ક્ષિતિં વરુણમગ્નિં ચ વાયું ચાપિ નિશાકરં। દશદિગ્દેવતાવૃક્ષાન્નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ
એણે ધરતી, વરુણ, અગ્નિ, વાયુ, ચંદ્ર, દશ દિશાના દેવતાઓ, વૃક્ષો, તારાઓ અને ગ્રહોને પણ વિદાય આપી.
સર્વાન્વિજ્ઞાપયામાસ પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ। યે સંશ્રિતા વને સિદ્ધાઃ સર્વાશ્ચ વનદેવતાઃ
એણે વારંવાર નમન કરીને, જંગલમાં વસતા બધા સિદ્ધો અને વનદેવતાઓને પણ જાણ કરી.
વને ચરંતં ચ તૃણં તે રક્ષંતુ સુતં મમ। ચંપકાશોક પુન્નાગાસ્સરલાર્જુનકિંશુકાઃ
જંગલમાં ફરતા ઘાસ પણ મારા પુત્રની રક્ષા કરે; ચંપક, અશોક, પુન્નાગ, સરળ, અર્જુન અને કિંશુક વૃક્ષો પણ.
શૃણ્વંતુ પાદપાઃ સર્વે સંદેશં મમ વિક્લવં। વત્સમેકાકિનં દીનં ચરંતં વિષમે વને
બધા વૃક્ષો, મારા ચિંતિત સંદેશને સાંભળો: મારો વાછરડો, એકલો અને દુઃખી, કઠિન જંગલમાં ભટકે છે.
રક્ષધ્વં વત્સકં બાલં સ્નેહાત્પુત્રમિવૌરસં। માત્રાપિત્રાવિહીનં ચ અનાથં દીનમાનસં
મારા નાનકડા વાછરડાની, એ બાળકની, પ્રેમથી એ રીતે રક્ષા કરો જેમ પોતાના પુત્રની કરો; જે માતા-પિતા વિહોણો, અનાથ અને દુઃખી મનવાળો છે.
વિચરંતમિમાં ભૂમિં ક્રંદમાનં સુદુઃખિતં। તસ્યેહ ક્રંદમાનસ્ય મત્પુત્રસ્ય મહાવને
આ ધરતી પર ભટકતો, ખૂબ દુઃખી થઈને રડતો—આ મહાજંગલમાં, મારો પુત્ર રડતો હોય ત્યારે.
મહાશોકાભિભૂતસ્ય ક્ષુત્પિપાસાતુરસ્ય ચ। શૂન્યસ્યૈકાકિનઃ સર્વં જગચ્છૂન્યં પ્રપશ્યતઃ
મોટા શોકથી પીડાયેલો, ભૂખ અને તરસથી ત્રાસતો, એકલો અને આખું જગત ખાલી લાગે એવો.
ચરમાણસ્ય કર્તવ્યં સાનુક્રોશૈસ્તુ રક્ષણં। સંદિશ્ય નંદા પ્રીત્યૈવં પુત્રસ્નેહવશં ગતા
જે ભટકતો હોય, એની દયા કરીને રક્ષા કરવી જોઈએ; એ રીતે, માતૃસ્નેહથી ભરેલી નંદાએ પ્રેમપૂર્વક આ આજ્ઞા આપી.
શોકાગ્નિના ચ સન્દીપ્તા વિચ્છિન્ના પુત્રદર્શને। વિયુક્તા ચક્રવાકીવ લતેવ પતિતા તરોઃ
શોકની આગે બળી રહી હતી, દીકરાને જોઈ ન શકવાને કારણે વિયોગમાં હતી, ચક્રવાક પક્ષીની જેમ અલગ પડી ગઈ હતી, વૃક્ષ પરથી પડી ગયેલી વેલ જેવી બની ગઈ હતી.
અંધેવ દૃષ્ટિરહિતા પ્રસ્ખલંતી પદે પદે। અગચ્છત્સા પુનસ્તત્ર યત્રાસૌ પિશિતાશનઃ
અંધ માણસની જેમ, દૃષ્ટિ વિના, દરેક પગલે લથડતી, એ ફરી ત્યાં ગઈ જ્યાં એ માંસખોર હતો.
