શપથૈઃ સત્યવાક્યેન વંચયિત્વા મહાભયં। નાશનીયં પ્રયત્નેન ન ગંતવ્યં કથંચન
શપથ અને સત્યવચનથી મોટો ભય ટાળી શકાય છે, પણ પ્રયત્નપૂર્વક પોતાનું વિનાશ લાવવું કદી યોગ્ય નથી.
નંદે ન ચૈવ ગંતવ્યમધર્મઃ ક્રિયતે ત્વયા। યદ્બાલં સ્વસુતં ત્યક્ત્વા સત્યલોભેન ગમ્યતે
નંદે, તારે જવું નહીં જોઈએ; તું પોતાના દીકરાને છોડી અને સત્યના લોભે જઇ રહી છે, એ તો અધર્મ છે.
અત્ર ગાથા પુરા પ્રોક્તા ઋષિભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ। પ્રાણત્યાગે સમુત્પન્ને શપથૈર્નાસ્તિ પાતકં
અહીં ઋષિઓએ પહેલેથી જ એક ગાથા કહી છે—જ્યારે પ્રાણત્યાગની સ્થિતિ આવે ત્યારે શપથ તોડવામાં પાપ નથી.
ઉક્ત્વાનૃતં ભવેદ્યત્ર પ્રાણિનાં પ્રાણરક્ષણં। અનૃતં તત્ર સત્યં સ્યાત્સત્યમપ્યનૃતં ભવેત્
જ્યાં અસત્ય બોલવાથી જીવની રક્ષા થાય છે, ત્યાં અસત્ય પણ સત્ય બની જાય છે અને સત્ય પણ અસત્ય બની શકે છે.
કામિનીષુ વિવાહેષુ ગવાં મુક્તૌ તથૈવ ચ। બ્રાહ્મણાનાં વિપત્તૌ ચ શપથૈર્નાસ્તિ પાતકં
સ્ત્રીઓના વિષયમાં, લગ્નમાં, ગાયોને મુક્ત કરવા અને બ્રાહ્મણોની મુશ્કેલીમાં, શપથ તોડવામાં પાપ નથી.
નંદોવાચ। પરેષાં પ્રાણરક્ષાર્થં વદામ્યેવાનૃતં વચઃ। નાત્માર્થમુત્સહે વક્તું જીવિતાર્થે કથંચન
નંદાએ કહ્યું: બીજાના જીવ બચાવવા માટે હું અસત્ય બોલીશ, પણ પોતાના માટે—even જીવ બચાવવા માટે પણ—મારે અસત્ય બોલવું શક્ય નથી.
એકઃ સંશ્લિષ્યતે ગર્ભે મરણે ભરણે તથા। ભુંક્તે ચૈકઃ સુખં દુઃખમતઃ સત્યં વદામ્યહમ્
માણસ એકલો જ ગર્ભમાં આવે છે, એકલો જ મરે છે અને એકલો જ જીવનભરનું ભાર વહેંચે છે; સુખ-દુઃખ પણ એકલો જ ભોગવે છે—એટલે હું સત્ય બોલું છું.
સત્યે પ્રતિષ્ઠિતા લોકા ધર્મઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ। ઉદધિસ્સત્યવાક્યેન મર્યાદાં ન વિલંઘતે
આ જગત સત્ય પર ટકેલું છે, ધર્મ પણ સત્ય પર આધાર રાખે છે; સમુદ્ર પણ સત્યના બળે પોતાની મર્યાદા કદી લાંઘતો નથી.
વિષ્ણવે પૃથિવીં દત્વા બલિ પાતાલમાશ્રિતઃ। છદ્મનાપિ બલિર્બદ્ધઃ સત્યવાક્યં ન ચાત્યજત્
વિષ્ણુને પૃથ્વી આપ્યા પછી બલિ પાતાળમાં રહ્યો; છેતરપિંડીથી બલિ બંધાયો, છતાં તેણે કદી પોતાના સત્યવચનને છોડ્યું નહીં.
પ્રવર્ધમાનઃ શૈલેંદ્રઃ શતશૃંગઃ સમુત્થિતઃ। સત્યેન સંસ્થિતો વિંધ્યઃ પ્રબન્ધં નાતિવર્તતે
વિંધ્ય પર્વત, જે સો શિખરો સાથે ઊભો છે, એ પણ સત્યના બળે સ્થિર છે અને કદી પોતાની મર્યાદા લાંઘતો નથી.
