હૃતં રાજ્યં બાષ્કલિના ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્। ભૃત્યસ્ય ક્રિયતાં સાહ્યં મંત્રદાનેન કેશવ
ત્રણે લોકનું રાજય, ચાલતું અને અચળ બધું, બાષ્કલીએ છીનવી લીધું છે; હે કેશવ, તમારા દાસને મંત્ર આપીને મદદ કરો.
વાસુદેવ ઉવાચ। ભવતો વરદાનેન અવધ્યઃ સ તુ સાંપ્રતમ્। બુદ્ધિસાધ્યઃ સ વૈ કાર્યો બંધનાદિહ દાનવઃ
વાસુદેવએ કહ્યું: તમારા વરદાનથી હવે એ અપરાજેય થયો છે; પણ હવે એને બુદ્ધિથી જીતવો પડશે—આ દાનવને અહીં બાંધવો પડશે.
વામનોહં ભવિષ્યામિ દાનવાનાં વિનાશકઃ। મયા સહ વ્રજત્વેષ બાષ્કલેસ્તુ નિવેશનમ્
હું વામન રૂપ ધારણ કરી દાનવોનો નાશ કરનાર બનિશ. આને મારા સાથે બાષ્કલના નિવાસસ્થાને લઈ જા.
તત્ર ગત્વા વરં ત્વેષ મદર્થે યાચતામિમમ્। વામનસ્યાસ્ય વિપ્રસ્ય ભૂમે રાજન્પદત્રયમ્
ત્યાં જઈને, આ મારા માટે વામન બ્રાહ્મણ પાસે ત્રણ પગલાં જમીન માગે, રાજન.
પ્રયચ્છસ્વ મહાભાગ યાચ્ઞૈષા તુ મયા કૃતા। શક્રેણોક્તો દાનવેંદ્રો દદ્યાત્સ્વમપિ જીવિતમ્
હે ભાગ્યશાળી, આ વિનંતી મેં કરી છે, તું તેને સ્વીકાર. ઇન્દ્રે કહ્યું છે કે દાનવોનો રાજા પોતાનું જીવન પણ આપી દેશે.
ગૃહ્ય પ્રતિગ્રહં તસ્ય દાનવસ્ય પિતામહ। તં બધ્વા ચ તતો યત્નાત્કૃત્વા પાતાલવાસિનમ્
હે પિતામહ, એ દાનવ પાસેથી દાન મેળવી, પછી તેને બાંધીને પુરુષાર્થથી પાતાળમાં વસાવ.
સૌકરં રૂપમાસ્થાય વધાર્થં ચ દુરાત્મનઃ। ભવિષ્યામિ ન સંદેહો વ્રજ શક્ર ત્વરાન્વિતઃ
હું સૂકરનું રૂપ ધારણ કરી, એ દુષ્ટના વિનાશ માટે અવશ્ય આવિશ, એમાં શંકા નથી. હે ઇન્દ્ર, તું જલદી જઈ.
વિરરામ તમુક્ત્વૈવમંતર્દ્ધાનં ગતશ્ચ વૈ। અથ કાલાંતરે વિષ્ણાવદિતેર્ગર્ભતાં ગતે
આ રીતે કહી તે મૌન થયો અને અદૃશ્ય થયો; પછી સમય પસાર થતાં, વિષ્ણુ અદિતિના ગર્ભમાં પ્રવેશ્યા.
નિમિત્તાન્યતિઘોરાણિ પ્રાદુર્ભૂતાન્યનેકશઃ। સમસ્તજગદાધારે વિષ્ણૌ ગર્ભત્વમાગતે
જ્યારે સમગ્ર જગતના આધાર વિષ્ણુ ગર્ભમાં આવ્યા, ત્યારે અનેક ભયાનક અપશકુન દેખાયા.
શોભનં હિ તદા જાતં નિમિત્તં ચૈવમૂર્જિતમ્। માલતીકુસુમાનાં તુ સુગંધઃ સુરભિર્વવૌ
ત્યારે એક શુભ અને શક્તિશાળી શકુન થયો; માલતીના ફૂલોની સુગંધિત અને મોહક પવન વહેવા લાગી.
અથ વિહિતવિધાનં કાલમાસાદ્ય દેવસ્ત્રિદશગણહિતાર્થં સર્વભૂતાનુકંપી। વિમલ વિરલ કેશશ્ચંદ્રશંખોદયશ્રીરદિતિતનયભાવં દેવદેવશ્ચકાર
પછી નિર્ધારિત સમય આવતાં, સર્વ જીવ પર દયા ધરાવનાર અને દેવોના કલ્યાણ માટે, ચાંદની અને શંખ જેવો તેજ ધરાવતો, શુદ્ધ અને પાતળા વાળવાળો દેવોનો દેવ અદિતિપુત્ર તરીકે જન્મ્યા.
