મતિમપિ ચ જનાનાં યો દદાતીન્દ્રલોકે ભીષ્મ ઉવાચ।। ભગવન્શ્રોતુમિચ્છામિ દાનમાહાત્મ્યમુત્તમમ્
જે ઇન્દ્રલોકમાં લોકોની બુદ્ધિ આપે છે— ભીષ્મે કહ્યું: ભગવાન, હું દાનના શ્રેષ્ઠ મહાત્મ્ય સાંભળવા ઇચ્છું છું.
યદક્ષયં પરે લોકે દેવર્ષિગણપૂજિતમ્ મેરોઃ પ્રદાનં વક્ષ્યામિ દશધા નૃપસત્તમ
જે પરલોકમાં અવિનાશી છે, દેવો અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત છે, એ મેરુના દસ પ્રકારના દાન હું વર્ણવવા જઈ રહ્યો છું, હે શ્રેષ્ઠ રાજા.
યત્પ્રદાતાનંતલોકાન્પ્રાપ્નોતિ સુરપૂજિતાન્।। પુરાણેષુ ચ વેદેષુ યજ્ઞેષ્વાયતનેષુ ચ
જેનું દાન આપવાથી, દેવો દ્વારા પૂજિત લોક પ્રાપ્ત થાય છે; પુરાણ, વેદ, યજ્ઞ અને મંદિરમાં.
ન તત્ફલમધીતેષુ કૃતેષ્વિહ યદશ્નુતે।। તસ્માદ્દાનં પ્રવક્ષ્યામિ પર્વતાનામનુક્રમાત્
એ ફળ અધ્યયન કે કૃત્યથી અહીં મળતું નથી; તેથી, હું પર્વતોના દાનનું વર્ણન ક્રમવાર કરું છું.
પ્રથમો ધાન્યશૈલઃ સ્યાદિદ્વતીયો લવણાચલઃ।। ગુડાચલસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થો હેમપર્વતઃ
પ્રથમ ધાન્યનો પર્વત, બીજો મીઠાનો પર્વત; ત્રીજો ગુડનો પર્વત, ચોથો સોનાનો પર્વત.
પંચમસ્તિલશૈલસ્સ્યાત્ષષ્ટઃ કાર્પ્પાસપર્વતઃ।। સપ્તમો ઘૃતશૈલઃ સ્યાદ્રત્નશૈલસ્તથાષ્ટમઃ
પાંચમો તિલનો પર્વત, છઠ્ઠો કપાસનો પર્વત; સાતમો ઘીનો પર્વત, આઠમો રત્નનો પર્વત.
રાજતો નવમસ્તદ્વદ્દશમઃ શર્કરાચલઃ।। વક્ષ્યે વિધાનમેતેષાં યથાવદનુપૂર્વશઃ
નવમો ચાંદીનો પર્વત, દસમો ખાંડનો પર્વત; હું એના વિધિ ક્રમવાર સમજાવું છું.
અયનો વેપુણ્યે વ્યતીપાતે દિનક્ષયે।। શુક્લપક્ષે તૃતીયાયામુપરાગેશ શિક્ષયે
અયન, વિશુવ, ગ્રહ સંયોગ, દિવસના અંતે, શુક્લપક્ષની ત્રીજ, ગ્રહણ અને નિર્ધારિત સમયે.
વિવાહોત્સવયજ્ઞેષુ દ્વાદશ્યામથવા પુનઃ।। શુક્લાયાં પંચદશ્યાં વા પુણ્યર્ક્ષે વા વિધાનતઃ
લગ્ન, ઉત્સવ, યજ્ઞ, દ્વાદશી, અથવા ફરીથી શુક્લપક્ષની પંદરમી, અથવા પવિત્ર નક્ષત્રમાં, નિયમ મુજબ.
