાન્તાન્વારિધારાશ્ચ શીતલાઃ। ઉદઙ્મુખા વૈ નિષ્ક્રાંતાસ્સર્વેષાં તુ સુખપ્રદાઃ
નાગોને થાકેલા જોઈ, ઠંડા પાણીના ધારા ઉત્તર દિશામાં વહેવા લાગી, જે બધાને આરામ આપતી હતી.
નાગતીર્થં તતો જાતં પૃથિવ્યાં ભરતર્ષભ। નાગકુંડં ચ વૈ કેચિત્સરિતં ચાપરેઽબ્રુવન્
એથી, હે ભરત શ્રેષ્ઠ, પૃથ્વી પર નાગતીર્થ પ્રગટ્યું. કોઈએ તેને નાગકુંડ કહ્યું, તો કોઈએ તેને નદીના રૂપમાં ઓળખ્યું.
પુણ્યં તત્સર્વતીર્થાનાં સર્પાણાં વિષનાશનમ્। મજ્જન્તિ તત્ર યે મર્ત્યા અધિશ્રાવણ પંચમિ
બધા પવિત્ર તીર્થોનું તે સ્થાન સાપના ઝેરને નાશ કરે છે; જે મનુષ્યો તેથે ઉજળી પખવાડિયાની પાંચમી તિથીએ સ્નાન કરે છે,
ન તેષાં તુ કુલે સર્પાઃ પીડાં કુર્વન્તિ કર્હિચિત્। શ્રાદ્ધં પિતૄણાં યે તત્ર કરિષ્યંતિ નરા ભુવિ
તેમના કુળમાં ક્યારેય સાપે દુઃખ આપતા નથી; અને જે લોકો પૃથ્વી પર ત્યાં પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કરે છે,
બ્રહ્મા તેષાં પરં સ્થાનં દાસ્યતે નાત્ર સંશયઃ। નાગાનાં તુ ભયં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
તેમને બ્રહ્માએ સર્વોચ્ચ સ્થાન આપે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી; સાપોના ભયને જાણી, બ્રહ્મા, જે જગતના પિતામહ છે,
પૂર્વોક્તં તુ પુનર્વાક્યં નાગાનશ્રાવયત્તદા। પંચમી સા તિથિર્ધન્યા સર્વપાપહરા શુભા
એ સમયે, બ્રહ્માએ અગાઉ કહેલા વચન ફરીથી સાપોને સંભળાવ્યાં: 'પાંચમી તિથી ખૂબ પવિત્ર છે, શુભ છે અને સર્વ પાપો દૂર કરે છે.'
યતોઽસ્યામેવ સુતિથૌ નાગાનાં કાર્યમુદ્ધૃતમ્। એતસ્યાં સર્વતો યસ્તુ કટ્વમ્લં પરિવર્જયેત્
કારણ કે એ જ પવિત્ર દિવસે સાપોનું કાર્ય પૂર્ણ થયું હતું; અને જે એ દિવસે સર્વ રીતે તીખા અને ખાટા ખોરાકથી દૂર રહે છે,
ક્ષીરેણ સ્નાપયેન્નાગાંસ્તસ્ય તે યાંતિ મિત્રતામ્। ભીષ્મ ઉવાચ। શિવદૂતી યથા જાતા યેન ચૈવ નિવેશિતા
અને સાપોને દૂધથી સ્નાન કરાવે છે, તો એ સાપો તેની સાથે મિત્રતા રાખે છે. ભીષ્મએ પૂછ્યું: 'શિવદૂતી કેવી રીતે પ્રગટ થઈ અને કોના દ્વારા સ્થાપિત થઈ?'
તન્મે સર્વં યથાતત્ત્વં ભવાન્શંસિતુર્મહતિ। પુલસ્ત્ય ઉવાચ। શિવા નીલગિરિં પ્રાપ્તા તપસે ધૃતમાનસા
'મહાનુભાવ, આપ મને આ બધું સાચી રીતે કહો.' પુલસ્ત્યએ કહ્યું: 'શિવા, મનમાં તપ માટે નિશ્ચય કરીને, નીલગિરિ પર પહોંચી.'
