ન ચ લોભેન ચર્તવ્યં વિષમસ્થં તૄણં ક્વચિત્। લોભાદ્વિનાશઃ સર્વેષામિહલોકે પરત્ર ચ
લોભમાં આવીને ક્યારેય જોખમવાળા સ્થળે ઘાસ તોડવા ન જજે. લોભથી બધાનો વિનાશ થાય છે, આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ.
સમુદ્રમટવીં પુત્ર વિશંતિ લોભમોહિતાઃ। લોભાદકાર્યમત્યુગ્રં વિદ્વાનપિ સમાચરેત્
લોભમાં આવીને લોકો દરિયા કે જંગલમાં ઘૂસી જાય છે. લોભના કારણે વિદ્વાન પણ ભયાનક કામ કરી બેસે છે.
લોભાત્પ્રમાદાદ્વિસ્રંભાત્ત્રિભિર્નાશો ભવેન્નૄણામ્। તસ્માલ્લોભં ન કુર્વીત ન પ્રમાદં ન વિશ્વસેત્
લોભ, બેદરકારી અને વધારે વિશ્વાસ – આ ત્રણથી માણસોનો વિનાશ થાય છે. એટલે લોભ ન કરવો, બેદરકાર ન થવું અને વધારે વિશ્વાસ પણ ન કરવો.
આત્મા હિ સતતં પુત્ર રક્ષિતવ્યઃ પ્રયત્નઃ। સર્વેભ્યઃ શ્વાપદેભ્યશ્ચ મ્લેચ્છચોરાદિસંકટાત્
બેટા, હંમેશા પોતાનું રક્ષણ જાળવવું જોઈએ – બધા જંગલી પ્રાણીઓથી અને વિદેશી, ચોર વગેરેના સંકટથી પણ.
તિરશ્ચાં પાપયોનીનામેકત્ર વસતામપિ। વિપરીતાનિ ચિત્તાનિ વિજ્ઞાયંતે ન પુત્રક
પાપી જન્મ ધરાવતી પ્રાણીઓ એક સાથે રહેતી હોય, તો પણ તેમના મન એકબીજાથી વિપરીત જ હોય છે, બેટા.
નખિનાં ચ નદીનાં ચ શૃંગિણાં શસ્ત્રધારિણામ્। ન વિશ્વાસસ્ત્વયા કાર્યઃ સ્ત્રીણાં પ્રેષ્યજનસ્ય ચ
નખવાળી પ્રજાતિઓ, નદીઓ, શીંગવાળા, શસ્ત્રધારી, સ્ત્રીઓ અને દાસો—આ બધામાં કદી વિશ્વાસ ન કરવો.
ન વિશ્વસેદવિશ્વસ્તે વિશ્વસ્તેનાતિ વિશ્વસેત્। વિશ્વાસાદ્ભયમુત્પન્નં મૂલાન્યપિ નિકૃંતતિ
અવિશ્વાસુ પર વિશ્વાસ ન કરવો અને વિશ્વાસુ પર પણ અતિશય વિશ્વાસ ન કરવો; કારણ કે વિશ્વાસથી જ ભય ઊપજેછે, અને તે તો મૂળ પણ કાપી નાખે છે.
ન વિશ્વસેત્સ્વદેહેપિ બલિષ્ઠે ભીતચેતસિ। વક્ષ્યંતિ ગૂઢમત્યર્થં સુપ્તં મત્તં પ્રમાદતઃ
પોતાનું શરીર મજબૂત હોય, તો પણ ડરેલા મનથી એ પર વિશ્વાસ કરવો નહીં; કારણ કે માણસ ઊંઘમાં, નશામાં કે બેદરકારીમાં રહસ્યો કહી નાખે છે.
ગંધઃ સર્વત્ર સતતમાઘ્રાતવ્યઃ પ્રયત્નતઃ। ગાવઃ પશ્યંતિ ગંધેન રાજાનશ્ચારચક્ષુષા
ગંધને હંમેશા અને સર્વત્ર ધ્યાનપૂર્વક તપાસવી જોઈએ; ગાયો ગંધથી ઓળખે છે અને રાજા તો ગુપ્તચરોથી જાણે છે.
