સ્વર્ગાપવર્ગનરકાઃ સત્યવાચિ પ્રતિષ્ઠિતાઃ। યસ્તુ લોપયતે વાચમશેષં તેન લોપિતં
સ્વર્ગ, મોક્ષ અને નરક બધું જ સાચી વાત બોલવામાં સ્થિર છે; જે માણસ સાચી વાત છુપાવે છે, એ બધું જ ગુમાવે છે.
યોઽન્યથા સંતમાત્માનમન્યથા પ્રતિપદ્યતે। કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણાત્માપહારિણા૪૦૦ 1.18.
જે પોતે કંઈક છે અને બીજાને બીજું જ દેખાડે છે, એ પોતાનું જ ચોર છે; એવો માણસ કયું પાપ નથી કરતો?
યાસ્યામિ નરકં ઘોરં વિલોપ્યાત્માનમાત્મના। તસ્ય વૈવસ્વતો રાજા ધર્મસ્યાર્ધં નિકૃંતતિ
જે પોતે પોતાને નાશ કરે છે, એ ભયાનક નરકમાં જાય છે; એવા માટે યમરાજ એના ધર્મનો અડધો ભાગ કપાઈ નાખે છે.
અગાધે સલિલે શુદ્ધે સત્ય તીર્થે ક્ષમા હ્રદે। સ્નાત્વા પાપવિનિર્મુક્તઃ પ્રયાતિ પરમાં ગતિં
ગહન અને શુદ્ધ પાણીમાં, સત્યના તીર્થે અને ક્ષમાના સરોવરમાં સ્નાન કરીને, પાપમુક્ત મનુષ્ય સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.
અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતં। અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે
હજારો અશ્વમેઘ યજ્ઞ અને સત્ય—બન્નેને તોલવામાં આવે, તો સત્ય હમેશા અશ્વમેઘ કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
સત્યં સાધુફલં શ્રુતં ચ પરમં ક્લેશાદિભિર્વર્જિતં। સાધૂનાં નિકટં સતાં કુલધનં સર્વાશ્રમાણાં ફલં। યસ્માત્તં સમવાપ્ય ગચ્છતિ દિવં સંત્યજ્યતેઽસૌ કથં। લોકૈરત્ર સમાગમે પ્રતિદિનં સત્યં વદધ્વં ધ્રુવં
સત્ય એ સારા ફળ છે, અને જ્ઞાન સર્વોત્તમ છે, જે દુઃખાદિ બધાથી મુક્ત છે; સજ્જનો માટે એ ખજાનો છે, જીવનના દરેક આશ્રમનું ફળ છે; એ પ્રાપ્ત કરીને માણસ સ્વર્ગ પામે છે—એવો માણસ કેમ ત્યજી શકાય? લોકો વચ્ચે, રોજે રોજ, નિરંતર સત્ય બોલો.
સખ્ય ઊચુઃ। નંદે સા ત્વં નમસ્કાર્યા સર્વૈરપિ સુરાસુરૈઃ। યા ત્વં પરમસત્વેન પ્રાણાંસ્ત્યજસિ દુસ્ત્યજાન્
મિત્રોએ કહ્યું: નંદે, તું એવી છે કે બધાં દેવો અને દાનવો પણ તને વંદન કરે, કારણ કે તું સર્વોચ્ચ સત્યને પાળીને એ જીવન ત્યજી રહી છે, જે ત્યજવું બહુ જ મુશ્કેલ છે.
બ્રૂમઃ કિં તત્ર કલ્યાણિ યા ત્વં ધર્મધુરંધરા। ત્યાગેનાનેન નાઽપ્રાપ્યં ત્રૈલોક્યે વસ્તુ કિંચન
હું પૂછું છું, હે કલ્યાણી, તું ધર્મનો ભાર ઉઠાવનારી છે; તારા આ ત્યાગથી ત્રણેય લોકમાં કશું અપ્રાપ્ય છે એવું શું છે?
અવિયોગં ચ પશ્યામસ્ત્યાગાદસ્માત્સુતેન હિ। નાર્યાઃ કલ્યાણચિત્તાયાનાપદઃ સંતિ કુત્રચિત્
અમે તો જોઈ રહ્યા છીએ કે તારા આ ત્યાગથી તને તારા પુત્રથી કદી વિયોગ નહીં થાય; અને જે સ્ત્રીનું મન શુભ છે, એ માટે ક્યાંયે દુઃખ નથી.