રૌદ્રી જટોદ્ભવા શક્તિસ્તસ્યાઃ શૃણુ નૃપ વ્રતમ્। તપઃ કૃત્વા ચિરં કાલં ગ્રસિષ્યામ્યખિલં જગત્
'રૌદ્ર સ્વરૂપે, જટામાંથી ઉત્પન્ન શક્તિ એ શિવાની શક્તિ છે; રાજા, એનું વ્રત સાંભળો: લાંબા સમય સુધી તપ કરીને, હું આખું જગત ગળી જઇશ.'
એવમુદ્દિશ્ય પંચાગ્નિં સાધયામાસ ભામિની। તસ્યાઃ કાલાંતરે દેવ્યાસ્તપંત્યાસ્તપ ઉત્તમમ્
આ સંકલ્પ કરીને તેજસ્વિ દેવી પાંચ અગ્નિ તપસ્યા કરવા લાગી; બીજા સમયે, જ્યારે એ દેવી ઉત્તમ તપ કરી રહી હતી,
રુરુર્નામમહાતેજા બ્રહ્મદત્તવરોઽસુરઃ। સમુદ્રમધ્યે રત્નાખ્યં પુરમસ્તિ મહાધનમ્
ત્યાં રુરુ નામે એક અસુર હતો, જે ખૂબ તેજસ્વી અને બ્રહ્માનો વર્દાન પામેલો હતો; સમુદ્રની વચ્ચે રત્ન નામનું એક ખૂબ ધનવાન શહેર હતું.
તત્રાતિષ્ઠત્સ દૈત્યેંદ્રસ્સર્વદેવભયંકરઃ। અનેક શતસાહસ્ર કોટિકોટિશતોત્તમૈઃ
ત્યાં એ દૈત્યરાજા રહેતો, જે બધા દેવતાઓને ભય આપતો; અનેક લાખો અને કરોડો શ્રેષ્ઠ અસુરો તેની સાથે હતા.
અસુરૈરર્ચિતઃ શ્રીમાન્દ્વિતીયો નમુચિર્યથા। કાલેન મહતા સોઽથ લોકપાલપુરં યયૌ
અસુરો દ્વારા પૂજિત એ રુરુ, શ્રીમંત અને બીજો નમુચિ જેવો હતો; લાંબા સમય પછી, એ લોકપાલોના શહેરમાં ગયો.
જિગીષુઃ સૈન્યસંવીતો દેવૈર્વૈરમરોચયત્। ઉત્તિષ્ઠતસ્તસ્ય મહાસુરસ્ય સમુદ્રતોયં વવૃધેતિ વેગાત્
વિજય મેળવવાની ઇચ્છાથી, પોતાની સેના સાથે, એ દેવતાઓ સાથે વૈર કરવા લાગ્યો; જ્યારે એ મહાસુર ઊભો થયો, ત્યારે સમુદ્રનું પાણી જોરથી વધવા લાગ્યું.
અનેક નાગ ગ્રહ મીનજુષ્ટમાપ્લાવયત્પર્વતસાનુદેશાન્। અંતઃસ્થિતાનેકસુરારિસંઘં વિચિત્રવર્માયુધચિત્રશોભમ્
એ પાણીયે પર્વતોના ઢોળાવને ડૂબાડી દીધા, જેમાં અનેક સાપો, ઘોઘા અને માછલીઓ હતી; અંદર અનેક દેવશત્રુઓનાં ટોળાં, સુંદર શસ્ત્રો અને વરચસ્વથી શોભતા હતા.
ભીમં બલં ચલિતં ચારુયોધં વિનિર્યયૌ સિંધુજલાદ્વિશાલમ્। તત્ર દ્વિપા દૈત્યભઠાભ્યુપેતાઃ સયાનઘંટાશ્ચ સમૃદ્ધિયુક્તાઃ
ભયાનક અને શક્તિશાળી દળ, યુદ્ધમાં પારંગત, વિશાળ રૂપે સમુદ્રમાંથી બહાર આવ્યું; ત્યાં દૈત્ય યોદ્ધાઓવાળા હાથીઓ અને ઘંટાવાળા રથો, બધું જ સમૃદ્ધિથી ભરપૂર હતું.
