તતો દ્વારં સમુદ્ઘાટ્ય દૃષ્ટા તાભિશ્ચ માનુષી । ન દેવી ન ચ ગંધર્વી નાસુરી ન ચ પન્નગી
પછી દરવાજો ખોલ્યા પછી, એ માનવ સ્ત્રીને એવોએ જોઈ; એ ન તો દેવી હતી, ન તો ગંધર્વી, ન આસુરી, નાગકન્યા પણ નહોતી.
દૃષ્ટા પૂર્વં તથા નારી યાદૃશીયં દ્વિજર્ષભ । દેવીનામુપદેશેન ષટ્તિલાયા વ્રતં કૃતમ્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, પહેલાં ક્યારેય આવી સ્ત્રી જોઈ નહોતી; દેવીઓની સલાહથી શટ્તિલા વ્રત કરવામાં આવ્યું.
માનુષ્યા સત્યવ્રતયા ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્ । રૂપકાંતિસમાયુક્તા ક્ષણેન સમવાપ સા
સત્ય વ્રત પાળવાથી, એ સ્ત્રીએ એક પળમાં જ સુંદરતા, તેજ અને ભોગ તથા મોક્ષના ફળો પ્રાપ્ત કર્યા.
ધનં ધાન્યં ચ વસ્ત્રાદિ સુવર્ણં રૌપ્યમેવ ચ । ભવનં સર્વસંપન્નં ષટ્તિલાયાઃ પ્રભાવતઃ
ષટ્તિલા દાનના પ્રભાવથી, તેને ધન, અનાજ, વસ્ત્રો, સોનું, ચાંદી અને સર્વ સમૃદ્ધિથી ભરેલું ઘર મળ્યું.
રૂપકાંતિસમાયુક્તા ક્ષણેન સમપદ્યત
એ સ્ત્રી પળભરમાં જ સુંદરતા અને તેજથી યુક્ત બની ગઈ.
અતિતૃષ્ણા ન કર્ત્તવ્યા વિત્તશાઠ્યં વિવર્જયેત્ । આત્મવિત્તાનુસારેણ તિલાન્વસ્ત્રાણિ દાપયેત્
અતિ લાલચ ન કરવી, અને ધન માટે છેતરપિંડી ટાળવી. પોતાની શક્તિ પ્રમાણે તિલ અને વસ્ત્રો દાન કરવું.
લભતે ચૈવમારોગ્યં નરો જન્મનિ જન્મનિ । ન દારિદ્ર્યં ન કષ્ટત્વં ન ચ દૌર્ભાગ્યમેવ ચ 6.42.
આ રીતે, મનુષ્ય દરેક જન્મમાં આરોગ્ય પામે છે; તેને ક્યારેય દરિદ્રતા, દુઃખ કે દુર્ભાગ્ય નથી ભોગવવું પડતું.
સંભવેદ્વૈ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ષટ્તિલાસમુપોષણાત્ । અનેન વિધિના ભૂપ તિલદાતા ન સંશયઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ રીતે ષટ્તિલા વ્રત રાખવાથી, તિલ દાન કરનારને નિશ્ચિતપણે એ ફળ મળે છે.
મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈરનાયાસેન માનવઃ । દાનં ચ વિધિવત્પાત્રે સર્વપાતકનાશનમ્ । નાનર્થઃ કશ્ચિન્નાયાસઃ શરીરે નૃપસત્તમ
મનુષ્ય સહેલાઈથી બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે; યોગ્ય રીતે યોગ્ય વ્યક્તિને દાન કરવાથી સર્વ પાપો નાશ પામે છે. હે શ્રેષ્ઠ રાજા, એમાં કોઈ નુકસાન કે શરીરને કષ્ટ નથી.
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ- માહાત્મ્યં વિજયાયાશ્ચ શ્રુતં કૃષ્ણ મહત્ફલમ્ । ફાલ્ગુનસ્યાર્જુને પક્ષે યન્નામ્ની તાં વદાધુના
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હે કૃષ્ણ, તું વિજયાનું મહાત્મ્ય અને મહાન ફળ સાંભળ્યું છે. હવે ફાગણના શુક્લપક્ષમાં જે આવે છે તેનું નામ મને કહો.
