આસ્તે વિસ્ફૂર્જિતમુખસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો ભયાવહઃ। તાવત્તસ્યાઃ સુતો વત્સ ઊર્દ્ધ્વપુચ્છોતિવેગવાન્
એ ભયાનક વાઘ ખુલ્લા મોઢે, તીખા દાંત સાથે બેઠો હતો; એ દરમિયાન, એનો દીકરો, વાઘની પૂંછડી ઊંચી હોય એમ ઝડપી દોડતો આવી ગયો.
આગત્ય માતુરગ્રેસૌ મૃગેંદ્રસ્યાગ્રતોઽભવત્। આગતં તુ સુતં દૃષ્ટ્વા મૃત્યું તમગ્રતઃ સ્થિતં
એ દીકરો પોતાની માતા સામે અને વાઘ સામે ઊભો રહ્યો; દીકરાને આવીને જોઈ, એણે જાણ્યું કે મૃત્યુ સામે ઊભું છે.
વ્યાઘ્રં દૃષ્ટ્વા તુ સા ધેનુરિદં વચનમબ્રવીત્। ભોભો મૃગેંદ્રાગતાહં સત્યધર્મવ્રતે સ્થિતા
વાઘને જોઈને એ ગાય બોલી: 'હે વનરાજ, હું આવી છું, સત્ય અને ધર્મમાં અડગ રહીને.'
કુરુ તૃપ્તિં યથાકામમસ્મન્માંસેન સાંપ્રતમ્। સંતર્પય સ્વભૂતાનિ પિબ ત્વં શોણિતં મમ
હવે તારી ઇચ્છા પ્રમાણે તૃપ્ત થા, મારાં માંસથી તારો પેટ ભરી લે; તારા જાતને તૃપ્ત કર અને મારું લોહી પી.
મૃતાયાં તુ મયિ ત્વં ભો ભક્ષયેમં તુ બાલકમ્। દ્વીપ્યુવાચ। સ્વાગતં તવ કલ્યાણિ ધેનુકે સત્યવાદિની
જ્યારે હું મરી જઉં, ત્યારે આ વાછરડાને ખાઈ લે; વાઘે કહ્યું: 'આપનું સ્વાગત છે, હે શુભ ગાય, સત્ય બોલનારી.'
ન હિ સત્યવતાં કિંચિદશુભં ભવતિ ક્વચિત્। ત્વયોક્તં ધેનુકે પૂર્વં સત્યં પ્રત્યાગમે પુનઃ
સત્યનિષ્ઠ લોકો પર ક્યારેય અશુભ નથી આવતું; ગાય, તું પહેલાં જે કહ્યું એ સાચું હતું અને તું પાછી આવી છે.
તેન મે કૌતુકં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તા ગચ્છેત્કથં પુનઃ। તવ સત્યપરીક્ષાર્થં પ્રેષિતાસિ મયા પુનઃ
એથી મને આશ્ચર્ય થયું કે તું ફરી કેવી રીતે આવી? તારી સત્યનિષ્ઠા કસવા માટે મેં તને પાછું મોકલ્યું હતું.
અન્યથા માં સમાસાદ્ય જીવંતી યાસ્યસે કથમ્। યચ્ચ નઃ કૌતુકં જાતં સત્યમન્વેષણં મમ
નહીંતર, મને મળી, તું જીવતી કેવી રીતે જઈ શકી હોત? અને મને સત્ય શોધવાનો ઉત્સુકતા થયો.
તસ્માદનેન સત્યેન મુક્તાસિ ચ મયાઽધુના। ભગિની ભવતી મહ્યં ભાગિનેયઃ સુતસ્તવ
આ સત્યના કારણે, હવે હું તને મુક્ત કરું છું; તું મારી બહેન છે અને તારો દીકરો મારો ભાણેજ છે.
દત્તોપદેશસ્ય શુભે મમ પાપિષ્ઠકર્મણઃ। સત્યે પ્રતિષ્ઠિતા લોકા ધર્મઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ
હે શુભે, તું મને ઉપદેશ આપ્યો, ભલે હું પાપી છું; બધા લોક સત્ય પર ટકેલા છે અને ધર્મ પણ સત્ય પર આધાર રાખે છે.