વિનિર્યયુઃ સ્વાકૃતિભિર્ઝષાણાં સમત્વમુચ્ચૈઃ ખલુ દર્શયંતઃ। અશ્વાસ્તથા કાંચનસૂત્રનદ્ધા રોહીતમત્સ્યા ઇવ તે જલાંતે
તેઓ પોતાની જ માછલીઓ જેવી આકાર ધરાવીને બહાર આવ્યા, પોતાની શક્તિ દર્શાવી; ઘોડાઓ સોનાની દોરીથી બંધાયેલા, પાણીના કાંઠે લાલ રોહિત માછલીઓ જેવા લાગતા.
વ્યવસ્થિતાસ્તૈઃ સમમેવ તૂર્ણં વિનિર્યયુર્લક્ષશઃ કોટિશશ્ચ। તથા રવિસ્યંદનતુલ્યવેગાઃ સચક્રદંડાક્ષતવેણુયુક્તાઃ
તેમની સાથે ગોઠવાયેલા, હજારો લાખો અને કરોડો ઝડપથી બહાર આવ્યા; તેમની ગતિ સૂર્યના રથ જેવી હતી, અને તેઓ ઇન્દ્રના દંડ અને અખંડ વાંસળીથી સજ્જ હતા.
રથાશ્ચ યંત્રોપરિપીડિતાંગાશ્ચલત્પતાકાઃ સ્વનિતં વિચક્રુઃ। તથૈવ યોધાઃ સ્થગિતાસ્તરીભિસ્તિતીર્ષવસ્તે પ્રવરાસ્ત્રપાણયઃ
રથો, યંત્રોથી દબાયેલા શરીરવાળા, ફરતી ધ્વજાવાળા, ગર્જના કરતા હતા; તેમ જ, યોદ્ધાઓ નાવમાં બેઠેલા, પાર જવાની ઉત્સુકતા સાથે, ઉત્તમ શસ્ત્રો હાથમાં લઈને ઊભા હતા.
રણેરણે લબ્ધજયાઃ પ્રહારિણો વિરેજુરુચ્ચૈરસુરાનુગા ભૃશં। દેવેષુ વૈ રણે તેષુ વિદ્રુતેષુ વિશેષતઃ
યુદ્ધ પછી યુદ્ધમાં વિજય મેળવનારા, અસુરોના ભયાનક અનુયાયીઓ ખુબજ તેજથી ઝળહળી ઊઠ્યા, ખાસ કરીને જ્યારે દેવતાઓ એ યુદ્ધમાં હાર્યા હતા.
અસુરાસ્સર્વદેવાનામન્વધાવંસ્તતસ્તતઃ। તતો દેવગણાઃ સર્વે દ્રવંતો ભયવિહ્વલાઃ
અસુરોએ બધા દેવતાઓને અહીંથી ત્યાં સુધી પીછો કર્યો; ત્યારે બધા દેવતાઓના સમૂહો ડરથી વ્યાકુળ થઈને ભાગી પડ્યા.
નીલં ગિરિવરં જગ્મુર્યત્ર દેવી સ્વયં સ્થિતા। રૌદ્રી તપોન્વિતા ધન્યા શાંભવી શક્તિરુત્તમા
તેઓ નિલા મહાપર્વત પાસે ગયા, જ્યાં દેવી પોતે ઊભી હતી—ભયાનક, તપસ્વિ, ધન્ય અને શિવજીની શ્રેષ્ઠ શક્તિ.
સંહારકારિણી દેવી કાલરાત્રીતિ યાં વિદુઃ। સા તુ દૃષ્ટ્વા તદા દેવાન્ભયત્રસ્તાન્વિચેતસઃ
જે દેવી સંહાર કરનારી છે અને જેને કાળરાત્રિ તરીકે ઓળખાય છે, એ દેવી એ સમયે ડરથી કાંપતા અને ગભરાયેલા દેવતાઓને જોઈ.