ન તત્ર મૂઢા વિશંતિ પુરુષા વિષયાત્મકાઃ। કામલોભમદદ્રોહ ક્રોધમોહૈરુપદ્રુતાઃ
ત્યાં મૂર્ખ અને વિષયાસક્ત લોકો, જે કામ, લોભ, મદ, દ્વેષ, ક્રોધ અને મોહથી પીડાય છે, એ લોકો પ્રવેશી શકતા નથી.
તુલ્ય માનાપમાનાશ્ચ નિર્દ્વંદ્વાસ્સંયતેંદ્રિયાઃ। ધ્યાનયોગપરાશ્ચૈવ તે તુ ગચ્છંતિ પુષ્કરં
જે માન-અપમાનમાં સમાન રહે છે, દ્વંદ્વથી પર છે, ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખે છે અને ધ્યાન-યોગમાં તત્પર છે, એ જ પુષ્કર પહોંચે છે.
આશ્રમેષુ યથોક્તેષુ યથોક્તં વૈ દ્વિજાતયઃ। યે વર્તંતે યમં ત્રાતું તેષાં લોકા મહોદયાઃ
નક્કી કરેલા આશ્રમોમાં, નિયમ પ્રમાણે જે દ્વિજાતિઓ નિયમ પાળે છે, તેમને મહાન સુખ-સમૃદ્ધિના લોક મળે છે.
યે ન હિંસંતિ ભૂતાનિ કર્મણા મનસા ગિરા। અનૃશંસતરાઃ સંતઃ સર્વદા ચ પ્રિયંવદાઃ
જે લોકો ક્યારેય કોઈ જીવને કર્મ, મન કે વાણીથી દુઃખ આપતા નથી, અત્યંત દયાળુ છે અને હંમેશાં મીઠું બોલે છે—
અગ્નિહોત્રરતા નિત્યં નિત્યં ચાતિથિપૂજકાઃ। નિત્યં સ્વાધ્યાયવંતશ્ચ નિત્યં સ્નાનપરાયણાઃ
જે લોકો હંમેશાં અગ્નિહોત્રમાં, અતિથિ-સત્કારમાં, સ્વાધ્યાયમાં અને નિયમિત સ્નાનમાં તત્પર રહે છે—
માતૃવત્સ્વસૃવચ્ચૈવ તથા દુહિતૃવચ્ચ હ। પરદારાન્પ્રપશ્યંતિ સતતં વિગતસ્પૃહાઃ
એ લોકો બીજાની પત્નીને હંમેશાં માતા, બહેન કે પુત્રી સમાન જુએ છે અને તેઓમાં કોઈ ઇચ્છા રહેતી નથી.
યેધિક્ષિપ્તા ન કુપ્યંતિ ન હિંસંતિ ચ હિંસિતાઃ। સમદુઃખસુખાઃ સંતો મહાત્માનો જિતેંદ્રિયાઃ
જે લોકો અપમાન થાય ત્યારે ગુસ્સો કરતા નથી, કોઈએ દુઃખ આપ્યું હોય તો પણ દુઃખ આપતા નથી, સુખ-દુઃખમાં સમાન રહે છે, મહાન આત્મા છે અને ઇન્દ્રિયોને જીતેલા છે—
તે હિ સર્વે પ્રપશ્યંતિ પુરા ચેરુર્મહીમિમાં। સમાધિના ચિંતયંતો બ્રહ્મલોકં સનાતનં
આ બધા લોકોએ ક્યારેક પૃથ્વી પર વિહાર કર્યો હતો, પણ હવે સમાધિ અને ચિંતન દ્વારા તેઓએ શાશ્વત બ્રહ્મલોકને અનુભવો છે.
અથાભવદનાવૃષ્ટિઃ કદાચિન્મહતી તદા। કૃચ્છ્રપ્રાયો હ્યભૂત્તત્ર સર્વલોકઃ ક્ષુધાર્દિતઃ
પછી એક વખત ત્યાં મોટી દુષ્કાળ આવી; બધાજ લોકો ભૂખથી પીડાઈને મુશ્કેલીમાં મૂકાયા.
તતો નિરન્ને લોકેસ્મિંશ્ચાત્માનં તે પરીપ્સવઃ। મૃતં કુમારમાદાય કૃચ્છ્રપ્રાયાસ્તદાપચન્
પછી જ્યારે આખું જગત અનાજ વિના થયું, ત્યારે પોતાનું જીવતુ રાખવા માટે, તેમણે એક મૃત બાળકને લઈ, ભારે સંકટમાં તેને રાંધ્યો.