અવતરતિ ચ વિષ્ણૌ સિદ્ધદેવાસુરાણામનિમિષનયનાનાં વિપ્રસેદુર્મુખાનિ। અતિવિરતરજોભિર્વાયુભિઃ સંવહદ્ભિર્દિનમપિ ચ તદાસીજ્જન્મ વિષ્ણોઃ સુગર્ભે
જ્યારે વિષ્ણુ અવતરી આવ્યા, ત્યારે સિદ્ધો, દેવો અને અસુરોના નિરંતર નજરે ચહેરા તેજસ્વી બની ગયા; પવનથી ધૂળ ઓછી થઈ ગઈ અને એ દિવસે વિષ્ણુના જન્મ સમયે આખો દિવસ પ્રકાશમય રહ્યો.
અદિતિરજનગર્ભા સાપિ દેવી પ્રયાંતી નતજઘનભરાર્ત્તા મંદસંચારરમ્યા। અલસવદનખેદં પાંડુભાવં વહંતી ગુરુતરમવગાઢં ગર્ભમેવોદ્વહંતી1.30.
અદિતિ રાણી, ગર્ભમાં દેવશિશુ ધારણ કરીને, ભારથી વાંકડા પગલે ધીરે ધીરે ચાલતી, થાકેલા અને પીળા ચહેરા સાથે, ભારે અને ઊંડો ગર્ભ વહન કરતી હતી.
તતઃ પ્રવિષ્ટે ખલુ ગર્ભવાસં નારાયણે ભૂતભવિષ્યયોગાત્। વિનાપદં પ્રાપ્તમનોરથાનિ ભૂતાનિ સર્વાણિ તદા બભૂવુઃ
પછી, જ્યારે નારાયણ સાચે જ ગર્ભમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સંયોગથી, બધા જીવોએ એ સમયે કોઈ પ્રયત્ન વિના પોતાના અપૂર્ણ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરી.
સમીરણો વાતિ ચ મંદમંદં પતત્સુ વર્ષેષુ નગોદ્ભવેષુ। વિવિક્તમાર્ગેષુ દિગંતરેષુ જનેષુ વૈ સત્યમુપાગતેષુ
પવન ધીરે ધીરે વહેતો હતો, વરસાદ પડતો અને પર્વતો ઊભા થતા; એકાંત માર્ગો પર, દૂર દૂરના પ્રદેશોમાં અને લોકોમાં સત્યતાનો વિજય થયો.
વિમુચ્યમાને ગગને રજોભિઃ શનૈશ્શનૈર્નશ્યતિ ચાંધકારે। ઉદરાંતર્ગતે વિષ્ણૌ દ્રોહબુદ્ધિસ્તદાભવત્
જ્યારે આકાશમાં ધૂળ છૂટવા લાગી, ત્યારે અંધકાર ધીમે ધીમે દૂર થયો; જ્યારે વિષ્ણુ ગર્ભમાં હતા, ત્યારે દુશ્મનાવટની ભાવના ઊભી થઈ.
તાં નિશામય રાજેંદ્ર દેવમાતુર્યથાક્રમમ્। કિમનુક્રમણેનૈવ લંઘયામિ ત્રિવિષ્ટપમ્
હે રાજેન્દ્ર, દેવમાતાની ક્રમશઃ વ્યવસ્થા જો; હું એનું વર્ણન કેમ કરું? હું ત્રણેય લોક પાર કરી જઈશ.
બાષ્કલિં દાનવેંદ્રં તં કુર્યાં પાતાલવાસિનમ્। શક્રસ્ય તુ મયા દત્તં ધનં લાવણ્યમેવ ચ
હું એ દાનવરાજ બાષ્કલને પાતાળમાં વસાવિશ; અને ઇન્દ્રને ધન અને સૌંદર્ય આપી દીધું છે.
દાનવાનાં વિનાશાય એકૈવ પ્રભવામ્યહમ્। ક્ષિપામિ શરજાલાનિ ચક્રયાનાન્યનેકશઃ
દાનવોના વિનાશ માટે હું એકલોજ સમર્થ છું; હું અનેક વખત તીરોની વરસાત અને રથના ચક્રો ફેંકીશ.
ગદાવ્રાતાંશ્ચ વિવિધાન્દાનવાનાં વિનાશને। વિબુધાન્દેવલોકસ્થાનધોભૂમેસ્તુ દાનવાન્
અને દાનવોના વિનાશ માટે વિવિધ ગદાઓનો સમૂહ પણ ફેંકીશ; સ્વર્ગમાં રહેલા દેવો અને પાતાળમાં રહેલા દાનવો બંનેને સંહાર કરીશ.
