વજ્રપાણિનમાયાંતમૈરાવણશિરોગતમ્। સંગ્રામભૂમૌ દૃષ્ટ્વા ત્વાં સર્વે નશ્યંતિ દાનવાઃ
તમે વજ્રધારી બનીને, ઐરાવતના મસ્તકે સવાર થઈને યુદ્ધભૂમિમાં દેખાવા, ત્યારે બધા દાનવો વિનાશ પામે છે.
યે ત્વયા વિજિતાઃ પૂર્વં દાનવા બલવત્તરાઃ। સહસ્રાંશેન તત્તુલ્યો ન ભવામિ કથંચન
જે દાનવોને તમે અગાઉ જીત્યા છે, જે અન્ય કરતાં વધુ શક્તિશાળી હતા, તો પણ હું તમારા સહસ્રમાં એક ભાગ જેટલી શક્તિથી પણ તેમની બરાબરી કરી શકતો નથી.
એવંવિધોઽસિ દેવેંદ્ર મમ કા ગણના ભવેત્। માં સમુદ્ધર્તુકામેન ત્વયૈવાગમનં કૃતમ્
તમે એવા મહાન છો, તો મારી ગણતરી જ શું? તમે મને ઉગારવા માટે અહીં આવ્યા છો.
કરિષ્યામિ ન સંદેહો દાસ્યે પ્રાણાનપિ ધ્રુવમ્। કિમર્થં દેવરાજોક્તા ભૂમિરેષા ત્વયા હિ મે
હું જરૂર કરું, એમાં કોઈ શંકા નથી; જરૂર પડે તો પ્રાણ પણ આપી દઈશ. પણ, હે દેવરાજ, તમે મને આ ભૂમિ વિશે શા માટે કહ્યું?
ઇમે દારાઃ સુતા ગાવો યચ્ચાન્યદ્વિદ્યતે વસુ। ત્રૈલોક્યરાજ્યમખિલં વિપ્રસ્યાસ્ય પ્રદીયતામ્
આ પત્નીઓ, પુત્રો, ગાયો અને જે કંઈ પણ ધન છે, ત્રિલોકનું આખું રાજ્ય — આ બધું આ બ્રાહ્મણને આપી દો.
અપકીર્તિર્ભવેન્મહ્યં પૂર્વેષાં ચ ન સંશયઃ। ગૃહાયાતસ્ય શક્રસ્ય દત્તં બાષ્કલિના ન તુ
જો શક્ર મારા ઘરમાં આવીને બાષ્કલિ પાસેથી દાન લે, તો મને અને મારા પૂર્વજોને નિશ્ચિતપણે અપમાન થાય.
અન્યોપિ યોર્થી મે પ્રાપ્તઃ સમે પ્રિયતરઃ સદા। ભવાનત્ર વિશેષેણ વિચારં મા કૃથાઃ ક્વચિત્
બીજો કોઈ યાચક આવે તો પણ તે મને હંમેશા પ્રિય છે; પણ ખાસ કરીને તમે, અહીં ક્યારેય વિચાર કરશો નહીં.
બૃહત્ત્રપા મે દેવેંદ્ર યદ્ભૂમેસ્તુ પદત્રયમ્। બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષેણ પ્રાર્થિતં તુ ત્વયા વિભો
હે દેવેન્દ્ર, ત્રણ પગલાં જમીન માટે મને બહુ શરમ લાગે છે; ખાસ કરીને તમે આ બ્રાહ્મણ માટે માગ્યું છે.
દાસ્યે ગ્રામવરાનસ્ય ભવતસ્તુ ત્રિવિષ્ટપમ્। અશ્વાન્ગજાન્ભૂમિધનં સ્ત્રિયશ્ચોદ્ભિન્નચૂચુકાઃ
હું શ્રેષ્ઠ ગામો, ઘોડા, હાથી, જમીન, ધન અને સુંદર સ્ત્રીઓ પણ આપું છું; અને તમારા માટે તો સ્વર્ગ પણ આપી દઈશ.
યાસાં દર્શનમાત્રેણ વૃદ્ધોપિ તરુણાયતે। તાઃ સ્ત્રિયો વસુધાં ચૈતાં વામનસ્ય પ્રતિગ્રહમ્
જેનાં દર્શનથી વૃદ્ધ પણ યુવાન થઈ જાય છે, એવી સ્ત્રીઓ અને આ ધરતી પણ વામનને દાન રૂપે આપી દઈશ.
