યજ્ઞપર્વતમારૂઢો દૃષ્ટ્વા ગંગાવિનિર્ગમમ્। ઉદઙ્મુખી દેવનદી નિર્ગતા પુષ્કરં પ્રતિ
યજ્ઞપર્વત પર ચડીને જ્યારે ગંગાજીનું પ્રગટ થવું જોયું, ત્યારે દેવનદી ઉત્તર તરફ વળી, પુષ્કર તરફ વહેવા લાગી.
અત્રાભિષેકં યઃ કુર્યાત્પિતૃદેવાર્ચને રતઃ। અશ્વમેધફલં તસ્ય ભવત્યેવ ન સંશયઃ
જે અહીં પિતૃઓ અને દેવતાઓની પૂજા માટે સ્નાન કરે છે, તેને અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
યસ્ત્વેકં ભોજયેદ્વિપ્રં કોટિર્ભવતિ ભોજિતા। અક્ષયં ત્વન્નપાનં ચ અત્ર દત્તં મુનીશ્વર
અહીં જો કોઈ એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવે છે, તો એ લાખો બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યા જેટલું ફળ મળે છે; અને અહીં આપેલું અન્ન-પાન ક્યારેય ખૂટતું નથી, હે મહાન ઋષિ.
યો યમિચ્છતિ કામં તુ સર્વં તસ્ય ભવિષ્યતિ। ન વિયોનિં વ્રજત્યત્ર સ્નાતમાત્રો નરો ભુવિ૨૦૦ 1.19.
અહીં જે મનુષ્ય જે ઈચ્છા કરે છે, એ બધું જ તેને મળે છે; અને જે અહીં સ્નાન કરે છે, તેને પૃથ્વી પર નીચી યોનિ મળતી નથી.
સ્થાનાનાં પરમં સ્થાનં તીર્થાનાં તીર્થમુત્તમમ્। મયા દત્તં મુનિશ્રેષ્ઠ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
સ્થળોમાં આ સર્વોત્તમ સ્થાન છે, અને તીર્થોમાં પણ શ્રેષ્ઠ તીર્થ છે; હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, મેં આ સ્થાન આપ્યું છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
જન્મપ્રભૃતિ યત્પાપં સ્ત્રિયા વા પુરુષસ્ય વા। અત્રૈવ સ્નાતમાત્રસ્ય સર્વમેતત્પ્રણશ્યતિ
મહિલા કે પુરુષે જન્મથી જે પણ પાપ કર્યા હોય, અહીં માત્ર સ્નાન કરતાં જ એ બધા પાપો નાશ પામે છે.
એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। જગામામંત્ર્ય સ મુનિમગસ્ત્યં મુનિસત્તમમ્
આ રીતે કહ્યા પછી, જગતના પિતામહ ભગવાન બ્રહ્માજીએ મુનિ અગસ્ત્યને વિદાય આપી, ત્યાંથી વિદાય લીધી.
અગસ્ત્યોપિ સ્થિતસ્તત્ર આશ્રમે સ્વે પરંતપ। અગસ્ત્યસ્યાશ્રમોત્પત્તિરેષા તે પરિકીર્તિતા
અગસ્ત્ય પણ ત્યાં પોતાના આશ્રમમાં જ રહ્યા, હે દુશ્મનોને હરાવનાર; અગસ્ત્યના આશ્રમની ઉત્પત્તિ આવી રીતે તને કહી આપી.