આસ્તે વિસ્ફૂર્જિતમુખસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો ભયાવહઃ। તાવત્તસ્યાઃ સુતો વત્સ ઊર્દ્ધ્વપુચ્છોતિવેગવાન્
એ ભયાનક વાઘ ખુલ્લા મોઢે, તીખા દાંત સાથે બેઠો હતો; એ દરમિયાન, એનો દીકરો, વાઘની પૂંછડી ઊંચી હોય એમ ઝડપી દોડતો આવી ગયો.
આગત્ય માતુરગ્રેસૌ મૃગેંદ્રસ્યાગ્રતોઽભવત્। આગતં તુ સુતં દૃષ્ટ્વા મૃત્યું તમગ્રતઃ સ્થિતં
એ દીકરો પોતાની માતા સામે અને વાઘ સામે ઊભો રહ્યો; દીકરાને આવીને જોઈ, એણે જાણ્યું કે મૃત્યુ સામે ઊભું છે.
વ્યાઘ્રં દૃષ્ટ્વા તુ સા ધેનુરિદં વચનમબ્રવીત્। ભોભો મૃગેંદ્રાગતાહં સત્યધર્મવ્રતે સ્થિતા
વાઘને જોઈને એ ગાય બોલી: 'હે વનરાજ, હું આવી છું, સત્ય અને ધર્મમાં અડગ રહીને.'
કુરુ તૃપ્તિં યથાકામમસ્મન્માંસેન સાંપ્રતમ્। સંતર્પય સ્વભૂતાનિ પિબ ત્વં શોણિતં મમ
હવે તારી ઇચ્છા પ્રમાણે તૃપ્ત થા, મારાં માંસથી તારો પેટ ભરી લે; તારા જાતને તૃપ્ત કર અને મારું લોહી પી.
મૃતાયાં તુ મયિ ત્વં ભો ભક્ષયેમં તુ બાલકમ્। દ્વીપ્યુવાચ। સ્વાગતં તવ કલ્યાણિ ધેનુકે સત્યવાદિની
જ્યારે હું મરી જઉં, ત્યારે આ વાછરડાને ખાઈ લે; વાઘે કહ્યું: 'આપનું સ્વાગત છે, હે શુભ ગાય, સત્ય બોલનારી.'
ન હિ સત્યવતાં કિંચિદશુભં ભવતિ ક્વચિત્। ત્વયોક્તં ધેનુકે પૂર્વં સત્યં પ્રત્યાગમે પુનઃ
સત્યનિષ્ઠ લોકો પર ક્યારેય અશુભ નથી આવતું; ગાય, તું પહેલાં જે કહ્યું એ સાચું હતું અને તું પાછી આવી છે.
તેન મે કૌતુકં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તા ગચ્છેત્કથં પુનઃ। તવ સત્યપરીક્ષાર્થં પ્રેષિતાસિ મયા પુનઃ
એથી મને આશ્ચર્ય થયું કે તું ફરી કેવી રીતે આવી? તારી સત્યનિષ્ઠા કસવા માટે મેં તને પાછું મોકલ્યું હતું.
અન્યથા માં સમાસાદ્ય જીવંતી યાસ્યસે કથમ્। યચ્ચ નઃ કૌતુકં જાતં સત્યમન્વેષણં મમ
નહીંતર, મને મળી, તું જીવતી કેવી રીતે જઈ શકી હોત? અને મને સત્ય શોધવાનો ઉત્સુકતા થયો.
તસ્માદનેન સત્યેન મુક્તાસિ ચ મયાઽધુના। ભગિની ભવતી મહ્યં ભાગિનેયઃ સુતસ્તવ
આ સત્યના કારણે, હવે હું તને મુક્ત કરું છું; તું મારી બહેન છે અને તારો દીકરો મારો ભાણેજ છે.
દત્તોપદેશસ્ય શુભે મમ પાપિષ્ઠકર્મણઃ। સત્યે પ્રતિષ્ઠિતા લોકા ધર્મઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ
હે શુભે, તું મને ઉપદેશ આપ્યો, ભલે હું પાપી છું; બધા લોક સત્ય પર ટકેલા છે અને ધર્મ પણ સત્ય પર આધાર રાખે છે.