અથ પર્યચરત્તત્ર ક્લિશ્યમાનાન્હિ તાનૃષીન્। દૃષ્ટ્વા રાજા વિષાદાર્ત્તઃ પ્રોવાચેદં વચસ્તદા
પછી જ્યારે રાજાએ એ ઋષિઓને દુઃખી જોઈ, ત્યારે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને રાજા તેમની પાસે ગયો અને કહ્યું—
રાજોવાચ। પ્રતિગ્રહો બ્રાહ્મણાનાં દૃષ્ટા વૃત્તિરનિંદિતા। તસ્માત્પ્રતિગ્રહાન્મત્તો ગૃહ્ણીધ્વં મુનિસત્તમાઃ
રાજાએ કહ્યું: બ્રાહ્મણો માટે દાન લેવું યોગ્ય અને નિર્દોષ જીવન છે; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, મારી પાસેથી દાન સ્વીકારો.
વરાન્ગ્રામાન્વ્રીહિયવાન્રસાન્રત્નાનિ કાંચનં। ગાશ્ચ ધેનૂશ્ચ તત્સર્વં મા માંસં પચત દ્વિજાઃ
ગામ, ચોખા, જવ, ભોજન, રત્નો, સોનુ, ગાય અને દૂધવાળી ગાય—આ બધું હું આપું છું; હે દ્વિજાતિઓ, કૃપા કરીને માંસ ન રાંધો.
ઋષય ઊચુઃ। રાજન્પ્રતિગ્રહો ઘોરો મધ્વાસ્વાદો વિષોપમઃ। તજ્જાનતાં નઃ કસ્માત્ત્વં કુરુષે સમ્પ્રલોભનં
ઋષિઓએ કહ્યું: રાજા, દાન લેવું ભયાનક છે; મધનો સ્વાદ પણ ઝેર જેવો છે. તું આ જાણે છે છતાં અમને કેમ લલચાવું છે?
દશસૂના સમશ્ચક્રી દશચક્રિસમો ધ્વજી। દશધ્વજિસમા વેશ્યા દશવેશ્યાસમો નૃપઃ
દસ લોકોનો વધ કરનાર રથચાલક બરાબર છે; દસ રથચાલકોના વધ કરનાર ધ્વજધારી બરાબર છે; દસ ધ્વજધારીઓના વધ કરનાર વેશ્યા બરાબર છે; અને દસ વેશ્યાઓના વધ કરનાર રાજા બરાબર છે.
દશસૂના સહસ્રાણિ યો વાહયતિ શૌંડિકઃ। તેન તુલ્યસ્તતો રાજા ઘોરસ્તસ્ય પ્રતિગ્રહઃ
હજારો જાનવરો મારનાર કસાઈ રાજા બરાબર છે; તેથી, રાજા પાસેથી દાન લેવું અત્યંત ભયાનક છે.
યો રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ બ્રાહ્મણો લોભમોહિતઃ। તામિસ્રાદિષુ ઘોરેષુ નરકેષુ સ પચ્યતે
જે બ્રાહ્મણ લોભ અને મોહમાં આવીને રાજાના દાન સ્વીકારે છે, તે ભયાનક તામિસ્રાદિ નરકોમાં દુઃખ ભોગવે છે.
તદ્ગચ્છ કુશલં તેસ્તુ સહ દાનેન પાર્થિવ। અન્યેષાં દીયતામેતદિત્યુક્ત્વા તે વનં યયુઃ
હે ભાગ્યશાળી રાજા, હવે તું તારા દાન સાથે જા, આ બીજાને આપો—આવું કહીને તેઓ વનમાં ચાલ્યા ગયા.
અથ રાજ્ઞઃસમાદેશાત્તત્ર ગત્વાથ મંત્રિણઃ। ઉદુંબરાણિ વ્યકિરન્હેમગર્ભાણિ ભૂતલે
પછી રાજાના આદેશથી મંત્રીઓ ત્યાં ગયા અને સુવર્ણથી ભરેલા ઉદુંબર ફળો જમીન પર છાંટી દીધા.
તતો હ્યન્નં વિચિન્વંતો ગૃહ્ણંશ્ચોદુંબરાણ્યપિ। ગુરૂણિ હિ વિદિત્વા તુ ન ગ્રાહ્યાણ્યત્રિરબ્રવીત્
જ્યારે તેઓ અન્ન શોધતા હતા, ત્યારે ઉદુંબર ફળો પણ ઉઠાવ્યા; પણ એ ભારે છે એવું જાણી, અત્રીએ કહ્યું કે એ લેવાના નહીં.