દૃષ્ટ્વા ગોપીજનં સર્વં પરિક્રમ્ય ચ ગોકુલં। નંદા સંપ્રસ્થિતા દેવાન્વૃક્ષાંશ્ચાપૃચ્છ્ય સા પુનઃ
બધા ગોપીઓને જોઈને અને ગોકુલની પરિક્રમા કરીને, નંદાએ દેવો અને વૃક્ષોને વિદાય આપી ફરીથી પ્રસ્થાન કર્યું.
ક્ષિતિં વરુણમગ્નિં ચ વાયું ચાપિ નિશાકરં। દશદિગ્દેવતાવૃક્ષાન્નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ
એણે ધરતી, વરુણ, અગ્નિ, વાયુ, ચંદ્ર, દશ દિશાના દેવતાઓ, વૃક્ષો, તારાઓ અને ગ્રહોને પણ વિદાય આપી.
સર્વાન્વિજ્ઞાપયામાસ પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ। યે સંશ્રિતા વને સિદ્ધાઃ સર્વાશ્ચ વનદેવતાઃ
એણે વારંવાર નમન કરીને, જંગલમાં વસતા બધા સિદ્ધો અને વનદેવતાઓને પણ જાણ કરી.
વને ચરંતં ચ તૃણં તે રક્ષંતુ સુતં મમ। ચંપકાશોક પુન્નાગાસ્સરલાર્જુનકિંશુકાઃ
જંગલમાં ફરતા ઘાસ પણ મારા પુત્રની રક્ષા કરે; ચંપક, અશોક, પુન્નાગ, સરળ, અર્જુન અને કિંશુક વૃક્ષો પણ.
શૃણ્વંતુ પાદપાઃ સર્વે સંદેશં મમ વિક્લવં। વત્સમેકાકિનં દીનં ચરંતં વિષમે વને
બધા વૃક્ષો, મારા ચિંતિત સંદેશને સાંભળો: મારો વાછરડો, એકલો અને દુઃખી, કઠિન જંગલમાં ભટકે છે.
રક્ષધ્વં વત્સકં બાલં સ્નેહાત્પુત્રમિવૌરસં। માત્રાપિત્રાવિહીનં ચ અનાથં દીનમાનસં
મારા નાનકડા વાછરડાની, એ બાળકની, પ્રેમથી એ રીતે રક્ષા કરો જેમ પોતાના પુત્રની કરો; જે માતા-પિતા વિહોણો, અનાથ અને દુઃખી મનવાળો છે.
વિચરંતમિમાં ભૂમિં ક્રંદમાનં સુદુઃખિતં। તસ્યેહ ક્રંદમાનસ્ય મત્પુત્રસ્ય મહાવને
આ ધરતી પર ભટકતો, ખૂબ દુઃખી થઈને રડતો—આ મહાજંગલમાં, મારો પુત્ર રડતો હોય ત્યારે.
મહાશોકાભિભૂતસ્ય ક્ષુત્પિપાસાતુરસ્ય ચ। શૂન્યસ્યૈકાકિનઃ સર્વં જગચ્છૂન્યં પ્રપશ્યતઃ
મોટા શોકથી પીડાયેલો, ભૂખ અને તરસથી ત્રાસતો, એકલો અને આખું જગત ખાલી લાગે એવો.
ચરમાણસ્ય કર્તવ્યં સાનુક્રોશૈસ્તુ રક્ષણં। સંદિશ્ય નંદા પ્રીત્યૈવં પુત્રસ્નેહવશં ગતા
જે ભટકતો હોય, એની દયા કરીને રક્ષા કરવી જોઈએ; એ રીતે, માતૃસ્નેહથી ભરેલી નંદાએ પ્રેમપૂર્વક આ આજ્ઞા આપી.
શોકાગ્નિના ચ સન્દીપ્તા વિચ્છિન્ના પુત્રદર્શને। વિયુક્તા ચક્રવાકીવ લતેવ પતિતા તરોઃ
શોકની આગે બળી રહી હતી, દીકરાને જોઈ ન શકવાને કારણે વિયોગમાં હતી, ચક્રવાક પક્ષીની જેમ અલગ પડી ગઈ હતી, વૃક્ષ પરથી પડી ગયેલી વેલ જેવી બની ગઈ હતી.
