સર્વધર્મક્રિયાહીનો બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ। શુનઃસખ ઉવાચ। ન્યાયેન વેદાનધ્યેતુ ગૃહસ્થોસ્તુ પ્રિયાતિથિઃ
જેણે કમળના મૂળ ચોર્યાં હોય, તે બધા ધર્મકર્મથી વંચિત રહે. શુનઃસખે કહ્યું: 'તે યોગ્ય રીતે વેદો ભણે અને ગૃહસ્થ બનીને મહેમાનોનું સ્નેહથી સ્વાગત કરે.'
સત્યં વદતુ વાજસ્રં બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ। અગ્નિં જુહોતુ વિધિવદ્યજ્ઞં યજતુ નિત્યશઃ
જેણે કમળના મૂળ ચોર્યાં હોય, તે હંમેશા સત્ય બોલે. તે નિયમ પ્રમાણે અગ્નિમાં હોળી આપે અને સતત યજ્ઞ કરે.
બ્રહ્મણસ્સદનં યાતુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ। ઋષય ઊચુઃ। ઇષ્ટમેવ દ્વિજાતીનાં યદિદં શપથીકૃતં
જે વ્યક્તિ કમળના ડાંઠ ચોરી કરે છે, તેને બ્રહ્માજીના ધામે જવું જોઈએ. ઋષિઓએ કહ્યું: દ્વિજાતિઓએ લીધેલો આ શપથ સાચે યોગ્ય છે.
ત્વયા કૃતં બિસસ્તૈન્યં સર્વેષાં નઃ શુનઃસખ। શુનઃસખ ઉવાચ। મયા હ્યંતર્હિતાન્યાસન્બિસાનીમાનિ વો દ્વિજાઃ
શુનઃસખા, તું અમારા બધા માટે કમળના ડાંઠ ચોરી કરી છે. શુનઃસખાએ કહ્યું: હા દ્વિજાતિઓ, મેં જ આ કમળના ડાંઠો તમારા માટે છુપાવ્યા હતા.
ધર્મં ચ શ્રોતુકામેન જાનીધ્વં માં ચ વાસવમ્। અલોભાદક્ષયાલોકા જિતા વો મુનિસત્તમાઃ
ધર્મ સાંભળવાની ઈચ્છા રાખો છો તો મને પણ વાસવ તરીકે ઓળખો. હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, તમે લોભ છોડીને અને અવિનાશી દ્રષ્ટિથી બધા લોક જીત્યા છે.
વિમાનમધિતિષ્ઠધ્વં ગચ્છામસ્ત્રિદશાલયમ્। તતો મહર્ષયસ્તે તુ વિજ્ઞાયાથ પુરંદરમ્
હવે વિમાન પર બેસો, આપણે દેવલોકે જઈએ. પછી મહર્ષિઓએ સમજીને પુરંદર પાસે ગયા.
ઊચુઃ પુરંદરં ચેદં વાક્યં વાક્યવિશારદાઃ। ઇહાગત્ય નરો યસ્તુ મધ્યમં પુષ્કરં વિશેત્
વાણીમાં નિપુણ એવા પુરંદરને તેઓએ કહ્યું: જે મનુષ્ય અહીં આવીને મધ્યમ પુષ્કરમાં પ્રવેશ કરે છે—
ત્રિરાત્રોપોષિતો ભૂત્વા લભેદાવશ્યકં ફલમ્। દ્વાદશવાર્ષિકીદીક્ષા સ્મૃતા યાતુ વનૌકસાં
જો તે ત્રણ રાત ઉપવાસ કરે તો ઈચ્છિત ફળ પામે છે. વનવાસીઓમાં આ બાર વર્ષની દિક્ષા જાણીતી છે.
તસ્યાઃ ફલં સમગ્રં ચ લભેદિહ ન સંશયઃ। નાસૌ દુર્ગતિમાપ્નોતિ સ્વગણૈઃ સહ મોદતે
તેને અહીં એ દિક્ષાનું સંપૂર્ણ ફળ મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. એ ક્યારેય દુર્ગતિ પામતો નથી અને પોતાના મિત્રો સાથે આનંદ કરે છે.
વિરિઞ્ચિસ્થાનમાસાદ્ય તિષ્ઠેદ્વૈ બ્રહ્મણો દિનમ્। પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ઇંદ્રેણ સહ સંપ્રીતાસ્તદા જગ્મુસ્ત્રિવિષ્ટપમ્
વિરિંચિના સ્થાન પર પહોંચી, એ બ્રહ્માનો એક દિવસ ત્યાં રહે છે. પુલસ્ત્યએ કહ્યું: પછી તેઓ ઈન્દ્ર સાથે આનંદપૂર્વક સ્વર્ગે ગયા.
એવં વિલોભ્યમાનાસ્તે લોભૈર્બહુવિધૈરિહ। નૈવ લોભં તથા ચક્રુસ્તેન જગ્મુસ્ત્રિવિષ્ટપમ્
અહીં અનેક પ્રકારના લોભથી લલચાવાયા છતાં, તેઓએ ક્યારેય લોભ ન કર્યો અને તેથી સ્વર્ગે ગયા.