ધાન્યશૈલાદયો દેયાઃ કાર્તિક્યાં જ્યેષ્ઠપુષ્કરે।। તીર્થેષ્વાયતને વાપિ ગોષ્ઠે વા ભવનાંગણે
કર્તિકી, જ્યેષ્ઠ પુષ્કર, તીર્થ, મંદિરમાં, ગૌશાળામાં અથવા ઘરનાં આંગણામાં ધાન્યના પર્વત અને અન્ય દાન આપવું જોઈએ.
મંડપં કારયેદ્ભક્ત્યા ચતુરશ્રમુદઙ્મુખમ્।। પ્રાગુદક્પ્રવણં પુણ્યં પ્રાઙ્મુખં વા વિધાનતઃ
ભક્તિપૂર્વક ચોરસ અને ઉત્તર-પૂર્વ તરફ મુખવાળું મંડપ બનાવવું; પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ ઢાળવાળું, પવિત્ર, અથવા નિયમ મુજબ પૂર્વમુખી.
ગોમયેનાનુલિપ્તાયાં ભૂમાવાસ્તીર્ય વૈ કુશાન્।। તન્મધ્યે પર્વતં કુયાદ્વિષ્કંભં પર્વતાન્વિતમ્
ગાયના લોટથી લિપેલી જમીન પર કુશ ઘાસ પાથરી, મધ્યમાં પર્વત અને તેના સાથે બીજા પર્વતો સાથે આધાર રાખી પર્વત બનાવવો.
ધાન્યદ્રોણસહસ્રેણ ભવેદ્ગિરિરિહોત્તમઃ।। મધ્યમઃ પંચશતકૈઃ કનિષ્ઠશ્ચ ત્રિભિઃ શતૈઃ
અહીં પર્વતને એક હજાર ધાન્યના દ્રોણથી શ્રેષ્ઠ બનાવાય છે; પાંચ સો દ્રોણથી મધ્યમ, અને ત્રણ સો દ્રોણથી સૌથી નાનું બને છે.
મેરુર્મહાવ્રીહિમયસ્તુ મધ્યે સુવર્ણવૃક્ષત્રયસંયુતઃ સ્યાત્।। મૂર્દ્ધન્યવસ્થાનમથાંબરેણ કાર્યં ત્વનેકં ચ પુનર્દ્વિજાગ્ર્યૈઃ
મેરુ પર્વત મોટાં ચોખાથી બનાવવો, મધ્યમાં ત્રણ સુવર્ણ વૃક્ષો રાખવા, શિખર પર કપડાંથી અને ફરી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા સ્થાપિત કરવું.
ચત્વારિ શૃંગાણિ ચ રાજતાનિ નિતંબભાગા અપિ રાજતાસ્સ્યુઃ।। પૂર્વેણ મુક્તાફલવજ્રયુક્તો યામ્યેન ગોમેદકપદ્મરાગૈઃ
ચાર શિખરો અને પર્વતના તળિયાં પણ ચાંદીના હોવા જોઈએ; પૂર્વમાં મોતી અને હીરાથી, દક્ષિણમાં ગોમેદ અને પદ્મરાગથી શોભાયમાન બનાવવું.
પશ્ચાચ્ચ ગારુત્મતનીલરત્નૈઃ સૌમ્યેન વૈડૂર્યકપુષ્પરાગૈઃ।। શ્રીખંડખંડૈરભિતઃ પ્રવાલૈર્લતાન્વિતો મૌક્તિકપ્રસ્તરાઢ્યઃ
પશ્ચિમમાં પીળા અને નીલા રત્નોથી, ઉત્તરમાં વૈડૂર્ય અને પુષ્પરાગથી, ચારે બાજુ ચંદન, પ્રવાળ, લતાવાળી અને મોતીના પથ્થરોની સમૃદ્ધિથી શોભાવવું.