કરોમિ કાલયોગેન તત્તુ કાર્યં વ્રતેન મે। નિસ્સૃતા સહસા વાણી વક્ત્રમેવાભિસંસ્થિતા
હું જે કાર્ય કરું છું, તે મારા વ્રત પ્રમાણે યોગ્ય સમયે કરું છું; છતાં, અચાનક મારા મોઢેથી વાણી બહાર આવી ગઈ અને ત્યાં જ ઊભી રહી ગઈ.
યેનેદં ચિન્ત્યતે પૂર્વં યન્ન દૃષ્ટં ન ચ શ્રુતમ્। બંધં વૈ દનુમુખ્યસ્ય કૃતં કોપેન પશ્ય મે
જે પહેલાં વિચાર્યું હતું, પણ ક્યારેય જોયું કે સાંભળ્યું નહોતું—એજ ક્રોધથી, મેં દૈત્યમુખ્યને બંધનમાં મૂકી દીધો, જુઓ.
કશ્યપાય પુરા દત્તં ધનં લાવણ્યમેવ ચ। કિમયં વિગતોત્સાહો વાયવોથ સમાકુલાઃ
કશ્યપને પહેલાં જે ધન અને સૌંદર્ય મળ્યું હતું—શું આ વાયુએ પોતાનો ઉત્સાહ ગુમાવ્યો છે, કે પવનો જ ગભરાઈ ગયા છે?
ભ્રમતીવ હિ મે દૃષ્ટિર્મૈતદ્રૂપં પ્રચિંતિતમ્। આવિષ્ટા કિમહં વચ્મિ કેનાપ્યસદૃશં વચઃ
મારી નજર પણ ભટકતી લાગે છે, જાણે જે વિચાર્યું હતું એ સ્વરૂપ ધારણ કરી લીધું હોય; હવે, મને શું કહેવું, જ્યારે મારા મોઢેથી અનુકૂળ ન હોય એવું શબ્દ નીકળી ગયું છે?
વિકલ્પવશમાપન્નાઽભીક્ષ્ણં હૃદિમમર્શ સા। દધાર દિવ્યં વર્ષાણાં સહસ્રં દિવ્યમીશ્વરમ્
શંકાના વશમાં આવીને, એ સતત મનમાં ઉથલપાથલ સાથે, દિવ્ય ભગવાનને હજાર વર્ષ સુધી હૃદયમાં ધારણ કરતી રહી.
તતઃ સમભવત્તસ્યાં વામનો ભૂતવામનઃ। જાતેન યેન ચક્ષૂંષિ દાનવાનાં હૃતાનિ વૈ
પછી એમાંથી વામન જન્મ્યા—અદ્ભુત વામન અવતાર—જેનાં જન્મથી દાનવોની આંખો ખરેખર છીનવાઈ ગઈ.
જાતમાત્રે તતસ્તસ્મિન્દેવદેવે જનાર્દને। નદ્યઃ સ્વચ્છાંબુવાહિન્યો વવૌ ગંધવહોઽનિલઃ
જ્યારે દેવોના દેવ જનાર્દન જન્મ્યા, ત્યારે નદીઓ શુદ્ધ પાણી વહાવતી હતી અને સુગંધિત પવન વહેતો હતો.
કશ્યપોપિ સુખં લેભે તેન પુત્રેણ ભાસ્વતા। સર્વેષાં માનસોત્સાહસ્ત્રૈલોક્યાંતરવાસિનામ્
કશ્યપ પણ એ તેજસ્વી પુત્રથી આનંદિત થયા; ત્રણેય લોકમાં રહેનારા સર્વ જીવોના મનમાં ઉત્સાહ છવાઈ ગયો.
સંજાતમાત્રે તુ તતો જનાધિપજનાર્દને। સ્વર્ગલોકે દુંદુભયો વિનેદુસ્તૈશ્ચ તાડિતાઃ
જ્યારે જનાર્દન, સર્વ જીવોના સ્વામી, જન્મ્યા, ત્યારે સ્વર્ગમાં દુમદુમા વાગવા લાગ્યા અને દેવોએ તેને વગાડ્યા.
અતિપ્રહર્ષાત્તુ જગત્ત્રયસ્ય મોહશ્ચ દુઃખાનિ ચ નાશમીયુઃ। જગો ચ ગન્ધર્વગણોતિમાત્રં ભાવસ્વરૈર્ભર્તૃવિમિશ્રિતાશ્ચ
અતિ આનંદથી ત્રણેય લોકમાંથી મોહ અને દુઃખ દૂર થઈ ગયા; ગાંધીર્વો અને તેજસ્વી આત્માઓ ભક્તિપૂર્વક ગાન કરવા લાગ્યા.