દુઃખશોકસમાવિષ્ટઃ પીડ્યમાનો દિવાનિશમ્ । કૌંડિન્યસ્યાશ્રમપદં પ્રાપ્તઃ પુણ્યાગમાત્ક્વચિત્
દુઃખ અને શોકથી ઘેરાયેલો, દિવસ-રાત પીડાતો, ક્યારેક પુણ્યના બળે કૌંડિન્યના આશ્રમ સુધી પહોંચી ગયો.
માધવે માસિ જાહ્નવ્યાઃ કૃતસ્નાનં તપોધનમ્ । આસસાદ ધૃષ્ટબુદ્ધિઃ શોકભારેણ પીડિતઃ
માધવ મહિનામાં, ગંગામાં સ્નાન કરેલા ઋષિ પાસે, પોતે ભારે શોકથી પીડાતો ત્યાં પહોંચ્યો.
તદ્વસ્ત્રબિંદુસ્પર્શેન ગતપાપો હતાશુભઃ । કૌંડિન્યસ્યાગ્રતઃ સ્થિત્વા પ્રત્યુવાચ કૃતાંજલિ
ઋષિના વસ્ત્રના એક ટીપાના સ્પર્શથી તેના પાપ અને દુર્ભાગ્ય નાશ પામ્યા; કૌંડિન્ય સામે હાથ જોડીને ઊભો રહીને બોલ્યો.
ધૃષ્ટબુદ્ધિરુવાચ- ભો ભો બ્રહ્મન્દ્વિજશ્રેષ્ઠ દયાં કૃત્વા મમોપરિ । યેન પુણ્યપ્રભાવેન મુક્તિર્ભવતિ તદ્વદ
ધૃષ્ટબુદ્ધિએ કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, મારી ઉપર દયા કરો; કયા પુણ્યના બળે મુક્તિ મળે છે, એ કહો.'
કૌંડિન્ય ઉવાચ- શૃણુષ્વૈકમનાભૂત્વા યેન પાપક્ષયસ્તવ । વૈશાખસ્ય સિતે પક્ષે મોહિની નામ વિશ્રુતા
કૌંડિન્યએ કહ્યું: 'એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ, જેનાથી તારા પાપો નાશ પામશે: વૈશાખના શુક્લ પક્ષમાં પ્રસિદ્ધ એવી એકાદશી છે, જેનું નામ મોહિની છે.'
એકાદશીવ્રતં તસ્યાઃ કુરુ મદ્વાક્યનોદિતઃ । મેરુતુલ્યાનિ પાપાનિ ક્ષયં ગચ્છંતિ દેહિનામ્
'મારા કહે્યા પ્રમાણે એ દિવસે એકાદશીનું વ્રત પાળ; મેરુ પર્વત જેટલા પાપો પણ શરીરધારીઓના નાશ પામે છે.'
બહુજન્માર્જિતાન્યેષા મોહિની સમુપોષિતા । ઇતિ વાક્યં મુનેઃ શ્રુત્વા ધૃષ્ટબુદ્ધિઃ પ્રસન્નધીઃ
'મોહિની એકાદશી યોગ્ય રીતે પાળવાથી અનેક જન્મના પાપો પણ નાશ પામે છે.' ઋષિના વચન સાંભળી ધૃષ્ટબુદ્ધિનું મન શાંત થયું.
વ્રતં ચકાર વિધિવત્કૌંડિન્યસ્યોપદેશતઃ । કૃતે વ્રતે નૃપશ્રેષ્ઠ ગતપાપો બભૂવ સઃ
કૌંડિન્યના ઉપદેશ પ્રમાણે તેણે યોગ્ય રીતે વ્રત કર્યું; વ્રત પૂર્ણ થતાં, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તે પાપમુક્ત થયો.
દિવ્યદેહસ્તતો ભૂત્વા ગરુડોપરિસંસ્થિતઃ । જગામ વૈષ્ણવં લોકં સર્વોપદ્રવ વર્જિતમ્
પછી દૈવી દેહ પામી, ગરુડ પર ચડીને, તે વિષ્ણુના લોકમાં ગયો, જ્યાં કોઈ દુઃખ કે વિઘ્ન નથી.
ઇતીદૃશં રામચંદ્ર ઉત્તમં મોહિની વ્રતમ્ । નાતઃ પરતરં કિંચિત્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે
હે રામ, આવી છે શ્રેષ્ઠ મોહિની એકાદશી; ત્રણેય લોકમાં ચર-અચર બધામાં આથી શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી.