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ-। ધર્મપુત્ર મહાભાગ શૃણુ વક્ષ્યામિતેઽધુના । યોક્તા પૃષ્ટેન માંધાત્રા વસિષ્ઠેન મહાત્મના
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હે ધર્મપુત્ર, ભાગ્યશાળી, હવે હું તને કહું છું જે મારે પાસે માંધાતાએ અને મહાન વશિષ્ઠે પૂછ્યું હતું.
ફાલ્ગુનસ્ય વિશેષેણ વિશેષઃ કથિતો નૃપ । આમલકીવ્રતં પુણ્યં વિષ્ણુલોકફલપ્રદમ્
હે રાજા, ફાગણના વિશેષ મહાત્મ્યનું વર્ણન થયું છે; આમળા વ્રત પવિત્ર છે અને તે વિષ્ણુલોકનું ફળ આપે છે.
આમલક્યાસ્તલે ગત્વા જાગરં તત્ર કારયેત્ । કૃત્વા જાગરણં રાત્રૌ ગોસહસ્રફલં લભેત્
આમળા વૃક્ષ નીચે જઈને, ત્યાં રાતે જાગરણ કરવું. એ જાગરણથી હજાર ગાય દાન કર્યાનું ફળ મળે છે.
માંધાતોવાચ - આમલકી કદા હ્યેષા ઉત્પન્ના દ્વિજસત્તમ । એતત્સર્વં મમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ મે
માંધાતા બોલ્યા: હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ આમળા ક્યારે ઉત્પન્ન થઈ? મને બધું કહો, મને ખૂબ જ ઉત્સુકતા છે.
કસ્માદિયં પવિત્રા ચ કસ્માત્પાપપ્રણાશિની । કસ્માજ્જાગરણં કૃત્વા ગોસહસ્રફલં લભેત્
આ વૃક્ષ પવિત્ર કેમ છે? એ પાપ નાશક કેમ છે? જાગરણ કરવાથી હજાર ગાય દાનનું ફળ કેમ મળે છે?
વસિષ્ઠ ઉવાચ- કથયામિ મહાભાગ યથેયમભવત્ક્ષિતૌ । આમલકી મહાવૃક્ષઃ સર્વપાપપ્રણાશનઃ
વશિષ્ઠે કહ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, હું તને કહું છું કે આ સર્વ પાપ નાશક મહાન આમળા વૃક્ષ પૃથ્વી પર કેવી રીતે આવ્યું.
એકાર્ણવે પુરા જાતે નષ્ટે સ્થાવરજંગમે । નષ્ટે દેવાસુરગણે પ્રણષ્ટોરગરાક્ષસે
એક સમયે, માત્ર એક મહાસાગર હતો, બધું સ્થાવર અને જંગમ નાશ પામ્યું હતું; દેવ, અસુર, સર્પ અને રાક્ષસો પણ નાશ પામ્યા હતા.
તત્ર દેવાદિદેવેશઃ પરમાત્મા સનાતનઃ । જગામ બ્રહ્મપરમમાત્મનઃ પદમવ્યયમ્
ત્યાં દેવોના દેવ, શાશ્વત પરમાત્મા, બ્રહ્માનું સર્વોચ્ચ અને અવિનાશી સ્થાન પામ્યા.
તતોઽસ્ય જાગ્રતો બ્રહ્મમુખાચ્છશિસમપ્રભઃ । ષ્ઠીવનાદ્બિંદુરુત્પન્નઃ સ ભૂમૌ નિપપાત હ
પછી, બ્રહ્માના મુખમાંથી, જાગૃત અવસ્થામાં, ચાંદની જેવો એક તપકું નીકળ્યું અને પૃથ્વી પર પડ્યું.
તસ્માદ્બિંદોઃ સમુત્પન્નઃ સ્વયં ધાત્રી નગો મહાન્ । શાખાપ્રશાખાબહુલઃ ફલભારેણ નામિતઃ
એ તપકાથી પોતે જ એક મહાન આમળા વૃક્ષ ઉત્પન્ન થયું, જે ઘણી ડાળીઓ અને ફલોથી ઝૂકી ગયેલું હતું.
