તત્તથા હસિતં તસ્ય પપ્રચ્છ સુરસૂદનઃ। બ્રહ્મન્કિમર્થમેતત્તે હાસ્યં વૈ મામકં કૃતમ્
એ રીતે હસતા, દેવોના વિધ્વંસકએ પૂછ્યું: 'બ્રાહ્મણ, તું મને કેમ હસ્યો?'
સાધુસાધ્વિતિ મામેવમુક્તવાંસ્ત્વં વદસ્વ મે। તમેવં વાદિનં યુક્તમુવાચ વદતાં વરઃ
'તમે મને “શાબાશ, શાબાશ!” કહ્યું—મને કારણ કહો.' એમ યોગ્ય રીતે બોલનારને, શ્રેષ્ઠ વક્તાએ જવાબ આપ્યો:
વિસ્મયાદ્વ્રતમાહાત્મ્યાદ્ધાસ્યમેતત્કૃતં મયા। પુરા દક્ષવિનાશાય કુપિતસ્ય ત્રિશૂલિનઃ
'વ્રતના મહિમાથી આશ્ચર્યથી હું હસ્યો; પહેલાં, દક્ષના વિનાશ માટે, જ્યારે ત્રિશૂલી ક્રોધિત થયો—'
અપતદ્ભીમવક્ત્રસ્ય સ્વેદબિંદુર્લલાટજઃ। ભિત્વા સ સપ્તપાતાલાનદહત્સપ્તસાગરાન્
'ભયંકર મુખના લલાટમાંથી એક પસીનાનો ટીપો પડ્યો; એ સાત પાતાળને ભેદી, સાત સાગરોને દહન કર્યો.'
અનેકવક્ત્રનયનોજ્વલજ્જ્વલન ભીષણઃ। વીરભદ્ર ઇતિ ખ્યાતઃ કરપાદાયુતૈર્યુતઃ
વીરભદ્ર નામે ઓળખાતા, અનેક ચહેરા અને આંખો ધરાવતા, અગ્નિ જેવી જ્વાળાઓથી ઝળહળતા અને ભયાનક, દસ હજાર હાથ અને પગથી સજ્જ હતા.
કૃત્વા સ યજ્ઞમથનં પુનર્ભૂતસ્ય સંપ્લવઃ। ત્રિજગદ્દહનાદ્ભૂયઃ શિવેન વિનિવારિતઃ
યજ્ઞનો નાશ કર્યા પછી, તેણે ફરી એક મોટું સંકટ સર્જ્યું, પણ ત્રણેય લોકોએ લાગેલી આગ શિવે રોકી દીધી.
કૃતં ત્વયા વીરભદ્ર દક્ષયજ્ઞવિનાશનં। ઇદાનીમલમેતેન લોકદાહેન કર્મણા
વીરભદ્ર, તું દક્ષના યજ્ઞનો વિનાશ કરી દીધો છે; હવે લોકોએ આગથી દહન કરીને, તારો કાર્ય પૂર્ણ થયું છે.
શાંતિપ્રદાનાત્સર્વેષાં ગ્રહણાં પ્રથમો ભવ। પ્રહૃષ્ટાભિજનાઃ પૂજાં કરિષ્યંતિ કૃતાત્મનઃ
સૌને શાંતિ આપીને, તું ગ્રહોમાં પ્રથમ સ્થાન પામજે; શ્રેષ્ઠ કુળના, શુદ્ધ મનવાળા લોકો આનંદપૂર્વક તારી પૂજા કરશે.
અંગારક ઇતિ ખ્યાતિં ગમિષ્યસિ ધરાત્મજ। દેવલોકે દ્વિતીયં ચ તવ રૂપં ભવિષ્યતિ
પૃથ્વીના પુત્ર તરીકે તું અંગારક નામે પ્રસિદ્ધ થશે; દેવલોકમાં તારો બીજો રૂપ પણ રહેશે.
યે ચ ત્વાં પૂજયિષ્યંતિ ચતુર્થ્યાં તુ દિને નરાઃ। રૂપમારોગ્યમૈશ્વર્યં તેષ્વનંતં ભવિષ્યતિ
જે લોકો ચોથના દિવસે તારી પૂજા કરશે, તેમને અનંત સૌંદર્ય, આરોગ્ય અને સંપત્તિ મળશે.
એવમુક્તસ્તતઃ શાંતિમગમત્કામરૂપધૃત્। સ જાતસ્તત્ક્ષણાદ્રાજન્ગ્રહત્વમગમત્પુનઃ
આ રીતે કહ્યા પછી, તે ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરીને શાંતિ પામ્યો; એ જ ક્ષણે, રાજા, તે ફરી ગ્રહ તરીકે જન્મ્યો.