સપ્તર્ષીણામાશ્રમાંશ્ચ કીર્ત્તયિષ્યે કુરૂદ્વહ। અત્રિશ્ચૈવ વસિષ્ઠોથ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ
હવે હું તને, હે કુરુવંશી, સાત ઋષિઓના આશ્રમોનું વર્ણન કરું છું: અત્રિ, વસિષ્ઠ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ,
અંગિરા ગૌતમશ્ચૈવ સુમતિઃ સુમુખસ્તથા। વિશ્વામિત્રઃ સ્થૂલશિરાઃ સંવર્તશ્ચ પ્રતર્દનઃ
અંગિરા, ગૌતમ, સુમતિ, સુમુખ, વિશ્વામિત્ર, સ્થૂલશિરા, સંવર્ત અને પ્રતિર્દન,
રૈભ્યો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ ચ્યવનઃ કશ્યપો ભૃગુઃ। દુર્વાસા જમદગ્નિશ્ચ માર્કણ્ડેયોથ ગાલવઃ
રૈભ્ય, બૃહસ્પતિ, ચ્યવન, કશ્યપ, ભૃગુ, દુર્વાસા, જમદગ્નિ, માર્કંડેય અને ગાલવ,
ઉશનાથ ભરદ્વાજો યવક્રીતસ્તથા મુનિઃ। સ્થૂલાક્ષઃ સકલાક્ષશ્ચ કણ્વો મેધાતિથિઃ કૃતઃ
ઉશનાસ, ભરદ્વાજ, યવકૃત મુનિ, સ્થૂલાક્ષ, સકલાક્ષ, કણ્વ, મેધાતિથિ અને કૃત,
નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ સ્વગંધી ચ્યવનો દ્વિજઃ। તૃણામ્બુ શબલો ધૌમ્યઃ શતાનંદો કૃતવ્રણઃ
નારદ, પર્વત, સ્વગંધિ, દ્વિજ ચ્યવન, તૃણાંબુ, શબલ, ધૌમ્ય, શતાનંદ અને કૃતવ્રણ,
જમદગ્નિસ્તથા રામો હ્યષ્ટકશ્ચૈવમાદયઃ। કૃષ્ણદ્વૈપાયનશ્ચૈવ પુત્રશિષ્યૈઃ સમન્વિતઃ
જમદગ્નિ, રામ, અષ્ટક અને અન્ય, તથા કૃષ્ણદ્વૈપાયન પોતાના પુત્રો અને શિષ્યો સાથે.
એતે તુ પુષ્કરં પ્રાપ્ય સપ્તર્ષીણામથાશ્રમે। વેષ્ટિતા નિયમૈશ્ચાપિ દયાયુક્તાસ્તપસ્વિનઃ
આ બધા પુષ્કર પહોંચીને સાત ઋષિઓના આશ્રમ સ્થાપ્યા, જ્યાં નિયમોનું પાલન અને દયા-તપસ્યાથી યુક્ત જીવન હતું.
આનૃશંસ્યં જયો ધૈર્યં તપઃ સત્યં ક્ષમાર્જવમ્। દયા દાનં જપશ્ચૈવ સર્વેષાં તત્પ્રતિષ્ઠિતં
દયા, વિજય, ધૈર્ય, તપ, સત્ય, ક્ષમા, સાદગી, દયાળુપણું, દાન અને જપ — આ બધું એ લોકોમાં સ્થાપિત છે.
ઇહ યત્ક્રિયતે કર્મ તત્પરત્રોપભુજ્યતે। જ્ઞાત્વા તદિત્ત્થં મુનયઃ પરમાર્થપરાયણાઃ
અહીં જે પણ કર્મ થાય છે, તેનું ફળ પરલોકમાં મળે છે; આ જાણીને એ મુનિઓ પરમાર્થમાં તત્પર રહે છે.
ન તત્ર નાસ્તિકા યાંતિ ન સ્તેના નાજિતેંદ્રિયાઃ। ન નૃશંસા ન પિશુના ન કૃતઘ્ના ન માનિનઃ
ત્યાં ન તો નાસ્તિકો જાય છે, ન ચોરો, ન ઇન્દ્રિયજિત ન થનાર, ન ક્રૂર, ન નિંદક, ન કૃતઘ્ન કે અહંકારી.
સત્ય તેજસ્વિનઃ શૂરા દયાવંતઃ ક્ષમાપરાઃ। યજ્વાનો યજ્ઞશીલાશ્ચ નિરીહા નિરુપદ્રવાઃ
સત્યવંત, તેજસ્વી, બહાદુર, દયાળુ, ક્ષમાશીલ, યજ્ઞમાં તત્પર, યજ્ઞની રીતને પાળનારા, કામનાવિહિન અને બીજાને ક્યારેય દુઃખ ન આપનારા એવા લોકો છે.
નિર્મમા નિરહંકારાસ્તત્ર ગચ્છંતિ પુષ્કરે। ન રોગો ન જરામૃત્યુર્ભવિતાત્ર મહાત્મનાં
જે લોકોમાં મમત્વ અને અહંકાર નથી, એ લોકો પુષ્કર જાય છે; એવા મહાન આત્માઓને ત્યાં રોગ, વૃદ્ધાવસ્થા કે મૃત્યુ કદી થતું નથી.