અંધેવ દૃષ્ટિરહિતા પ્રસ્ખલંતી પદે પદે। અગચ્છત્સા પુનસ્તત્ર યત્રાસૌ પિશિતાશનઃ
અંધ માણસની જેમ, દૃષ્ટિ વિના, દરેક પગલે લથડતી, એ ફરી ત્યાં ગઈ જ્યાં એ માંસખોર હતો.
આસ્તે વિસ્ફૂર્જિતમુખસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો ભયાવહઃ। તાવત્તસ્યાઃ સુતો વત્સ ઊર્દ્ધ્વપુચ્છોતિવેગવાન્
એ ભયાનક વાઘ ખુલ્લા મોઢે, તીખા દાંત સાથે બેઠો હતો; એ દરમિયાન, એનો દીકરો, વાઘની પૂંછડી ઊંચી હોય એમ ઝડપી દોડતો આવી ગયો.
આગત્ય માતુરગ્રેસૌ મૃગેંદ્રસ્યાગ્રતોઽભવત્। આગતં તુ સુતં દૃષ્ટ્વા મૃત્યું તમગ્રતઃ સ્થિતં
એ દીકરો પોતાની માતા સામે અને વાઘ સામે ઊભો રહ્યો; દીકરાને આવીને જોઈ, એણે જાણ્યું કે મૃત્યુ સામે ઊભું છે.
વ્યાઘ્રં દૃષ્ટ્વા તુ સા ધેનુરિદં વચનમબ્રવીત્। ભોભો મૃગેંદ્રાગતાહં સત્યધર્મવ્રતે સ્થિતા
વાઘને જોઈને એ ગાય બોલી: 'હે વનરાજ, હું આવી છું, સત્ય અને ધર્મમાં અડગ રહીને.'
કુરુ તૃપ્તિં યથાકામમસ્મન્માંસેન સાંપ્રતમ્। સંતર્પય સ્વભૂતાનિ પિબ ત્વં શોણિતં મમ
હવે તારી ઇચ્છા પ્રમાણે તૃપ્ત થા, મારાં માંસથી તારો પેટ ભરી લે; તારા જાતને તૃપ્ત કર અને મારું લોહી પી.
મૃતાયાં તુ મયિ ત્વં ભો ભક્ષયેમં તુ બાલકમ્। દ્વીપ્યુવાચ। સ્વાગતં તવ કલ્યાણિ ધેનુકે સત્યવાદિની
જ્યારે હું મરી જઉં, ત્યારે આ વાછરડાને ખાઈ લે; વાઘે કહ્યું: 'આપનું સ્વાગત છે, હે શુભ ગાય, સત્ય બોલનારી.'
ન હિ સત્યવતાં કિંચિદશુભં ભવતિ ક્વચિત્। ત્વયોક્તં ધેનુકે પૂર્વં સત્યં પ્રત્યાગમે પુનઃ
સત્યનિષ્ઠ લોકો પર ક્યારેય અશુભ નથી આવતું; ગાય, તું પહેલાં જે કહ્યું એ સાચું હતું અને તું પાછી આવી છે.
તેન મે કૌતુકં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તા ગચ્છેત્કથં પુનઃ। તવ સત્યપરીક્ષાર્થં પ્રેષિતાસિ મયા પુનઃ
એથી મને આશ્ચર્ય થયું કે તું ફરી કેવી રીતે આવી? તારી સત્યનિષ્ઠા કસવા માટે મેં તને પાછું મોકલ્યું હતું.
અન્યથા માં સમાસાદ્ય જીવંતી યાસ્યસે કથમ્। યચ્ચ નઃ કૌતુકં જાતં સત્યમન્વેષણં મમ
નહીંતર, મને મળી, તું જીવતી કેવી રીતે જઈ શકી હોત? અને મને સત્ય શોધવાનો ઉત્સુકતા થયો.
તસ્માદનેન સત્યેન મુક્તાસિ ચ મયાઽધુના। ભગિની ભવતી મહ્યં ભાગિનેયઃ સુતસ્તવ
આ સત્યના કારણે, હવે હું તને મુક્ત કરું છું; તું મારી બહેન છે અને તારો દીકરો મારો ભાણેજ છે.
દત્તોપદેશસ્ય શુભે મમ પાપિષ્ઠકર્મણઃ। સત્યે પ્રતિષ્ઠિતા લોકા ધર્મઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ
હે શુભે, તું મને ઉપદેશ આપ્યો, ભલે હું પાપી છું; બધા લોક સત્ય પર ટકેલા છે અને ધર્મ પણ સત્ય પર આધાર રાખે છે.