ઇદં યઃ શૃણુયાન્નિત્યમૃષીણાં ચરિતં શુભમ્। વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે
જે વ્યક્તિ આ ઋષિઓનું પવિત્ર વર્તમાન રોજ સાંભળે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ સ્વર્ગલોકમાં સન્માન પામે છે.
ભીષ્મ ઉવાચ। અત્યાશ્ચર્યવતી રમ્યા કથેયં પાપનાશિની। વિસ્તરેણ ચ મે બ્રૂહિ યાથાતથ્યેન પૃચ્છતઃ
ભીષ્મએ કહ્યું: આ કથા અતિ આશ્ચર્યજનક અને મનોહર છે, પાપનો નાશ કરતી છે. હું પૂછું છું તેમ, તું મને વિગતે અને સાચી રીતે કહો.
માહાત્મ્યં મધ્યમસ્યાપિ ઋષિભિઃ પરિકીર્તિતમ્। ફલં ચાન્નસ્ય કથિતં માહાત્મ્યં ચ દમસ્ય તુ
મધ્યમ પ્રદેશનું મહાત્મ્ય ઋષિઓએ વખાણ્યું છે. અન્નનું ફળ અને દમનનું મહાત્મ્ય પણ કહેવામાં આવ્યું છે.
વિષ્ણુના ચ પદન્યાસઃ કૃતો યત્ર મહામુને। કનીયસસ્તથોત્પત્તિર્યથાભૂતા વદસ્વ મે
મહામુનિ, જ્યાં વિષ્ણુએ પગ મૂક્યો હતો અને સૌથી નાનાની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ, એ પણ મને સાચું-સાચું કહો.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। પુરા રથંતરે કલ્પે રાજાસીત્પુષ્પવાહનઃ। નામ્ના લોકેષુ વિખ્યાતસ્તેજસા સૂર્યસન્નિભઃ
પુલસ્ત્યએ કહ્યું: પ્રાચીન રથંતર કલ્પમાં પુષ્પવાહન નામનો રાજા હતો, જે પોતાના તેજથી સૂર્ય સમાન અને ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતો.
તપસા તસ્ય તુષ્ટેન ચતુર્વક્ત્રેણ ભારત। કમલં કાંચનં દત્તં યથાકામગમં નૃપ
તેણે તપ દ્વારા ચતુરમુખ બ્રહ્માને પ્રસન્ન કર્યો અને રાજા, તેને ઈચ્છા મુજબ જઇ શકે એવું સોનાનું કમળ મળ્યું.
સપ્તદ્વીપાનિ લોકં ચ યથેષ્ટં વિચરત્સદા। કલ્પાદૌ તુ સમં દ્વીપં તસ્ય પુષ્કરવાસિના
એ રાજા સાતેય દ્વીપો અને આખા જગતમાં મનગમતું ફરતો હતો. કલ્પના આરંભે પુષ્કરવાસીઓ સાથે એ દ્વીપ વહેંચાયો હતો.
લોકેન પૂજિતં તસ્માત્પુષ્કરદ્વીપમુચ્યતે। તદેવ બ્રહ્મણા દત્તં યાનમસ્ય તતોંબુજમ્
લોકો દ્વારા પૂજાતા હોવાથી તેને પુષ્કર દ્વીપ કહે છે. એ કમળરૂપ યાન બ્રહ્માજીએ તેને આપ્યું હતું.
પુષ્પવાહન ઇત્યાહુસ્તસ્માત્તં દેવદાનવાઃ। નૌપમ્યમસ્તીહ જગત્ત્રયેપિ બ્રહ્માંબુજસ્થસ્ય ચ તસ્ય રાજ્ઞઃ
એથી દેવો અને દાનવો તેને પુષ્પવાહન કહે છે. બ્રહ્માના કમળ પર વસતા એ રાજાને ત્રણેય લોકમાં કોઈ સમાન નથી.
તપોનુભાવાદથ તસ્ય રાજ્ઞી નારી સહસ્રૈરભિવંદ્યમાના। નામ્ના ચ લાવણ્યવતી બભૂવ યા પાર્વતીવેષ્ટતમા ભવસ્ય
તપની શક્તિથી, રાજાની રાણી લાખો સ્ત્રીઓમાં માન પામતી બની, તેનું નામ લાવણ્યવતી હતું. જેમ પાર્વતી ભગવાન શિવને પ્રિય છે, તેમ તે પણ ભવને અત્યંત પ્રિય બની.
તસ્યાત્મજાનામયુતં બભૂવ ધર્માત્મનામગ્ર્યધનુર્ધરાણામ્। તદાત્મજાંસ્તાનભિવીક્ષ્ય રાજા મુહુર્મુહુર્વિસ્મયમાસસાદ
તેને દસ હજાર પુત્રો થયા, બધા ધર્મપરાયણ અને ધનુષ્ય ચલાવનારા શ્રેષ્ઠ હતા. રાજા વારંવાર પોતાના પુત્રોને જોઈને આશ્ચર્યચકિત થતો રહ્યો.