નૈકસ્તિષ્ઠેદ્વનેઘોરે ધર્મમેકં ચ ચિંતયેત્। નચોદ્વેગસ્ત્વયાકાર્યઃ સર્વસ્ય મરણં ધ્રુવં
ભયાનક જંગલમાં કોઈએ એકલાં રહેવું નહીં; એ સમયે માત્ર સારા કર્મોનું જ ચિંતન કરવું. તું ચિંતિત ન થા, કારણ કે મરણ તો બધાને નિશ્ચિત છે.
યથા હિ પથિકઃ કશ્ચિચ્છાયામાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ। વિશ્રમ્ય ચ પુનર્યાતિ તદ્વદ્ભૂતસમાગમઃ
જેમ મુસાફર રસ્તે છાંયડીમાં આરામ કરે છે અને પછી ફરી ચાલે છે, તેમ પ્રાણીઓનું મળવું પણ આવું જ છે.
પુત્ર નિત્યં જગત્સર્વં તત્રૈકઃ શોચસે કથં। તાવત્ત્વં શોકમુત્સૃજ્ય મદ્વાક્યમનુપાલય
બેટા, આખું જગત હંમેશા આવું જ છે, તો તું એકલો શા માટે દુઃખી થાય છે? તેથી દુઃખ છોડીને મારી વાત માન.
શિરસ્યાઘ્રાય તં પુત્રમવલિહ્ય ચ મૂર્દ્ધનિ। શોકેન મહતાવિષ્ટા બાષ્પવ્યાકુલલોચના
પોતાના પુત્રના માથાને સૂંઘીને અને તેના મસ્તકને ચાટી, ભારે શોકથી વ્યાકુળ, આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા.
વિનિઃશ્વસંતી નાગીવ દીર્ઘમુષ્ણં મુહુર્મુહુઃ। પુત્રહીનં જગચ્છૂન્યં પ્રપશ્યંતીવ સાઽભવત્
સર્પની જેમ વારંવાર લાંબા અને ગરમ શ્વાસ લેતી, પુત્ર વિના આખું જગત ખાલી છે એવું જાણે દેખાતું હતું.
મહાપંકનિમગ્નેવ તિષ્ઠંતી ચાવસીદતી। વિલપ્ય નંદિની પુત્રમુવાચેદં પુનર્વચઃ
મોટા કાદવમાં ડૂબેલી જેવી ઉભી રહી, ડૂબતી જાય છે એમ લાગતું, નંદિનીએ રડતાં પુત્રને ફરી આ શબ્દો કહ્યા.
નાસ્તિ પુત્રસમઃ સ્નેહો નાસ્તિપુત્રસમં સુખં। નાસ્તિ પુત્રસમા પ્રીતિર્નાસ્તિ પુત્રસમા ગતિઃ
પુત્ર જેટલું સ્નેહ, પુત્ર જેટલું સુખ, પુત્ર જેટલી પ્રીતિ કે પુત્ર જેવી ગતિ બીજું કશું નથી.
અપુત્રસ્ય જગચ્છૂન્યમપુત્રસ્ય ગૃહેઽસુખમ્। પુત્રેણ લભતે લોકમપુત્રો નરકં વ્રજેત્
જેનાં પુત્ર નથી, તેના માટે જગત ખાલી છે; પુત્ર વિના ઘરમાં સુખ નથી; પુત્રથી લોક મળે છે, અને પુત્ર વિના નરક મળે છે.
લોકો વદતિ વાક્યાનિ ચંદનં કિલ શીતલં। પુત્રગાત્રપરિષ્વંગશ્ચંદનાદતિશીતલઃ
લોકો કહે છે કે ચંદન ઠંડુ છે, પણ પુત્રના શરીરનું આલિંગન તો ચંદન કરતાં પણ વધારે ઠંડુ છે.
ઇતિ પુત્રગુણાનુક્ત્વા નિરીક્ષ્ય ચ પુનઃપુનઃ। સ્વમાતરં સખીર્ગોપીસ્ત્વરમાણા ચ પૃચ્છતિ
પુત્રના ગુણો કહીને, વારંવાર પોતાની માતા, સખીઓ અને ગોપીઓ તરફ જોઈ, તેણે ઉતાવળથી પૂછ્યું.
યૂથસ્યાગ્રે ચરંતીં મામાસસાદ મૃગાધિપઃ। મુક્તાહં તેન શપથૈઃ પુનર્યાસ્યામિ તત્ર વૈ
હું ઝુંડની આગળ ચાલતી હતી ત્યારે વાઘે મને ઘેરેલી; મેં શપથ આપી મુક્તિ મેળવી, હવે હું ત્યાં પાછી જઇશ.