પ્રતિદાસ્યામિ દેવેન્દ્ર પ્રસાદઃ ક્રિયતાં હિ મે। એતાવદુક્તે વચને તદા બાષ્કલિના નૃપ
હે દેવરાજ, હું એ પાછું આપી દઈશ, તમે મને કૃપા કરો. બાષ્કલીએ આ વાત કહી ત્યારે,
પુરોધાસ્તૂશના પ્રાહ દાનવેંદ્રં તદા વચઃ। ભવાન્રાજા દાનવેંદ્ર ઐશ્વર્યેષ્ટવિધે સ્થિતઃ
પછી પુરોહિત ઉશનાએ દાનવોના રાજાને કહ્યું: 'હે દાનવરાજ, તમે રાજા છો અને રાજસત્તાના વિધિમાં સ્થિર છો.'
યુક્તાયુક્તં ન જાનાસિ દેયં કસ્ય મયા ક્વચિત્। મંત્રિભિઃ સુસમાલોચ્ય યુક્તાયુક્તં પરીક્ષ્ય ચ 1.30.
તમે શું યોગ્ય છે અને શું અયોગ્ય છે એ જાણતા નથી, કોને શું આપવું એ પણ મને ક્યારેય ખબર નથી. મંત્રીઓ સાથે સારી રીતે વિચારીને, શું યોગ્ય છે અને શું અયોગ્ય છે એ તપાસીને—
પ્રાપ્તં ત્રૈલોક્યરાજ્યત્વં જિત્વા દેવાન્સવાસવાન્। વાક્યસ્યાસ્યાવસાનેવ ભવાન્પ્રાપ્સ્યતિ બંધનં
તમે દેવો અને ઇન્દ્રને જીત્યા પછી ત્રણેય લોકનું રાજ મળ્યું છે. પણ આ વાત પૂરી થાય એ પહેલાં જ તમે બંધનમાં ફસાઈ જશો.
ય એષ વામનો રાજન્વિષ્ણુરેવ સનાતનઃ। નાસ્ય વૈ ભવતા દેયં પિતા તે ઘાતિતઃ સ્વયં
હે રાજા, આ વામન ખરેખર શાશ્વત વિષ્ણુ છે. તમારે એને કંઈ આપવું જ નહીં; એ જ તમારા પિતાનું મૃત્યુ લાવનાર છે.
અયં તે પિતૃહા પ્રાપ્તો માતૃહા બંધુઘાતકઃ। વંશોચ્છેદકરસ્તુભ્યં ભૂતશ્ચૈવ ભવિષ્યતિ
આ જે તમારી સામે આવ્યો છે એ પિતૃહંતક છે, માતૃહંતક છે, અને કુટુંબનો વિનાશક છે; એ પહેલાં પણ અને પછી પણ તમારા વંશનો અંત લાવનાર છે.
ન ચૈષ ધર્મં જાનાતિ શક્રાદીનાં હિતે રતઃ। માયાવિના દાનવા યે માયયા યેન નિર્જિતાઃ
એ ધર્મ જાણતો નથી, એ તો ઇન્દ્ર અને બીજા દેવોના હિતમાં લાગેલો છે. એ માયાવિ છે, જેના દ્વારા દાનવો માયાથી હરાયા છે.
માયયા બ્રાહ્મણં રૂપં વામનં ચ પ્રદર્શિતમ્। અત્ર કિં બહુનોક્તેન નાસ્ય દેયં તુ કિંચન
એણે પોતાની માયાથી બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કર્યું છે અને વામન બનીને આવ્યો છે. હવે વધારે શું કહું? એને કંઈ પણ આપવું જ નહીં.
મક્ષિકાપાદમાત્રં તુ ભૂમિરસ્ય પ્રતિગ્રહઃ। વિનાશમેષ્યસિ ક્ષિપ્રં સત્યંસત્યં મયા શ્રુતમ્
તમે જો એને માખીની પગલેટ જેટલી જમીન પણ આપશો તો તરત જ તમારો વિનાશ થશે—આ સાચું છે, સાચું છે, મેં એમ સાંભળ્યું છે.
ગુરુણાપ્યેવમુક્તસ્તુ ભૂયો વાક્યમથાબ્રવીત્। ધર્માર્થિના મયા સર્વં પ્રતિજ્ઞાતં ગુરો ત્વિદમ્
ગુરુએ આમ કહ્યું છતાં પણ એ ફરી બોલ્યો: 'હું ધર્મ માટે બધું વચન આપ્યું છે, ગુરુજી.'