સ્વર્ગાપવર્ગનરકાઃ સત્યવાચિ પ્રતિષ્ઠિતાઃ। યસ્તુ લોપયતે વાચમશેષં તેન લોપિતં
સ્વર્ગ, મોક્ષ અને નરક બધું જ સાચી વાત બોલવામાં સ્થિર છે; જે માણસ સાચી વાત છુપાવે છે, એ બધું જ ગુમાવે છે.
યોઽન્યથા સંતમાત્માનમન્યથા પ્રતિપદ્યતે। કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણાત્માપહારિણા૪૦૦ 1.18.
જે પોતે કંઈક છે અને બીજાને બીજું જ દેખાડે છે, એ પોતાનું જ ચોર છે; એવો માણસ કયું પાપ નથી કરતો?
યાસ્યામિ નરકં ઘોરં વિલોપ્યાત્માનમાત્મના। તસ્ય વૈવસ્વતો રાજા ધર્મસ્યાર્ધં નિકૃંતતિ
જે પોતે પોતાને નાશ કરે છે, એ ભયાનક નરકમાં જાય છે; એવા માટે યમરાજ એના ધર્મનો અડધો ભાગ કપાઈ નાખે છે.
અગાધે સલિલે શુદ્ધે સત્ય તીર્થે ક્ષમા હ્રદે। સ્નાત્વા પાપવિનિર્મુક્તઃ પ્રયાતિ પરમાં ગતિં
ગહન અને શુદ્ધ પાણીમાં, સત્યના તીર્થે અને ક્ષમાના સરોવરમાં સ્નાન કરીને, પાપમુક્ત મનુષ્ય સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.
અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતં। અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે
હજારો અશ્વમેઘ યજ્ઞ અને સત્ય—બન્નેને તોલવામાં આવે, તો સત્ય હમેશા અશ્વમેઘ કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
સત્યં સાધુફલં શ્રુતં ચ પરમં ક્લેશાદિભિર્વર્જિતં। સાધૂનાં નિકટં સતાં કુલધનં સર્વાશ્રમાણાં ફલં। યસ્માત્તં સમવાપ્ય ગચ્છતિ દિવં સંત્યજ્યતેઽસૌ કથં। લોકૈરત્ર સમાગમે પ્રતિદિનં સત્યં વદધ્વં ધ્રુવં
સત્ય એ સારા ફળ છે, અને જ્ઞાન સર્વોત્તમ છે, જે દુઃખાદિ બધાથી મુક્ત છે; સજ્જનો માટે એ ખજાનો છે, જીવનના દરેક આશ્રમનું ફળ છે; એ પ્રાપ્ત કરીને માણસ સ્વર્ગ પામે છે—એવો માણસ કેમ ત્યજી શકાય? લોકો વચ્ચે, રોજે રોજ, નિરંતર સત્ય બોલો.
સખ્ય ઊચુઃ। નંદે સા ત્વં નમસ્કાર્યા સર્વૈરપિ સુરાસુરૈઃ। યા ત્વં પરમસત્વેન પ્રાણાંસ્ત્યજસિ દુસ્ત્યજાન્
મિત્રોએ કહ્યું: નંદે, તું એવી છે કે બધાં દેવો અને દાનવો પણ તને વંદન કરે, કારણ કે તું સર્વોચ્ચ સત્યને પાળીને એ જીવન ત્યજી રહી છે, જે ત્યજવું બહુ જ મુશ્કેલ છે.
બ્રૂમઃ કિં તત્ર કલ્યાણિ યા ત્વં ધર્મધુરંધરા। ત્યાગેનાનેન નાઽપ્રાપ્યં ત્રૈલોક્યે વસ્તુ કિંચન
હું પૂછું છું, હે કલ્યાણી, તું ધર્મનો ભાર ઉઠાવનારી છે; તારા આ ત્યાગથી ત્રણેય લોકમાં કશું અપ્રાપ્ય છે એવું શું છે?
અવિયોગં ચ પશ્યામસ્ત્યાગાદસ્માત્સુતેન હિ। નાર્યાઃ કલ્યાણચિત્તાયાનાપદઃ સંતિ કુત્રચિત્
અમે તો જોઈ રહ્યા છીએ કે તારા આ ત્યાગથી તને તારા પુત્રથી કદી વિયોગ નહીં થાય; અને જે સ્ત્રીનું મન શુભ છે, એ માટે ક્યાંયે દુઃખ નથી.
