સુવર્ણશૃંગાભરણૌ રાજતાઢ્ય ખુરૌ ચ તૌ।। નાનાફલસમાયુક્તૌ ઘ્રાણગંધકરંડકૌ
સોનાંના શૃંગ પર આભૂષણો, ચાંદીથી ભરેલા ખુર, વિવિધ ફળોથી સજ્જ, અને સુગંધિત નાક ધરાવતાં હોય.
ઇત્યેવં રચયિત્વા તુ ધૂપદીપૈસ્તથાર્ચયેત્।। યા લક્ષ્મીસ્સર્વભૂતાનાં યા ચ દેવેષ્વવસ્થિતા
આ રીતે બનાવ્યા પછી, ધૂપ અને દીપથી પૂજા કરવી જોઈએ; એ લક્ષ્મીનું સ્મરણ કરવું, જે સર્વ જીવોમાં અને દેવોમાં વસે છે.
ધેનુરૂપેણ સા દેવી મમ પાપં વ્યપોહતુ।। વિષ્ણોર્વક્ષસિ યા લક્ષ્મીઃ સ્વાહા યા ચ વિભાવસૌ
એ દેવીએ, ગાયના રૂપમાં, મારા પાપો દૂર કરે; જે લક્ષ્મી વિષ્ણુના છાતી પર છે, સ્વાહા, અને અગ્નિમાં વસે છે.
ચંદ્રાર્કશક્રશક્તિર્યા સા ધેનુર્વરદાસ્તુ મે।। સ્વધા ત્વં પિતૃમુખ્યાનાં સ્વાહા યજ્ઞભુજાં યતઃ
ચાંદ્ર, સૂર્ય, ઇન્દ્ર અને શક્તિની જે શક્તિ છે—એ ઈચ્છા પૂરી કરતી ગાય મને મળે; તું પિતૃઓ માટે સ્વધા છે, યજ્ઞ ભોજન કરનાર માટે સ્વાહા છે.
સર્વપાપહરા ધેનુસ્તસ્માદ્ભૂતિં પ્રયચ્છ મે।। એવમામંત્ર્ય તાં ધેનું બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્
ગાય સર્વ પાપો દૂર કરે છે, તેથી મને સુખ-સમૃદ્ધિ આપ; આવું બોલી, એ ગાય બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવી.
વિધાનમેતદ્ધેનૂનાં સર્વાસામપિ પઠ્યતે।। યાસ્તુ પાપવિનાશિન્યઃ પઠ્યંતે દશ ધેનવઃ
ગાયોની વિધિ એવી છે, જે બધાં માટે વાચવામાં આવે છે; હવે પાપ નાશ કરતી દસ ગાયોનું વર્ણન થાય છે.
તાસાં સ્વરૂપં વક્ષ્યામિ નામાનિ ચ નરાધિપ।। પ્રથમા ગુડધેનુઃ સ્યાદ્ઘૃતધેનુરથાપરા
હું એ ગાયોના રૂપ અને નામ જણાવું છું, રાજા; પ્રથમ ગાય ગુડથી બનેલી છે, બીજી ઘીથી બનેલી છે.
તિલધેનુસ્તૃતીયા ચ ચતુર્થી જલનામિકા।। ક્ષીરધેનુઃ પંચમી ચ મધુધેનુસ્તથાપરા
ત્રીજી તલથી બનેલી ગાય છે, ચોથી પાણી નામે છે; પાંચમી દૂધથી બનેલી છે, પછી મધથી બનેલી છે.
સપ્તમી શર્કરાધેનુરષ્ટમી દધિકલ્પિતા।। રસધેનુશ્ચ નવમી દશમી સ્યાત્સ્વરૂપતઃ
સાતમી શરકરા ગાય છે, આઠમી દહીંથી બનેલી છે; નવમી રસથી બનેલી છે, દસમી સ્વરૂપથી બનેલી છે.
કુંભાસ્સ્યૂ રસધેનૂનામિતરાસાં સ્વરાશયઃ।। સુવર્ણધેનું ચાપ્યત્ર કેચિદિચ્છંતિ માનવાઃ
કુંભો રસગાય માટે છે, બાકીની ગાયો પોતપોતાના પદાર્થમાંથી બનેલી છે; અહીં કેટલાક લોકો સોનાની ગાય ઈચ્છે છે.