પ્રતિજ્ઞાપાલનં કાર્યં સતાં ધર્મઃ સનાતનઃ। યદ્યેષ ભગવાન્વિષ્ણુર્નાસ્તિ ધન્યતરો મયા
વચન પાળવું એ સજ્જનોનો શાશ્વત ધર્મ છે. જો આ ખરેખર ભગવાન વિષ્ણુ હોય તો મારો કરતાં વધારે ધન્ય બીજું કોઈ નથી.
ગૃહ્ય પ્રતિગ્રહં મત્તો યદિ દેવાન્બુભૂષતિ। ભૂયોપિ ધન્યતાં નીતો દેવેનાનેન વૈ ગુરો
જો એ મારા પાસેથી દેવો માટે કંઈ લેવું ઈચ્છે છે તો, હે ગુરુજી, એ ભગવાને મને વધુ ધન્ય બનાવી દીધો છે.
યં યોગિનો ધ્યાનયુક્તા ધ્યાયમાના હિ દર્શનમ્। ન લભંતે તથા વિપ્રાસ્સોયં દૃષ્ટો મયાદ્ય વૈ
જેને યોગીઓ ધ્યાનમાં લીન રહીને પણ જોઈ શકતા નથી, એવો ભગવાન આજે મેં જોઈ લીધો છે.
દાનાનિ યે પ્રયચ્છંતિ સકુશોદકપાણિના। પ્રીયતાં ભગવાન્વિષ્ણુઃ પરમાત્મા સનાતનઃ
જે લોકો હાથમાં કુશ અને પાણી લઈને દાન આપે છે, ભગવાન વિષ્ણુ, પરમાત્મા, શાશ્વત ભગવાન એમની પર પ્રસન્ન થાય.
એવમુક્તે તુ વચને અપવર્ગસ્ય ભાગિનઃ। યદત્ર કાર્યકરણે વિકલ્પો મે બભૂવ હ
આવી વાતો કહેવામાં આવી ત્યારે, મુક્તિના અધિકારીઓમાં, અહીં શું કરવું એ બાબતે મને સંશય થયો.
ઉપદિષ્ટોસ્મિ ભવતા બાલત્વે ચાવધારિતમ્। શત્રાવપિ ગૃહાયાતે માસ્ત્વદેયં તુ કિંચન
તમે મને શીખવ્યું છે અને બાળપણથી નક્કી કર્યું છે: દુશ્મન પણ ઘરમાં આવે તો, એના માટે કદી કંઈ નકારવું નહીં.
એતદેવ વિચિંત્યાહં પ્રાણાનપિ સ્વકાન્ગુરો। વામનસ્ય પ્રદાસ્યામિ શક્રસ્યાપિ ત્રિવિષ્ટપમ્
હું આ જ વિચાર કરીને કહું છું, ગુરુજી, કે હું તો મારી જાતને પણ આપી દઉં, અને વામનને તો ઇન્દ્રનું સ્વર્ગ પણ આપી દઉં.
અપીડાકારિ યદ્દાનં તદ્દાનમિહ દીયતે। પીડાકારિ ચ યદ્દાનં તદ્દાનં સમલં સ્મૃતમ્
જે દાનથી કોઈને દુઃખ ન થાય એ સાચું દાન છે; અને જે દાનથી દુઃખ થાય એ દાન અશુદ્ધ ગણાય છે.
એતચ્છ્રુત્વા ગુરુસ્તત્ર ત્રપયાધોમુખઃ સ્થિતઃ। બાષ્કલિરુવાચ। અર્થિતા ભવતો દેવ દેયા સર્વા ધરા મયા
આ સાંભળીને ગુરુજી શરમથી માથું ઝુકાવીને ઊભા રહ્યા. બાસ્કલીએ કહ્યું: 'હે પ્રભુ, તમે માગ્યું છે એટલે આખી ધરતી હું આપું છું.'
ત્રપાકરં ભવેન્મહ્યં યદસ્ય ભૂપદત્રયમ્। ઇંદ્ર ઉવાચ। સત્યમેતદ્દાનવેન્દ્ર યદુક્તં ભવતા હિ મે
મારે માટે તો માત્ર ત્રણ પગલાં જમીન આપવી એ શરમની વાત બને. ઇન્દ્રે કહ્યું: 'દૈત્યરાજ, તમે જે કહ્યું એ સાચું છે.'