દૃષ્ટ્વા ગોપીજનં સર્વં પરિક્રમ્ય ચ ગોકુલં। નંદા સંપ્રસ્થિતા દેવાન્વૃક્ષાંશ્ચાપૃચ્છ્ય સા પુનઃ
બધા ગોપીઓને જોઈને અને ગોકુલની પરિક્રમા કરીને, નંદાએ દેવો અને વૃક્ષોને વિદાય આપી ફરીથી પ્રસ્થાન કર્યું.
ક્ષિતિં વરુણમગ્નિં ચ વાયું ચાપિ નિશાકરં। દશદિગ્દેવતાવૃક્ષાન્નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ
એણે ધરતી, વરુણ, અગ્નિ, વાયુ, ચંદ્ર, દશ દિશાના દેવતાઓ, વૃક્ષો, તારાઓ અને ગ્રહોને પણ વિદાય આપી.
સર્વાન્વિજ્ઞાપયામાસ પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ। યે સંશ્રિતા વને સિદ્ધાઃ સર્વાશ્ચ વનદેવતાઃ
એણે વારંવાર નમન કરીને, જંગલમાં વસતા બધા સિદ્ધો અને વનદેવતાઓને પણ જાણ કરી.
વને ચરંતં ચ તૃણં તે રક્ષંતુ સુતં મમ। ચંપકાશોક પુન્નાગાસ્સરલાર્જુનકિંશુકાઃ
જંગલમાં ફરતા ઘાસ પણ મારા પુત્રની રક્ષા કરે; ચંપક, અશોક, પુન્નાગ, સરળ, અર્જુન અને કિંશુક વૃક્ષો પણ.
શૃણ્વંતુ પાદપાઃ સર્વે સંદેશં મમ વિક્લવં। વત્સમેકાકિનં દીનં ચરંતં વિષમે વને
બધા વૃક્ષો, મારા ચિંતિત સંદેશને સાંભળો: મારો વાછરડો, એકલો અને દુઃખી, કઠિન જંગલમાં ભટકે છે.
રક્ષધ્વં વત્સકં બાલં સ્નેહાત્પુત્રમિવૌરસં। માત્રાપિત્રાવિહીનં ચ અનાથં દીનમાનસં
મારા નાનકડા વાછરડાની, એ બાળકની, પ્રેમથી એ રીતે રક્ષા કરો જેમ પોતાના પુત્રની કરો; જે માતા-પિતા વિહોણો, અનાથ અને દુઃખી મનવાળો છે.
વિચરંતમિમાં ભૂમિં ક્રંદમાનં સુદુઃખિતં। તસ્યેહ ક્રંદમાનસ્ય મત્પુત્રસ્ય મહાવને
આ ધરતી પર ભટકતો, ખૂબ દુઃખી થઈને રડતો—આ મહાજંગલમાં, મારો પુત્ર રડતો હોય ત્યારે.
મહાશોકાભિભૂતસ્ય ક્ષુત્પિપાસાતુરસ્ય ચ। શૂન્યસ્યૈકાકિનઃ સર્વં જગચ્છૂન્યં પ્રપશ્યતઃ
મોટા શોકથી પીડાયેલો, ભૂખ અને તરસથી ત્રાસતો, એકલો અને આખું જગત ખાલી લાગે એવો.
ચરમાણસ્ય કર્તવ્યં સાનુક્રોશૈસ્તુ રક્ષણં। સંદિશ્ય નંદા પ્રીત્યૈવં પુત્રસ્નેહવશં ગતા
જે ભટકતો હોય, એની દયા કરીને રક્ષા કરવી જોઈએ; એ રીતે, માતૃસ્નેહથી ભરેલી નંદાએ પ્રેમપૂર્વક આ આજ્ઞા આપી.
શોકાગ્નિના ચ સન્દીપ્તા વિચ્છિન્ના પુત્રદર્શને। વિયુક્તા ચક્રવાકીવ લતેવ પતિતા તરોઃ
શોકની આગે બળી રહી હતી, દીકરાને જોઈ ન શકવાને કારણે વિયોગમાં હતી, ચક્રવાક પક્ષીની જેમ અલગ પડી ગઈ હતી, વૃક્ષ પરથી પડી ગયેલી વેલ જેવી બની ગઈ હતી.
અંધેવ દૃષ્ટિરહિતા પ્રસ્ખલંતી પદે પદે। અગચ્છત્સા પુનસ્તત્ર યત્રાસૌ પિશિતાશનઃ
અંધ માણસની જેમ, દૃષ્ટિ વિના, દરેક પગલે લથડતી, એ ફરી ત્યાં ગઈ જ્યાં એ માંસખોર હતો.