સર્વેષાં ચૈવ વૃક્ષાણામાદિરોહઃ પ્રકીર્તિતઃ । બ્રહ્મણાથ તતઃ પશ્ચાત્સંસૃષ્ટાશ્ચ ઇમાઃ પ્રજાઃ
બધા વૃક્ષોનો પ્રથમ ઉદ્ભવ બ્રહ્માજીએ કર્યો હતો; ત્યારબાદ આ પ્રજાઓની રચના થઈ.
દેવદાનવગંધર્વયક્ષરાક્ષસપન્નગાન્ । અસૃજદ્ભગવાન્દેવો મહર્ષીંશ્ચ તથામલાન્
પછી ભગવાને દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો, સાપો અને શુદ્ધ મહર્ષિઓની રચના કરી.
આજગ્મુસ્તત્ર દેવાસ્તે યત્ર ધાત્રી હરિપ્રિયા । તાં દૃષ્ટ્વા તે મહાભાગ પરં વિસ્મયમાગતાઃ
જ્યાં શ્રીહરિને પ્રિય ધાત્રી વૃક્ષ હતું, ત્યાં બધા દેવતાઓ આવ્યા; તેને જોઈને એ મહાભાગ્યશાળી દેવતાઓ ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયા.
ન જાનીમ ઇમં વૃક્ષં ચિંતયંતોઽભિસંસ્થિતાઃ । એવં ચિંતયતાં તેષાં વાગુવાચાશરીરિણી
તેઓ ત્યાં ઊભા રહી વિચારી રહ્યા: 'આ વૃક્ષ કયું છે, એ અમને ખબર નથી.' એમ વિચારતાં, અચાનક અવાજ આવ્યો.
આમલકી નગો હ્યેષ પ્રવરો વૈષ્ણવો મતઃ । અસ્ય સંસ્મરણાદેવ લભેદ્ગોદાનજં ફલમ્
આ આમળાનું વૃક્ષ છે, જેને શ્રેષ્ઠ વૈષ્ણવ માનવામાં આવે છે; ફક્ત તેનું સ્મરણ કરવાથી ગાય દાન જેવું ફળ મળે છે.
સ્પર્શનાદ્દ્વિગુણં પુણ્યં ત્રિગુણં ધારણાત્તથા । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સેવ્યા આમલકી સદા
તેને સ્પર્શવાથી પુણ્ય બમણું થાય છે, ધારણ કરવાથી ત્રણગણું થાય છે; તેથી આમળાનું વૃક્ષ હંમેશા શ્રદ્ધાથી સેવા કરવું જોઈએ.
સર્વપાપહરા પ્રોક્તા વૈષ્ણવી પાપનાશિની । તસ્યા મૂલે સ્થિતો વિષ્ણુસ્તદૂર્ધ્વે ચ પિતામહઃ
આ વૃક્ષ સર્વપાપને દૂર કરનાર, પાપનાશિ અને વૈષ્ણવી કહેવાય છે; તેના મૂળમાં વિષ્ણુ છે અને તેના ઉપર બ્રહ્મા છે.
સ્કંધે ચ ભગવાન્રુદ્રઃ સંસ્થિતઃ પરમેશ્વરઃ । શાખાસુ મુનયઃ સર્વે પ્રશાખાસુ ચ દેવતાઃ
તેના થડમાં ભગવાન રુદ્ર, પરમેશ્વર, નિવાસ કરે છે; તેની ડાળીઓ પર બધા ઋષિઓ અને નાની ડાળીઓ પર દેવતાઓ વસે છે.
પર્ણેષુ ચાસતે દેવાઃ પુષ્પેષુ મરુતસ્તથા । પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ફલેષ્વેવ વ્યવસ્થિતાઃ
તેના પાંદડાં પર દેવતાઓ, ફૂલોમાં મરુતો અને ફળોમાં સર્વ પ્રજાપતિઓ નિવાસ કરે છે.
સર્વદેવમયી હ્યેષા ધાત્રી ચ કથિતા મયા । તસ્માત્પૂજ્યતમા હ્યેષા વિષ્ણુભક્તિપરાયણૈઃ
આ ધાત્રી સર્વ દેવમય છે, એમ મેં વર્ણવી છે; તેથી, જે લોકો વિષ્ણુભક્તિમાં તત્પર છે, તેઓએ તેને સર્વોત્તમ પૂજ્ય માનવી જોઈએ.