યજ્ઞાદિતીર્થદાનાનિ કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્ । પઠનાચ્છ્રવણાદ્રાજન્ગોસહસ્ર ફલં લભેત્
યજ્ઞ, તીર્થયાત્રા અને દાન — એ બધું મળીને પણ આનું સોળમું ભાગ પણ નથી થતું; જે મનુષ્ય આનું પઠન કરે છે કે શ્રવણ કરે છે, તેને હજાર ગાય દાન આપવાનો ફળ મળે છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સહિતાયામુત્તરખંડે ઉમાપતિનારદસંવાદે વૈશાખશુક્લે મોહન્યેકાદશીનામ એકોનપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે પવિત્ર પદ્મ મહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં ઉમાપતિ અને નારદના સંવાદરૂપ, વૈશાખ સુદ એકાદશી એટલે કે 'મોહિની એકાદશી' નામના ઉનપચાસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, જે પચપન હજાર શ્લોકોથી બનેલો છે.
નારદ ઉવાચ- યમસ્યારાધનં બ્રૂહિ મદ્ધિતાર્થં સુરોત્તમ । કથં ન ગમ્યતે દેવ નરેણ નરકાંતરે
નારદે પૂછ્યું: હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા કલ્યાણ માટે યમરાજની પૂજા કેવી રીતે કરવી એ કહો. હે પ્રભુ, મનુષ્યને યમલોકના બીજા નરકમાં જવાનું કેમ ટાળી શકાય?
શ્રૂયતે યમલોકે તુ સદા વૈતરણી નદી । અનાધૃષ્યાત્વપારા ચ દુસ્તરા બહુશોણિતા
યમલોકમાં હંમેશા વૈતરણી નદી વહે છે એવું સાંભળવામાં આવે છે. એ નદી નજીક જવું અશક્ય છે, પાર કરવી અત્યંત મુશ્કેલ છે અને એ લોહીથી ભરેલી છે.
દુસ્તરા સર્વભૂતાનાં સા કથં સુતરા ભવેત્ । ભયમેતન્મહાદેવ યમલોકં પ્રતિ પ્રભો
એ નદી સર્વ પ્રાણીઓ માટે પાર કરવી અઘરી છે; તો એ સરળતાથી કેવી રીતે પાર કરી શકાય? હે મહાદેવ, યમલોક વિશે મને આ જ મહાન ભય છે.
તસ્ય નિર્મોચનાર્થાય બ્રૂહિ કૃત્યમશેષતઃ । ભગવન્દેવદેવેશ કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ
એમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે શું કરવું જોઈએ એ મને સંપૂર્ણપણે કહો, હે દેવોના દેવ, મારા પર કૃપા કરીને.
મહાદેવ ઉવાચ- દ્વારવત્યાં પુરા વિપ્ર સ્નાતોઽહં લવણાંભસિ । દદૃશે મુનિમાયાંતં મુદ્ગલં નામ વાડવ
મહાદેવ બોલ્યા: એક વખત, હે બ્રાહ્મણ, હું દ્વારકામાં લવણ સમુદ્રમાં સ્નાન કરતો હતો ત્યારે ત્યાં મેં મુદગલ નામના ઋષિને આવતાં જોયા.
જ્વલંતમિવચાદિત્યં તપસા દ્યોતતાંગકમ્ । માં પ્રણમ્ય મુનિઃ પ્રાહ મુદ્ગલો વિસ્મયાન્વિતઃ
એ ઋષિ તપસ્યાના તેજથી દહકતા સૂર્ય જેવો પ્રકાશમાન હતો. તેણે મને વંદન કર્યા પછી, આશ્ચર્યથી ભરેલો મુદગલ બોલ્યો.
મુદ્ગલ ઉવાચ- અકસ્માન્મૂર્ચ્છિતો દેવ પતિતોઽસ્મિ ધરાતલે । પ્રજ્વલંતિ મમાંગાનિ ગૃહીતો યમકિંકરૈઃ
મુદગલે કહ્યું: હે દેવ, અચાનક મને બેહોશી આવી અને હું જમીન પર પડી ગયો. મારા અંગો સળગતા હતા અને યમદૂતોએ મને પકડી લીધો હતો.
બલાદાકૃષ્યમાણોઽહં પુરુષૐગુષ્ઠમાત્રકઃ । બદ્ધો યમભટૈર્ગાઢં નીતોઽસ્મિ શમનાંતિકમ્
મને બળજબરીથી ખેંચવામાં આવ્યો અને હું પુરુષના અંગૂઠા જેટલો નાનો થઈ ગયો. યમદૂતોએ મને મજબૂતીથી બાંધ્યો અને યમરાજની પાસે લઈ ગયા.
ક્ષણાત્સભાયાં પશ્યામિ યમં પિંગલલોચનમ્ । કૃષ્ણમુખં મહારૌદ્રં મૃત્યુવ્યાધિશતાન્વિતમ્
થોડી જ વારમાં સભામાં મેં પીળા આંખો અને કાળી જમ્માવાળાં, અત્યંત ભયાનક, મરણ અને રોગોથી ઘેરાયેલા યમરાજને જોયા.