સત્યેન ગૌઃ ક્ષીરધારાં પ્રમુંચતિ હવિઃ પ્રિયામ્। સ વૈ ધન્યતમો ગોપો યસ્ત્વત્ક્ષીરેણ જીવતિ
સત્યના કારણે ગાય દૂધની ધારા વહાવે છે, જે યજ્ઞમાં પ્રિય છે; એ ગવાળો સાચે ધન્ય છે, જે તારા દૂધથી જીવતો હોય છે.
ભૂમિપ્રદેશા ધન્યાસ્તે સતૃણા વીરુધઃ શુભે। તે ધન્યાશ્ચ કૃતાર્થાશ્ચ તૈરેવ સુકૃતં કૃતમ્
જે જમીન પર તારો ઘાસ ઉગે છે, એ ધન્ય છે, હે શુભે; અને જે લોકો એમાંથી સુખ મેળવે છે, એ પણ ધન્ય અને પૂર્ણ છે.
તૈરાપ્તં જન્મનઃ સારં યે પિબંતિ પયસ્તવ। મૃગેંદ્રઃ પ્રત્યયં ગત્વા વિસ્મયં પરમં ગતઃ
જે લોકો તારું દૂધ પીવે છે, તેઓએ જીવનનું સાર મેળવ્યું છે; વાઘે આમાં વિશ્વાસ પામી, અતિ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.
પ્રત્યાદેશોઽયમસ્માકં સત્યં દેવૈઃ પ્રદર્શિતઃ। સત્યમિષ્ટં ગવાં દૃષ્ટ્વા ન મે વાઞ્છાસ્તિ જીવિતુમ્
આ અમારો આદેશ છે, દેવોએ બતાવેલું સત્ય છે; ગાયનું સત્ય જોઈને મને જીવવાની ઈચ્છા રહી નથી.
તત્કરિષ્યામ્યહં કર્મ યેન મુચ્યેય કિલ્બિષાત્। મયા જીવસહસ્રાણિ ભક્ષિતાનિ શતાનિ ચ
હવે હું એવું કર્મ કરીશ કે જેના દ્વારા પાપમાંથી છૂટકારો મળી શકે; મેં હજારો અને સૈંકડો જીવ ખાધા છે.
ગતિં કામિહ ગચ્છામિ દૃષ્ટ્વા ગોઃ સત્યમીદૃશમ્। અહં પાપો દુરાચારો નૃશંસો જીવઘાતકઃ
મારે સાચો માર્ગ મેળવવો છે, ગાયનું આવું સત્ય જોઈને હું જઈ રહ્યો છું; હું પાપી, દુશ્ચરિત્ર, ક્રૂર અને જીવહંતક છું.
કાંસ્તુ લોકાન્ગમિષ્યામિ કૃત્વા કર્મ સુદારુણમ્। ગમિષ્યે પુણ્યતીર્થાનિ કરિષ્યે પાપશોધનમ્
હું એવા ભયાનક પાપકર્મો કર્યા પછી કયા લોકમાં જઈશ? હવે હું પવિત્ર તીર્થોમાં જઈને પાપોનું શોધન કરીશ.
પતિષ્યે ગિરિમારુહ્ય પ્રવેક્ષ્યે વા હુતાશનમ્। ધેનોઽદ્ય યન્મયા કાર્યં તપઃ પાપાદ્વિશુદ્ધયે
હું પર્વત પર ચડીને નીચે પડાઈશ, કે અગ્નિમાં પ્રવેશીશ; હે ગાય, આજે પાપથી શુદ્ધ થવા માટે કયું તપ કરું?
તદાદિશસ્વ સંક્ષેપાન્ન કાલો વિસ્તરસ્ય તુ। ધેનુરુવાચ। તપઃ કૃતે પ્રશંસંતિ ત્રેતાયાં જ્ઞાનમેવ ચ
તેથી, મને ટૂંકમાં જ કહો, લાંબી વાત માટે સમય નથી. ગાયે કહ્યું: કૃતયુગમાં તપનું મહત્ત્વ છે, અને ત્રેતાયુગમાં જ્ઞાનનું.
દ્વાપરે યજ્ઞમિત્યાહુર્દાનમેકં કલૌ યુગે। સર્વેષામેવ દાનાનામિદમેવૈકમુત્તમમ્
દ્વાપરયુગમાં યજ્ઞને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, અને કળિયુગમાં દાનને. બધા દાનોમાં આ એક દાન સર્વોત્તમ છે.