નવનીતેન તૈલૈશ્ચ તથાન્યેપિ મહર્ષયઃ।। એતદેવવિધાનં સ્યાત્ત એવોપસ્કરાસ્સ્મૃતાઃ
નવાણીત, તેલ અને અન્ય વસ્તુઓથી, મહર્ષિઓએ આ જ વિધિ નિર્ધારિત કરી છે; એ જ યોગ્ય ઉપકરણો ગણાય છે.
મંત્રાવાહનસંયુક્તાઃ સદા પર્વણિ પર્વણિ।। યથા શ્રાદ્ધં પ્રદાતવ્યા ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદાઃ
મંત્ર અને આવાહન સાથે, હંમેશાં દરેક તહેવાર પર; શ્રાદ્ધમાં જેમ, એમ ગાય અર્પણ કરવી, જે ભોગ અને મુક્તિ આપે છે.
ગુડધેનુપ્રસંગેન સર્વાસ્તવ મયોદિતાઃ।। અશેષયજ્ઞફલદાઃ સર્વપાપહરાઃ શુભાઃ
ગુડગાયના સંદર્ભમાં, આ બધું મેં સમજાવ્યું છે; એ યજ્ઞનું સંપૂર્ણ ફળ આપે છે, સર્વ પાપ દૂર કરે છે, અને શુભ છે.
વ્રતાનામુત્તમં યસ્માદ્વિશોકદ્વાદશીવ્રતમ્।। તદંગત્વેન ચૈવાત્ર ગુડધેનુઃ પ્રશસ્યતે
વ્રતોમાં, વિશોક દ્વાદશી વ્રત શ્રેષ્ઠ છે; અને એના અંગરૂપે, ગુડગાય અહીં વિશેષ પ્રશંસિત છે.
અયને વિષુવે પુણ્યે વ્યતીપાતે તથા પુનઃ।। ગુડધેન્વાદયો દેયા ઉપરાગાદિપર્વસુ
સૂર્યના અયન, વિશુવ અને ગ્રહોની વિશેષ સંયોગ જેવી પવિત્ર ક્ષણોમાં, તેમજ ગ્રહણ અને આવા શુભ દિવસોમાં, ગુડ, ગાય વગેરે દાન આપવું જોઈએ.
વિશોકદ્વાદશી ચૈષા સર્વપાપહરા શુભા।। યામુપોષ્ય નરો યાતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્
વિશોક દ્વાદશી એ શુભ છે, બધા પાપો દૂર કરે છે અને આનંદ આપે છે; જે વ્યક્તિ આ વ્રત રાખે છે, તે વિષ્ણુનું સર્વોચ્ચ સ્થાન પામે છે.
ઇહલોકે સ સૌભાગ્યમાયુરારોગ્યમેવ ચ।। વૈષ્ણવં પુરમાપ્નોતિ મરણે સ્મરણં હરેઃ
આ દુનિયામાં તે સુભાગ્ય, લાંબી આયુષ્ય અને આરોગ્ય પામે છે; મૃત્યુ સમયે વૈષ્ણવ પુરમાં જાય છે અને હરિનું સ્મરણ કરે છે.
નવાર્બુદસહસ્રાણિ દશ ચાષ્ટૌ ચ ધર્મવિત્।। ન શોકદુઃખદૌર્ગત્યં તસ્ય સંજાયતે નૃપ
નવ હજાર આઠસો અઢીશ વર્ષ સુધી, ધર્મ જાણનાર રાજા, દુઃખ, શોક કે દુર્ભાગ્ય અનુભવતો નથી.
નારી વા કુરુતે યા તુ વિશોકદ્વાદશીમિમાં।। નૃત્યગીતપરા નિત્યં સાપિ તત્ફલમાપ્નુયાત્
જો સ્ત્રી પણ આ વિશોક દ્વાદશી કરે, અને રોજ નૃત્ય-ગીતમાં રુચિ રાખે, તો તે પણ એ ફળ પામે છે.
યસ્માદગ્રે હરેર્નૃત્યમનન્તં ગીતવાદનમ્ મધુમુરનરકારેરર્ચનં વાથ પશ્યેત્
કારણ કે તે હરિની સામે અનંત નૃત્ય, ગીત અને વાદ્ય જોતી છે, અથવા મધુસૂદન, મુર અને નરકાની પૂજા નિહાળે છે.