સોભ્યાગતં પૂજ્ય મુનિપ્રવીરં પ્રચેતસં વાક્યમિદં બભાષે। કસ્માદ્વિભૂતિરચલામરમર્ત્યપૂજા જાતા કથં કમલજા સદૃશી સુરાજ્ઞી
ત્યારે પૂજનીય મહર્ષિ પ્રચેતસ આવ્યા, તેમને રાજાએ પૂછ્યું: 'આ અડગ વૈભવ કેમ પ્રાપ્ત થયું? દેવો અને મનુષ્યો સૌ જેનું પૂજન કરે છે, એવી કમલજાને સમાન રાણી કેવી રીતે મળી?'
ભાર્યા મયાલ્પતપસા પરિતોષિતેન દત્તં મમાંબુજગૃહં ચ મુનીંદ્ર ધાત્રા। યસ્મિન્પ્રવિષ્ટમપિ કોટિશતં નૃપાણાં સામાત્યકુંજરરથૌઘજનાવૃતાનાં
મારા થોડા તપથી હું પત્નીને પ્રસન્ન કરી શક્યો અને મુનિश्रेष्ठ, ધાતાએ મને કમળમંદિર આપ્યું. એમાં કરોડો રાજા, તેમના મંત્રીઓ, હાથી, રથ અને પ્રજાજનો સાથે પ્રવેશ કરે તો પણ—
નાલક્ષ્યતે ક્વગતમમ્બરગામિભિશ્ચ તારાગણેંદુરવિરશ્મિભિરપ્યગમ્યમ્। તસ્માત્કિમન્યજનનીજઠરોદ્ભવેન ધર્માદિકં કૃતમશેષજનાતિગં યત્
તેનું સ્થાન આકાશમાં ઉડનારા પણ જાણી શકતા નથી, તારા કે ચાંદની કિરણો પણ ત્યાં પહોંચી શકતી નથી. તો પછી બીજાના ગર્ભમાંથી જન્મી, ધર્માદિ કર્મો કરીને જે પ્રાપ્ત થાય છે, એ બધાથી શ્રેષ્ઠ કેમ ગણાય?
સર્વૈર્મયાથ તનયૈરથ વાનયાપિ સદ્ભાર્યયા તદખિલં કથય પ્રચેતઃ। સોપ્યભ્યધાદથ ભવાંતરિતં નિરીક્ષ્ય પૃથ્વીપતે શૃણુ તદદ્ભુતહેતુવૃત્તમ્
હવે, પ્રચેતસ, એ બધું મને, મારા પુત્રોને કે મારી સદ્ગૃહિણીને મળ્યું હોય, તો પણ તું મને આખું કહો. પ્રચેતસે રાજાને કહ્યું: 'હે પૃથ્વીનાથ, હવે એ અદ્ભુત કારણ અને કથા સાંભળો.'
જન્માભવત્તવ તુ લુબ્ધકુલેપિ ઘોરં જાતસ્ત્વમપ્યનુદિનં કિલ પાપકારી। વપુરપ્યભૂત્તવ પુનઃ પુરુષાંગસંધિદુર્ગંધિસત્ત્વકુનખાભરણં સમંતાત્
તારો જન્મ એક શિકારીના કુટુંબમાં થયો હતો. તું ભયાનક સ્વભાવનો અને રોજ પાપકર્મ કરતો હતો. તારો શરીર પણ દુર્ગંધયુક્ત, નખ અને ગહનોવાળું, માનવદેહ હતું.
ન ચ તે સુહૃન્ન સુતબંધુજનો ન તાદૃક્નૈવસ્વસા ન જનની ચ તદાભિશસ્તા। અતિસંમતા પરમભીષ્ટતમાભિમુખી જાતા મહી શતવયોષિદિયં સુરૂપા
તારે કોઈ મિત્ર, પુત્ર કે સંબંધીઓ નહોતા, બહેનો કે માતા પણ નહોતી, બધા શાપગ્રસ્ત હતા. છતાં, આ પૃથ્વી સો સ્ત્રીઓમાં સુંદર, બહુ માન્ય અને તને સૌથી વધુ પ્રિય બની.
અભૂદનાવૃષ્ટિરતીવ રૌદ્રા કદાચનાહારનિમિત્તમસ્યાં। ક્ષુત્પીડિતેન ભવતા તુ યદા ન કિંચિદાસાદિતં વન્યફલાદિ ભક્ષ્યં
ક્યારેક ભારે દુષ્કાળ પડ્યો, ખાવાનું મળતું નહોતું. તું ભૂખથી પીડાતો, પણ જંગલમાં ફળ કે ખાવા જેવી કોઈ વસ્તુ મળી ન આવી.
અથાભિદૃષ્ટં મહદંબુજાઢ્યં સરોવરં પંકપરીતરોધઃ। પદ્માન્યથાદાય તતો બહૂનિ ગતઃ પુરં વૈદિશ નામધેયં
પછી તારે એક મોટું કમળોથી ભરેલું સરોવર જોયું, જે કાદવથી ભરેલું હતું. ત્યાંથી તું ઘણાં કમળ લઈને વૈદિશા નામના શહેરમાં ગયો.