અભયં સર્વભૂતાનાં નાસ્તિ દાનમતઃ પરમ્। ચરાચરાણાં ભૂતાનામભયં યઃ પ્રયચ્છતિ
સર્વ પ્રાણીઓ માટે નિર્ભયતા આપવું એથી મોટું દાન બીજું નથી; જે જીવંત અને અચળ સર્વ પ્રાણીઓ માટે નિર્ભયતા આપે છે,
સ ચ સર્વભયાન્મુક્તઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ। નાસ્ત્યહિંસા સમં દાનં નાસ્ત્યહિંસા સમં તપઃ
એ સર્વ ભયોથી મુક્ત થઈને પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે. અહિંસા જેટલું મહાન દાન નથી, અને અહિંસા જેટલું તપ પણ નથી.
યથા હસ્તિપદેષ્વન્યત્પદં સર્વં પ્રલીયતે। સર્વે ધર્માસ્તથા વ્યાઘ્ર પ્રલીયંતે હ્યહિંસયા
જેમ હાથીના પગલાંમાં બધા બીજા પગલાંઓ લય પામે છે, તેમ હે વ્યાઘ્ર, બધા ધર્મો અહિંસામાં લય પામે છે.
યોગવૃક્ષસ્ય છાયા યા તાપત્રયવિનાશિની। ધર્મજ્ઞાને ચ પુષ્પાણિ સ્વર્ગમોક્ષૌ ફલાનિ ચ
યોગના વૃક્ષની છાંયડી ત્રણ પ્રકારના દુઃખોનો નાશ કરે છે; તેના ફૂલ છે ધર્મનું જ્ઞાન, અને ફળ છે સ્વર્ગ તથા મોક્ષ.
દુઃખત્રયાભિતપ્તસ્ય છાયા યોગતરોઃ સ્મૃતા। ન બાધ્યતે પુનર્દુઃખૈઃ પ્રાપ્ય નિર્વાણમુત્તમમ્
ત્રણ પ્રકારના દુઃખોથી પીડાતા માટે યોગવૃક્ષની છાંયડી યાદ આવે છે; સર્વોત્તમ નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યા પછી એ ફરી દુઃખોથી પીડાતો નથી.
ઇત્યેતત્પરમં શ્રેયઃ કીર્તિતં તે સમાસતઃ। જ્ઞાતં ચૈવ ત્વયા સર્વં કેવલં માં તુ પૃચ્છસિ
આ રીતે, સર્વોત્તમ કલ્યાણ ટૂંકમાં તને સમજાવ્યું છે; તું બધું જાણી ગયો છે, છતાં મને પુછતો રહે છે.
દ્વીપ્યુવાચ। અહં મૃગ્યા પુરા શપ્તો વ્યાઘ્રરૂપેણ સંસ્થિતઃ। તતઃ પ્રાણિવધાત્સર્વમશેષં મમ વિસ્મૃતમ્
વ્યાઘ્રે કહ્યું: પહેલાં હું હરણ દ્વારા શાપિત થયો હતો, તેથી વ્યાઘ્રરૂપે રહ્યો છું; પ્રાણીઓનો સંહાર કરતાં મારી બધી સ્મૃતિ ભૂલાઈ ગઈ.
ત્વત્સંપર્કોપદેશાભ્યાં સંજાતં સ્મરણં પુનઃ। ત્વં ચાપ્યનેન સત્યેન ગમિષ્યસિ પરાં ગતિં
તારી સંગત અને ઉપદેશથી ફરી સ્મૃતિ જાગી છે; અને આ સત્યના કારણે તું પણ શ્રેષ્ઠ માર્ગે જઈશ.
તદહં ત્વાં પુનઃ પૃચ્છે પ્રશ્નમેકં હૃદિ સ્થિતમ્। સાગ્રં વર્ષશતં જાતં ચિંતયાનસ્ય મે શુભે
હું તને ફરી એક પ્રશ્ન પુછું છું, જે મારા હૃદયમાં લગભગ સો વર્ષથી રહેલો છે, હે શુભે, હું સતત વિચારતો રહ્યો છું.
ભવત્યા ભાગ્યયોગેન કદાચિત્સ્વર્ગશોભને। કૃતં ધર્મસ્ય સંસ્થાનં સતાં માર્ગે પ્રતિષ્ઠિતમ્
તારા સદભાગ્યના સંયોગથી, ક્યારેક સ્વર્ગમાં, ધર્મની પાયાની સ્થાપના થઈ હતી, જે સજ્જનોના માર્ગ પર સ્થિર હતી.