બ્રહ્માથ વિષ્ણુર્ભગવાન્પુરારિર્દિવાકરોપ્યત્ર હિરણ્મયઃ સ્યાત્।। તથેક્ષુવંશાવૃતકંદરસ્તુ ઘૃતોદકપ્રસ્રવણો દિશાસુ
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહાદેવ અને સૂર્યદેવને અહીં સોનાથી બનાવવું; એ રીતે શેરડીના વાંસથી ઘેરેલી ગુફા અને દિશાઓમાં ઘી અને પાણીના પ્રવાહો રાખવા.
શુભ્રાંબરાણ્યંબુધરાવલિસ્યાત્પૂર્વેણ પીતાનિ ચ દક્ષિણેન।। વાસાંસિ પશ્ચાદથ કર્બુરાણિ રક્તાનિ ચૈવોત્તરતો ઘનાનિ
પૂર્વમાં વાદળ જેવું સફેદ વસ્ત્ર, દક્ષિણમાં પીળું, પશ્ચિમમાં વિવિધ રંગનું, અને ઉત્તર તરફ લાલ અને ઘન વસ્ત્રો રાખવા.
રૌપ્યાન્મહેંદ્રપ્રમુખાંસ્તથાઽષ્ટૌ સંસ્થાપ્ય લોકાધિપતીન્ક્રમેણ।। નાનાવનાલી ચ સમંતતઃ સ્યાન્મનોરમમ્માલ્યવિલેપનં ચ
ચાંદીથી બનેલા મહેન્દ્ર સહિતના આઠ લોકાધિપતિઓને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરવું; ચારે બાજુ વિવિધ વન, મોહક માળા અને સુગંધિત લિપનથી શોભાવવું.
વિતાનકં ચોપરિ પંચવર્ણમમ્લાનપુષ્પાભરણં સિતં ચ।। ઇત્થં નિવેશ્યામરશૈલમગ્ર્યં મેરોસ્તુ વિષ્કંભગિરીન્ક્રમેણ
ઉપર પાંચ રંગોનું વિતાન, ક્યારેય ન સુકાતા ફૂલો અને સફેદ આભૂષણોથી શોભિત; એ રીતે મેરુના સહાયક પર્વતો સાથે શ્રેષ્ઠ અમર પર્વતની રચના કરવી.
તુરીયભાગેન ચતુર્દિશં ચ સંસ્થાપયેત્પુષ્પવિલેપનાઢ્યમ્।। પૂર્વેણ મંદરમનેકફલૈશ્ચયુક્તં કામેન કાંચનમયેન વિરાજમાનમ્૧૦૦ 1.21.
ચોથા ભાગમાં ચારે દિશામાં ફૂલો અને લિપન ભરપૂર રાખવા; પૂર્વમાં અનેક ફળોવાળું, સોનાથી ઝળહળતું મંદર પર્વત સ્થાપિત કરવું.
યામ્યેન ગંધમદનો વિનિવેશનીયો ગોધૂમસંચયમયઃ કલધૌતવાંશ્ચ।। હૈમેન યજ્ઞપતિના ઘૃતમાનસેન વસ્ત્રેણરાજતવનૈશ્ચ સ સંયુતઃ સ્યાત્
દક્ષિણમાં ગંધમદન પર્વત ગૌધૂમ અને ચમકતા વાંસથી બનાવવો; સોનાનો યજ્ઞપાત્ર, ઘીથી ભરેલું પાત્ર, વસ્ત્ર અને ચાંદીના વનથી શોભાવવું.
પશ્ચાત્તિલાચલમનેકસુગંધપુષ્પસૌવર્ણપિપ્પલહિરણ્મયહંસયુક્તમ્।। આકારયેદ્રજતપુષ્પવનેન તદ્વદ્વસ્ત્રાન્વિતં દધિસિતોદસરસ્તથાગ્રે
પશ્ચિમમાં તિલાચલ પર્વત, અનેક સુગંધિત ફૂલો, સોનાના પિપળા અને સોનાના હંસો સાથે; ચાંદીના ફૂલવાળા વન, વસ્ત્ર અને આગળ દહીં અને ઠંડા પાણીનું સરોવર રાખવું.