સ કદાચિદ્ભવાંસ્તસ્ય પૂજાર્ઘાદિકમુત્તમં। દૃષ્ટવાન્ક્રિયમાણં ચ શૂદ્રેણ ત્વં વ્યવસ્થિતઃ
ક્યારેક, તું ત્યાં હાજર હતો ત્યારે, એક શૂદ્ર દ્વારા તેની ઉત્તમ પૂજા અને અર્ઘ્ય કરવામાં આવી રહી હતી, તે તું જોયું.
તેન ત્વં રૂપવાન્જાતો સુરઃ શત્રુકુલાશનિઃ। વિવિધા ચ રુચિર્જાતા યસ્માત્તવ વિદૂરગા
તેના કારણે, તું સુંદર, દેવરૂપ, દુશ્મન કુળ માટે વીજળી સમાન થયો; અને તારા અનેક રુચિપૂર્ણ ગુણો દૂર દૂર સુધી પ્રસિદ્ધ થયા.
વિરોચન ઇતિ પ્રાહુસ્તસ્માત્ ત્વાં દેવદાનવાઃ। શૂદ્રેણ ક્રિયમાણસ્ય વ્રતસ્ય તવ દર્શનાત્
આથી, દેવો અને દાનવો તને વિરોચન કહે છે, કારણ કે તું શૂદ્ર દ્વારા કરવામાં આવતી વ્રતની વિધિ જોઈ હતી.
ઈદૃશી રૂપસંપત્તિરિતિ વિસ્મિતવાનહમ્। સાધુસાધ્વિતિ તેનોક્તમહો માહાત્મ્યમુત્તમં
એવી રૂપસંપત્તિ જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થયો; મેં 'સારા, સારા!' કહ્યું ત્યારે તેણે કહ્યું, 'અહો, શું મહાન મહિમા!'
પશ્યતોપિ ભવેદ્રૂપમૈશ્વર્યં કિમુ કુર્વતઃ। યસ્માચ્ચ ભક્ત્યા ધરણીસુતસ્ય વિનિંદ્યમાનેન ગવાદિદાનમ્
માત્ર જોવાથી પણ સૌંદર્ય અને સંપત્તિ મળે છે—કરવાથી તો કેટલું વધારે! અને પૃથ્વીના પુત્ર દ્વારા ભક્તિપૂર્વક ગાય વગેરે દાનની નિંદા કરવામાં આવી હતી.
આલોકિતં તેન સુરારિગર્ભે સંભૂતિરેષા તવ દૈત્ય જાતા। અથ તદ્વચનં શ્રુત્વા ભાર્ગવસ્ય મહાત્મનઃ
આ જોઈને, તારો જન્મ દેવોના દુશ્મનના ગર્ભમાં થયો; તેથી તું દૈત્ય તરીકે જન્મ્યો. પછી મહાત્મા ભાર્ગવના એ શબ્દો સાંભળ્યા.
પ્રહ્લાદનંદનો વીરઃ પુનઃ પપ્રચ્છ ભાર્ગવમ્। વિરોચન ઉવાચ। ભગવંસ્તદ્વ્રતં સમ્યક્શ્રોતુમિચ્છામિ તત્વતઃ
પ્રહલાદના પુત્ર, વીર, ફરી ભાર્ગવને પૂછ્યા. વિરોચન બોલ્યા: 'ભગવાન, હું એ વ્રત વિશે વિગતથી સાંભળવા ઇચ્છું છું.'
દીયમાનં તુ યદ્દાનં મયા દૃષ્ટં ભવાંતરે। માહાત્મ્યં ચ વિધિં તસ્ય યથાવદ્વક્તુમર્હસિ
'પહેલાંના જન્મમાં મેં જે દાન આપવામાં આવ્યું જોયું, તેનું મહાત્મ્ય અને વિધિ, તમે યોગ્ય રીતે વર્ણવો.'
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા વિપ્રઃ પ્રોવાચ સાદરં। ચતુર્થ્યંગારકદિને યદા ભવતિ દાનવ
આ શબ્દો સાંભળીને, બ્રાહ્મણે સન્માનપૂર્વક કહ્યું: 'દૈત્ય, જ્યારે ચોથનો, અંગારકનો દિવસ આવે છે—'
મૃદાસ્નાનં તદા કુર્યાત્પદ્મરાગવિભૂષિતઃ। અગ્નિર્મૂર્દ્ધાદિવો મંત્રં જપેત્સ્નાત ઉદઙ્મુખઃ
'ત્યારે માટીથી સ્નાન કરવું, અને પદ્મરાગથી શોભિત થવું; ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને, સ્નાન કર્યા પછી, અગ્નિ દેવનો મંત્ર જપવો.'