ન તત્ર મૂઢા વિશંતિ પુરુષા વિષયાત્મકાઃ। કામલોભમદદ્રોહ ક્રોધમોહૈરુપદ્રુતાઃ
ત્યાં મૂર્ખ અને વિષયાસક્ત લોકો, જે કામ, લોભ, મદ, દ્વેષ, ક્રોધ અને મોહથી પીડાય છે, એ લોકો પ્રવેશી શકતા નથી.
તુલ્ય માનાપમાનાશ્ચ નિર્દ્વંદ્વાસ્સંયતેંદ્રિયાઃ। ધ્યાનયોગપરાશ્ચૈવ તે તુ ગચ્છંતિ પુષ્કરં
જે માન-અપમાનમાં સમાન રહે છે, દ્વંદ્વથી પર છે, ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખે છે અને ધ્યાન-યોગમાં તત્પર છે, એ જ પુષ્કર પહોંચે છે.
આશ્રમેષુ યથોક્તેષુ યથોક્તં વૈ દ્વિજાતયઃ। યે વર્તંતે યમં ત્રાતું તેષાં લોકા મહોદયાઃ
નક્કી કરેલા આશ્રમોમાં, નિયમ પ્રમાણે જે દ્વિજાતિઓ નિયમ પાળે છે, તેમને મહાન સુખ-સમૃદ્ધિના લોક મળે છે.
યે ન હિંસંતિ ભૂતાનિ કર્મણા મનસા ગિરા। અનૃશંસતરાઃ સંતઃ સર્વદા ચ પ્રિયંવદાઃ
જે લોકો ક્યારેય કોઈ જીવને કર્મ, મન કે વાણીથી દુઃખ આપતા નથી, અત્યંત દયાળુ છે અને હંમેશાં મીઠું બોલે છે—
અગ્નિહોત્રરતા નિત્યં નિત્યં ચાતિથિપૂજકાઃ। નિત્યં સ્વાધ્યાયવંતશ્ચ નિત્યં સ્નાનપરાયણાઃ
જે લોકો હંમેશાં અગ્નિહોત્રમાં, અતિથિ-સત્કારમાં, સ્વાધ્યાયમાં અને નિયમિત સ્નાનમાં તત્પર રહે છે—
માતૃવત્સ્વસૃવચ્ચૈવ તથા દુહિતૃવચ્ચ હ। પરદારાન્પ્રપશ્યંતિ સતતં વિગતસ્પૃહાઃ
એ લોકો બીજાની પત્નીને હંમેશાં માતા, બહેન કે પુત્રી સમાન જુએ છે અને તેઓમાં કોઈ ઇચ્છા રહેતી નથી.
યેધિક્ષિપ્તા ન કુપ્યંતિ ન હિંસંતિ ચ હિંસિતાઃ। સમદુઃખસુખાઃ સંતો મહાત્માનો જિતેંદ્રિયાઃ
જે લોકો અપમાન થાય ત્યારે ગુસ્સો કરતા નથી, કોઈએ દુઃખ આપ્યું હોય તો પણ દુઃખ આપતા નથી, સુખ-દુઃખમાં સમાન રહે છે, મહાન આત્મા છે અને ઇન્દ્રિયોને જીતેલા છે—
તે હિ સર્વે પ્રપશ્યંતિ પુરા ચેરુર્મહીમિમાં। સમાધિના ચિંતયંતો બ્રહ્મલોકં સનાતનં
આ બધા લોકોએ ક્યારેક પૃથ્વી પર વિહાર કર્યો હતો, પણ હવે સમાધિ અને ચિંતન દ્વારા તેઓએ શાશ્વત બ્રહ્મલોકને અનુભવો છે.
અથાભવદનાવૃષ્ટિઃ કદાચિન્મહતી તદા। કૃચ્છ્રપ્રાયો હ્યભૂત્તત્ર સર્વલોકઃ ક્ષુધાર્દિતઃ
પછી એક વખત ત્યાં મોટી દુષ્કાળ આવી; બધાજ લોકો ભૂખથી પીડાઈને મુશ્કેલીમાં મૂકાયા.
તતો નિરન્ને લોકેસ્મિંશ્ચાત્માનં તે પરીપ્સવઃ। મૃતં કુમારમાદાય કૃચ્છ્રપ્રાયાસ્તદાપચન્
પછી જ્યારે આખું જગત અનાજ વિના થયું, ત્યારે પોતાનું જીવતુ રાખવા માટે, તેમણે એક મૃત બાળકને લઈ, ભારે સંકટમાં તેને રાંધ્યો.