સંસ્થાપ્યતં વિપુલશૈલમથોત્તરેણ શૈલં સુપાર્શ્વમપિ માષમયં સવસ્ત્રમ્।। પુષ્પૈશ્ચ હેમવટપાદપશેખરં તમાકારયેત્કનકકેતુવિરાજમાનમ્
ઉત્તર તરફ વિશાળ પર્વત, સુંદર બાજુ, મશ અને વસ્ત્રથી બનેલું; ફૂલો અને સોનાના વટવૃક્ષના શિખર સાથે, સોનાની ધ્વજથી ઝળહળતું બનાવવું.
માક્ષીકભદ્રસરસા ચ વનેન તદ્વદ્રૌપ્યેણ ભાસુરવિતાનયુતં વિધાય।। હોમશ્ચતુર્ભિરથ વેદપુરાણવિદ્ભિર્દાંતૈરનિંદ્યચરિતાકૃતિભિર્દ્વિજેંદ્રૈઃ
મધમાખી અને શુભ જળના વન, ચાંદીથી અને તેજસ્વી વિતાન સાથે; ચાર બ્રાહ્મણો, જે વેદ અને પુરાણમાં નિપુણ અને શાંતિપૂર્ણ વર્તન ધરાવે છે, હવન કરવો.
પૂર્વેણ હસ્તમિતમત્ર વિધાય કુંડં કાર્યસ્તિલૈર્યવઘૃતેન સમિત્કુશૈશ્ચ।। રાત્રૌ ચ જાગરમનુદ્ધતગીતરૂપૈરાવાહનં ચ કથયામિ શિલોચ્ચયાનામ્
પૂર્વમાં હાથની વ્યવસ્થા કરીને, તિલ, જવાર, ઘી, સમિત અને કુશથી કુંડ બનાવવું; રાત્રે ગીત અને પઠન સાથે જાગરણ કરવું, અને હું પર્વતના શિખરોનું આવાહન સમજાવું.
ત્વં સર્વદેવગણધામનિધે વિરુદ્ધમસ્મદ્ગૃહેષ્વમરપર્વત નાશયાશુ।। ક્ષેમં વિધત્સ્વ કુરુ શાંતિમનુત્તમાં ચ સંપૂજિતઃ પરમભક્તિમતા મયા હિ
હે અમર પર્વત, સર્વ દેવોના ધામ, અમારા ઘરમાં જે વિરોધી છે તે તુરંત નાશ કર; અમને સુરક્ષા, શ્રેષ્ઠ શાંતિ આપ અને મારી શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી પૂજિત થા.
ત્વમેવ ભગવાનીશો બ્રહ્મા વિષ્ણુર્દિવાકરઃ।। મૂર્તામૂર્તમયં બીજમતઃ પાહિ સનાતન
તમે જ ભગવાન, ઈશ્વર, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને સૂર્ય છો; સદાય રહેલું, દૃશ્ય અને અદૃશ્ય બીજ—મને રક્ષા કરો.
યસ્માત્ત્વં લોકપાલાનાં વિશ્વમૂર્તેશ્ચ મંદિરમ્।। રુદ્રાદિત્યવસૂનાં ચ તસ્માચ્છાન્તિં પ્રયચ્છ મે
તમે લોકપાલો અને વિશ્વરૂપના નિવાસ છો; રુદ્ર, આદિત્ય અને વસુઓના પણ—એથી મને શાંતિ આપો.
યસ્માદશૂન્યમમરૈર્નારીભિશ્ચ શિરસ્તવ।। તસ્માન્મામુદ્ધરામુષ્માદ્દુઃખસંસારસાગરાત્
તમારા શિખર પર અમર અને સ્ત્રીઓ ક્યારેય ખાલી નથી; એથી મને દુઃખ અને સંસારના સાગરથી ઉગારજો.