શૂદ્રસ્તૂષ્ણીં સ્મરન્ભૌમમાસ્તાં ભોગવિવર્જિતઃ। અથાસ્તમિત આદિત્યે ગોમયેનાનુલેપયેત્
'શૂદ્ર, મૌન રહીને, ભૌમનું સ્મરણ કરે, અને ભોગોનો ત્યાગ કરે; પછી, સૂર્ય અસ્ત થાય ત્યારે, ગોમયથી શરીર પર લિપન કરવું.'
પ્રાંગણં પુષ્પમાલાભિરક્ષતાદ્ભિઃ સમંતતઃ। તદભ્યર્ચ્યાલિખેત્પદ્મં કુંકુમેનાષ્ટપત્રકમ્
આંગણને ચારે બાજુ ફૂલની હારોથી સજાવવું જોઈએ; ત્યાં પૂજા કર્યા પછી, કુંકુમથી આઠ પાંખોવાળું કમળ દોરવું જોઈએ.
કુંકુમસ્યાપ્યભાવેન રક્તચંદનમિષ્યતે। ચત્વારઃ કરકાઃ કાર્યાઃ ભક્ષ્યભોજ્યસમન્વિતાઃ
જો કુંકુમ ન મળે તો લાલ ચંદન પણ ચાલે; ચાર હાથના આકારની ભેટો તૈયાર કરવી, જેમાં ખાવા-પીવાના પદાર્થો પણ હોવા જોઈએ.
તંડુલૈ રક્તશાલેયૈઃ પદ્મરાગૈશ્ચ સંયુતાઃ। ચતુઃકોણેષુ તાન્કૃત્વા ફલાનિ વિવિધાનિ ચ
લાલ ચોખા અને પદ્મરાગ સાથે મિક્સ કરીને, એ ચારે ખૂણે મૂકવા, સાથે વિવિધ ફળો પણ મૂકવા.
ગંધમાલ્યાદિકં સર્વં તથૈવ વિનિવેશયેત્। સુવર્ણશૃંગાં કપિલામથાર્ચ્ય રૌપ્યૈઃ ખુરૈઃ કાંસ્યદોહાં સવસ્ત્રામ્
સુગંધિત પદાર્થો, ફૂલની હાર અને બીજા બધા જ વસ્તુઓ એ જ રીતે ગોઠવવી; પછી, સુવર્ણ શૃંગવાળી, કાંસાના દૂધના પાત્રવાળી, રૂપીયાં ખુરાવાળી, કપડાંથી સજાવેલી કાપીલા ગાયની પૂજા કરવી.
ધુરંધરં રક્તખુરં ચ સૌમ્યં ધાન્યાનિ સપ્તાંબરસંયુતાનિ। અંગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં તથૈવ સૌવર્ણમપ્યાયતબાહુદંડમ્ 1.24.
મજબૂત, લાલ ખુરાવાળો, શાંત બળદ, સાત પ્રકારના અનાજ કપડામાં બાંધીને, અને અંગૂઠા જેટલી કદની, લાંબા હાથવાળી સુવર્ણ પુરુષની મૂર્તિ પણ તૈયાર કરવી.
ચતુર્ભુજં હેમમયં ચ તામ્રપાત્રે ગુડસ્યોપરિ સર્પિયુક્તમ્। સામસ્વરજ્ઞાય જિતેંદ્રિયાય વાગ્રૂપશીલાન્વયસંયુતાય
સુવર્ણની ચાર હાથવાળી મૂર્તિ, તાંબાના પાત્રમાં, ગોળ સાથે ઘી મિક્સ કરીને, એ મૂર્તિ ઉપર મૂકવી; જે સામગાન જાણે છે, ઇન્દ્રિયજયી છે, અને વાણી, રૂપ, શીલથી યુક્ત છે, એ માટે.
દાતવ્યમેતત્સકલં દ્વિજાય કુટુમ્બિને નૈવ તુ દંભયુક્તે। ભૂમિપુત્ર મહાભાગ સ્વેદોદ્ભવ પિનાકિનઃ
આ બધું દ્વિજ કુટુંબીને આપવું, પણ ક્યારેય દંભી વ્યક્તિને નહિ; હે ભૂમિપુત્ર મહાભાગ, આ પિનાકીનના સવેદથી ઉત્પન્ન દાન છે.
રૂપાર્થી ત્વાં પ્રપન્નોહં ગૃહાણાર્ઘ્યં નમોઽસ્તુ તે। મંત્રેણાનેન દત્વાર્ઘ્યં રક્તચંદનવારિણા
હું રૂપ માટે તારી શરણમાં આવ્યો છું; આ અર્ઘ્ય સ્વીકાર, તને નમન. આ મંત્રથી અને લાલ ચંદનવાળું પાણી અર્ઘ્ય આપવું.