મતિમપિ ચ જનાનાં યો દદાતીન્દ્રલોકે ભીષ્મ ઉવાચ।। ભગવન્શ્રોતુમિચ્છામિ દાનમાહાત્મ્યમુત્તમમ્
જે ઇન્દ્રલોકમાં લોકોની બુદ્ધિ આપે છે— ભીષ્મે કહ્યું: ભગવાન, હું દાનના શ્રેષ્ઠ મહાત્મ્ય સાંભળવા ઇચ્છું છું.
યદક્ષયં પરે લોકે દેવર્ષિગણપૂજિતમ્ મેરોઃ પ્રદાનં વક્ષ્યામિ દશધા નૃપસત્તમ
જે પરલોકમાં અવિનાશી છે, દેવો અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત છે, એ મેરુના દસ પ્રકારના દાન હું વર્ણવવા જઈ રહ્યો છું, હે શ્રેષ્ઠ રાજા.
યત્પ્રદાતાનંતલોકાન્પ્રાપ્નોતિ સુરપૂજિતાન્।। પુરાણેષુ ચ વેદેષુ યજ્ઞેષ્વાયતનેષુ ચ
જેનું દાન આપવાથી, દેવો દ્વારા પૂજિત લોક પ્રાપ્ત થાય છે; પુરાણ, વેદ, યજ્ઞ અને મંદિરમાં.
ન તત્ફલમધીતેષુ કૃતેષ્વિહ યદશ્નુતે।। તસ્માદ્દાનં પ્રવક્ષ્યામિ પર્વતાનામનુક્રમાત્
એ ફળ અધ્યયન કે કૃત્યથી અહીં મળતું નથી; તેથી, હું પર્વતોના દાનનું વર્ણન ક્રમવાર કરું છું.
પ્રથમો ધાન્યશૈલઃ સ્યાદિદ્વતીયો લવણાચલઃ।। ગુડાચલસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થો હેમપર્વતઃ
પ્રથમ ધાન્યનો પર્વત, બીજો મીઠાનો પર્વત; ત્રીજો ગુડનો પર્વત, ચોથો સોનાનો પર્વત.
પંચમસ્તિલશૈલસ્સ્યાત્ષષ્ટઃ કાર્પ્પાસપર્વતઃ।। સપ્તમો ઘૃતશૈલઃ સ્યાદ્રત્નશૈલસ્તથાષ્ટમઃ
પાંચમો તિલનો પર્વત, છઠ્ઠો કપાસનો પર્વત; સાતમો ઘીનો પર્વત, આઠમો રત્નનો પર્વત.
રાજતો નવમસ્તદ્વદ્દશમઃ શર્કરાચલઃ।। વક્ષ્યે વિધાનમેતેષાં યથાવદનુપૂર્વશઃ
નવમો ચાંદીનો પર્વત, દસમો ખાંડનો પર્વત; હું એના વિધિ ક્રમવાર સમજાવું છું.
અયનો વેપુણ્યે વ્યતીપાતે દિનક્ષયે।। શુક્લપક્ષે તૃતીયાયામુપરાગેશ શિક્ષયે
અયન, વિશુવ, ગ્રહ સંયોગ, દિવસના અંતે, શુક્લપક્ષની ત્રીજ, ગ્રહણ અને નિર્ધારિત સમયે.
વિવાહોત્સવયજ્ઞેષુ દ્વાદશ્યામથવા પુનઃ।। શુક્લાયાં પંચદશ્યાં વા પુણ્યર્ક્ષે વા વિધાનતઃ
લગ્ન, ઉત્સવ, યજ્ઞ, દ્વાદશી, અથવા ફરીથી શુક્લપક્ષની પંદરમી, અથવા પવિત્ર નક્ષત્રમાં, નિયમ મુજબ.
ધાન્યશૈલાદયો દેયાઃ કાર્તિક્યાં જ્યેષ્ઠપુષ્કરે।। તીર્થેષ્વાયતને વાપિ ગોષ્ઠે વા ભવનાંગણે
કર્તિકી, જ્યેષ્ઠ પુષ્કર, તીર્થ, મંદિરમાં, ગૌશાળામાં અથવા ઘરનાં આંગણામાં ધાન્યના પર્વત અને અન્ય દાન આપવું જોઈએ.