વાતપિત્ત શ્લેષ્મદોષૈર્મૂર્તિમદ્ભિસ્તુ સેવિતમ્ । કાયશોષજ્વરાતંક સ્ફોટિકા લૂતકાદિભિઃ
એ યમરાજ વાયુ, પિત્ત અને કફના દોષોથી બનેલા રૂપો, શરીર દુર્બળતા, તાવ, રોગ, ફોડા અને ક્ષય જેવા દુઃખદાયક રોગોથી ઘેરાયેલા હતા.
જ્વાલાંગમર્દશીર્ષાર્તિ ભગંદર બલક્ષયૈઃ । કંઠમાલાક્ષિરોગૈશ્ચ મૂત્રકૃચ્છ્રજ્વરવ્રણૈઃ
તેમણે દહન, શરીર દુઃખાવો, માથાનો દુઃખાવો, ભાગંદર, બળકટની હાની, ગળાના ગાંઠ, આંખના રોગ, મૂત્રકષ્ટ, તાવ અને ઘાવ જેવા રોગો ધરાવતાં હતા.
વિમૂર્ચ્છિકા ગલગ્રાહ હૃદ્રોગૈર્ભૂતતસ્કરૈઃ । ઇત્થં બહુવિધૈ રૌદ્રૈર્નાનારૂપૈર્ભયંકરૈઃ
મૂર્છા, ગળામાં અડચણ, હૃદયરોગ, ભૂત અને ચોર જેવા અનેક પ્રકારના ભયાનક અને વિવિધ રૂપ ધરાવતાં રોગો સાથે તેઓ ઘેરાયેલા હતા.
કપાલશિરોહસ્તૈશ્ચ સંગ્રામે નરકે તથા । રાક્ષસૈર્દાનવૈર્ઘોરૈરુપવિષ્ટૈઃ પુરઃ સ્થિતૈઃ
ત્યાં કપાળ, કપાયેલા માથા અને હાથો, નરકના યુદ્ધમાં ભયાનક રાક્ષસો અને દાનવો મારા સામે બેઠેલા અને ઊભેલા હતા.
ધર્માધિકારિભિશ્ચાત્ર ચિત્રગુપ્તાદિ લેખકૈઃ । વ્યાઘ્ર સિંહ વરાહૈશ્ચ શિખાસર્પૈઃ સુદુર્દ્ધરૈઃ
ત્યાં ધર્મના અધિકારીઓ, ચિત્રગુપ્ત જેવા લેખકો, વાઘ, સિંહ, વરાહ અને વાળમાં સાપ જેવા દુર્લભ પ્રાણી પણ હાજર હતા.
વૃશ્ચિકૈર્દંષ્ટ્રિભિર્ભૂતૈઃ કીટકૈર્મત્કુણાદિભિઃ । વૃક ચિત્રાદિ શુનકૈઃ કંકૈર્ગૃધ્રૈશ્ચ જંબુકૈઃ
ત્યાં વિષધરી વિચ્છુ, દાંતવાળા ભૂત, જીવજંતુ, ગોળા, વાઘ, અજગરો, અજાણી જાતિના કૂતરા, કાંક, ગૃધ્ર અને ગીધ પણ હતા.
તસ્કરૈર્ભૂતદારિદ્રૈર્મારિભિર્ડાકિનીગ્રહૈઃ । મુક્તકેશૈઃ શ્વાસકાસૈર્ભ્રુકુટી કુટિલાનનૈઃ
ત્યાં ચોર, ભૂત, દારિદ્ર્યના આત્મા, મારો, ડાકણ, ખુલ્લા વાળવાળા, શ્વાસ અને ઉધરસવાળા, ભૃકુટિ ચડાવનાર અને વાંકાં ચહેરાવાળા પણ હતા.
બૃહત્પ્રતાપૈર્નોભીતૈઃ શાસકૈઃ પાપકર્મણામ્ । યમઃ સભાયાં શુશુભે સેવ્યમાનઃ પરિગ્રહૈઃ
યમરાજ પોતાની સભામાં ભયંકર અને નિર્ભય દંડદાતાઓથી ઘેરાયેલા, પાપી લોકોના શાસકો અને તેમના સહયોગીઓની હાજરીમાં તેજસ્વી લાગતા હતા.
ભીમાટવિકજીવૈશ્ચ યથા વ્યાલાંજનો ગિરિઃ । તતો વિશ્વેશ્વરઃ પ્રાહ સમયઃ કિંકરાન્પ્રતિ
ભયાનક જંગલમાં રહેતા પ્રાણીઓ જેવી જડબેસલાક હાજરીથી, જાણે ઝેરી જીવજંતુઓથી ઘેરાયેલો પર્વત હોય તેમ, પછી સર્વેશ્વરે પોતાના દૂતોને સંબોધ્યા.