સુતં ચ માતરં ચૈવ સખીર્દ્રષ્ટું ચ ગોકુલં। આગતા સત્યવાક્યેન પુનર્યાસ્યામિ તત્ર વૈ
પુત્ર, માતા, સખીઓ અને ગોકુલને જોવા માટે હું સાચા વચનથી આવી છું; હવે હું ત્યાં પાછી જઇશ.
માતઃ ક્ષમસ્વ તત્સર્વં દૌઃશીલ્યાદિ કૃતં મમ। બાલસ્તવાયં દૌહિત્રઃ કિમત્રાન્યદ્બ્રવીમ્યહં
માતા, મેં જે કઈ ખોટું કે દુર્વ્યવહાર કર્યો હોય, તે બધું માફ કરજે; આ તારો દોહિત્ર છે—હું હવે શું વધુ કહું?
વિપુલે ચંપકે માતર્ભદ્રે સુરભિ માનિનિ। વસુધારે પ્રિયાનંદે મહાનંદે ઘટસ્રવે
વિપુલા, ચંપકા, માતર્ભદ્રા, સુરભિ, માનિની, વસુધારા, પ્રિયાનંદા, મહાનંદા અને ઘટસ્રવા—આ સર્વ મહાન માતાઓને હું વંદન કરું છું.
અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતો વાપિ યદુક્તં કિંચિદપ્રિયં। તત્ક્ષમધ્વં મહાભાગા યચ્ચાન્યચ્ચ કૃતં મયા
મારી પાસે અજાણતા કે જાણતા કોઈ અપ્રિય વાત કહી હોય, મહાભાગ્યવંતી માતાઓ, તો કૃપા કરીને મને માફ કરો. અને મેં બીજું પણ કંઈ કર્યું હોય તો એ પણ ક્ષમા કરો.
સર્વાઃ સર્વગુણોપેતાઃ સર્વા લોકસ્ય માતરઃ। સર્વાઃ સર્વપ્રદા નિત્યં રક્ષધ્વં મમ બાલકં
તમામ ગુણોથી યુક્ત, જગતની માતાઓ, હંમેશા બધું આપનારીઓ, તમે મારી સંતાનની રક્ષા કરો.
અનાથં વિકલં દીનં રક્ષધ્વં મમ પુત્રકં। માતૃશોકાભિસંતપ્તં ભગિન્યઃ પાલયિષ્યથ
મારો દીકરો અનાથ, દુઃખી અને દુર્બળ છે, માતૃશોકથી વ્યાકુળ છે, બહેનો, તમે તેની સંભાળ રાખજો.
યસ્માદનાથમબલં પુત્રવત્પાલયિષ્યથ। ક્ષમધ્વં ચ મહાભાગા યાસ્યામિ સત્યસંશ્રયાત્
તમે આ અનાથ અને નિર્બળ બાળકને પોતાનો દીકરો માનીને સાચવશો, મહાભાગ્યવંતીઓ, મને માફ કરો, કારણ કે હું હવે સત્યના આશ્રયે વિદાય લઈ રહી છું.
ન ચિંતા મહતી કાર્યા સખીભિશ્ચ કથંચન। પ્રથમસ્યાસ્ય જાતસ્ય સ્થિતં મરણમગ્રતઃ
મારા સખીઓએ કોઈ મોટી ચિંતા રાખવાની જરૂર નથી, કારણ કે મારા આ પ્રથમ જન્મેલા પુત્ર માટે મૃત્યુ સામે ઊભું છે.
શ્રુત્વા તુ નંદાવચનં માતા સખ્યશ્ચ દુઃખિતાઃ। વિષાદં પરમં જગ્મુરિદમૂચુશ્ચ વિસ્મિતાઃ
નંદાના શબ્દો સાંભળીને માતા અને સખીઓ ખૂબ દુઃખી થઈ ગઈ; તેઓ ઘેરા શોકમાં પડી ગઈ અને આશ્ચર્યથી એમ બોલી ઊઠી:
અહોઽત્ર મહદાશ્ચર્યં યદ્વ્યાઘ્રવચનં ત્વયા। પ્રકર્તુમુદ્યતં ભીમં નંદા ત્વં સત્યવાદિની
અરે, આ તો મોટું આશ્ચર્ય છે કે, નંદા, તું તો સત્ય બોલનારી છે, છતાં વાઘના ભયાનક શબ્દો માનવા તૈયાર થઈ ગઈ છે.