સત્યેન ગૌઃ ક્ષીરધારાં પ્રમુંચતિ હવિઃ પ્રિયામ્। સ વૈ ધન્યતમો ગોપો યસ્ત્વત્ક્ષીરેણ જીવતિ
સત્યના કારણે ગાય દૂધની ધારા વહાવે છે, જે યજ્ઞમાં પ્રિય છે; એ ગવાળો સાચે ધન્ય છે, જે તારા દૂધથી જીવતો હોય છે.
ભૂમિપ્રદેશા ધન્યાસ્તે સતૃણા વીરુધઃ શુભે। તે ધન્યાશ્ચ કૃતાર્થાશ્ચ તૈરેવ સુકૃતં કૃતમ્
જે જમીન પર તારો ઘાસ ઉગે છે, એ ધન્ય છે, હે શુભે; અને જે લોકો એમાંથી સુખ મેળવે છે, એ પણ ધન્ય અને પૂર્ણ છે.
તૈરાપ્તં જન્મનઃ સારં યે પિબંતિ પયસ્તવ। મૃગેંદ્રઃ પ્રત્યયં ગત્વા વિસ્મયં પરમં ગતઃ
જે લોકો તારું દૂધ પીવે છે, તેઓએ જીવનનું સાર મેળવ્યું છે; વાઘે આમાં વિશ્વાસ પામી, અતિ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.
પ્રત્યાદેશોઽયમસ્માકં સત્યં દેવૈઃ પ્રદર્શિતઃ। સત્યમિષ્ટં ગવાં દૃષ્ટ્વા ન મે વાઞ્છાસ્તિ જીવિતુમ્
આ અમારો આદેશ છે, દેવોએ બતાવેલું સત્ય છે; ગાયનું સત્ય જોઈને મને જીવવાની ઈચ્છા રહી નથી.
તત્કરિષ્યામ્યહં કર્મ યેન મુચ્યેય કિલ્બિષાત્। મયા જીવસહસ્રાણિ ભક્ષિતાનિ શતાનિ ચ
હવે હું એવું કર્મ કરીશ કે જેના દ્વારા પાપમાંથી છૂટકારો મળી શકે; મેં હજારો અને સૈંકડો જીવ ખાધા છે.
ગતિં કામિહ ગચ્છામિ દૃષ્ટ્વા ગોઃ સત્યમીદૃશમ્। અહં પાપો દુરાચારો નૃશંસો જીવઘાતકઃ
મારે સાચો માર્ગ મેળવવો છે, ગાયનું આવું સત્ય જોઈને હું જઈ રહ્યો છું; હું પાપી, દુશ્ચરિત્ર, ક્રૂર અને જીવહંતક છું.
કાંસ્તુ લોકાન્ગમિષ્યામિ કૃત્વા કર્મ સુદારુણમ્। ગમિષ્યે પુણ્યતીર્થાનિ કરિષ્યે પાપશોધનમ્
હું એવા ભયાનક પાપકર્મો કર્યા પછી કયા લોકમાં જઈશ? હવે હું પવિત્ર તીર્થોમાં જઈને પાપોનું શોધન કરીશ.
પતિષ્યે ગિરિમારુહ્ય પ્રવેક્ષ્યે વા હુતાશનમ્। ધેનોઽદ્ય યન્મયા કાર્યં તપઃ પાપાદ્વિશુદ્ધયે
હું પર્વત પર ચડીને નીચે પડાઈશ, કે અગ્નિમાં પ્રવેશીશ; હે ગાય, આજે પાપથી શુદ્ધ થવા માટે કયું તપ કરું?
તદાદિશસ્વ સંક્ષેપાન્ન કાલો વિસ્તરસ્ય તુ। ધેનુરુવાચ। તપઃ કૃતે પ્રશંસંતિ ત્રેતાયાં જ્ઞાનમેવ ચ
તેથી, મને ટૂંકમાં જ કહો, લાંબી વાત માટે સમય નથી. ગાયે કહ્યું: કૃતયુગમાં તપનું મહત્ત્વ છે, અને ત્રેતાયુગમાં જ્ઞાનનું.
દ્વાપરે યજ્ઞમિત્યાહુર્દાનમેકં કલૌ યુગે। સર્વેષામેવ દાનાનામિદમેવૈકમુત્તમમ્
દ્વાપરયુગમાં યજ્ઞને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, અને કળિયુગમાં દાનને. બધા દાનોમાં આ એક દાન સર્વોત્તમ છે.