અત્રિરુવાચ। નાસ્મહે મૂઢવિજ્ઞાના નાસ્મહે મંદબુદ્ધયઃ। હૈમાનીમાનિ જાનીમઃ પ્રતિબુદ્ધાઃ સ્મ જ્ઞાનિનઃ
અત્રી બોલ્યા: અમે મૂર્ખ કે બુદ્ધિહીન નથી; અમને ખબર છે કે આ સુવર્ણના છે, કારણ કે અમે જાગૃત અને જ્ઞાની છીએ.
ઇહૈવેદં વસુપ્રીત્યૈ પ્રેત્ય વૈકુંઠિતોદયં। તસ્માન્ન ગ્રાહ્યમેવૈતત્સુખમાનંત્યમિચ્છતા
આ ધન અહીં આનંદ માટે છે, પણ મૃત્યુ પછી વૈકુંઠ આપે છે; એટલે જે સદાયનું સુખ ઈચ્છે છે, એએવું સ્વીકારવું નહીં.
શતેનગુણિતં નિષ્કં સહસ્રેણ સમન્વિતમ્। યશ્ચાન્યતઃ પ્રતીચ્છેત્સ પાપિષ્ટાં લભતે ગતિમ્
જે કોઈ બીજાથી શતગણિત અને સહસ્રથી જોડાયેલું એક પણ મૌદ્રિક સ્વીકારે છે, તે પાપી ગતિ પામે છે.
યત્પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ। નૂનં નૈકસ્ય પર્યાપ્તમિતિ મત્વા શમં વ્રજેત્
પૃથ્વી પર જેટલું ધાન, જવાર, સોનુ, પશુ અને સ્ત્રીઓ છે, એ બધું પણ એક માણસ માટે પૂરતું નથી—આવું સમજીને સંતોષમાં રહેવું જોઈએ.
વસિષ્ઠ ઉવાચ। તપસાં સંચયો યસ્ય દ્રવ્યાણાં યસ્ય સંચયઃ। તપઃસંચય એવેહ વિશિષ્ટો ધનસંચયાત્
વશિષ્ઠે કહ્યું: તપનું સંચય એકનું છે, અને ધનની ભેગી બીજાની છે; અહીં તપનું સંચય ધનના સંચય કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.
ત્યજતઃ સંચયાન્સર્વાન્યાંતિ નાશમુપદ્રવાઃ। નહિ સંચયવાન્કશ્ચિદ્દૃશ્યતે નિરુપદ્રવઃ
જે બધાં સંચય છોડે છે, તેના દુઃખો દૂર થાય છે; કારણ કે સંચયવાળો કોઈ પણ દુઃખથી મુક્ત જોવા મળતો નથી.
યથાયથા ન ગૃહ્ણાતિ બ્રાહ્મણોઽસત્પ્રતિગ્રહમ્। તથા તસ્ય હિ સંતોષાદ્બ્રાહ્મં તેજો વિવર્દ્ધતે
જેટલો બ્રાહ્મણ ખોટા દાન સ્વીકારતો અટકે છે, એટલું જ સંતોષથી તેનો બ્રાહ્મણત્વનો તેજ વધે છે.
અકિંચનત્વં રાજ્યં ચ તુલયા સમતોલયત્। અકિંચનત્વમધિકં રાજ્યાદપિ હિતાત્મનઃ
જ્યારે તેણે ગરીબી અને રાજપદને તુલામાં તોલ્યા, ત્યારે આત્મહિત માટે ગરીબી રાજપદ કરતાં વધારે છે.
કશ્યપ ઉવાચ। અનર્થો બ્રાહ્મણસ્યૈષ યસ્ત્વર્થનિચયો મહાન્
કશ્યપે કહ્યું: બ્રાહ્મણ માટે ધનની મોટી ભેગી દુઃખદાયી છે.
અર્થૈશ્વર્યવિમૂઢો હિ શ્રેયસો ભ્રશ્યતે દ્વિજઃ। અર્થસંપદ્વિમોહાય વિમોહો નરકાય ચ
જે બ્રાહ્મણ ધનની વૈભવથી મોહિત થાય છે, તે શ્રેષ્ઠતાથી પડી જાય છે; ધનની સમૃદ્ધિ મોહ અને નરક તરફ લઈ જાય છે.