સા ચ યૂથસ્ય સર્વસ્ય પુરશ્ચરતિ નિર્ભયા। ઘાસસ્થાનં ચરેચ્છન્નં ગત્વૈકા ચ યથાસુખમ્
એ ગાય આખા ઝુંડમાં નિર્ભયપણે આગળ ચાલતી, ઘાસ ચરવા પોતાની મરજી મુજબ જતી અને ક્યારેક એકલી પણ ફરતી.
યથેષ્ટકામા સુરભી છન્નં ચરતિ વૈ તૃણમ્। રોહિતો નામ તત્રાન્યઃ પર્વતઃ સરિતસ્તટે
સુરભી ગાય પોતાની ઈચ્છા મુજબ છુપાઈને ઘાસ ચરતી હતી. ત્યાં નદીના કાંઠે રોહિત નામનું બીજું પર્વત હતું.
અનેકકંદરદરી ગુહાસત્વ નિષેવિતઃ। તસ્ય પૂર્વોત્તરેભાગે ઘોરે તૃણસમાકુલે
એ પર્વત ઘણી ગુફાઓ અને ખીણોમાં અનેક જંગલી પ્રાણીઓથી ભરેલું હતું, તેના પૂર્વોત્તર ભાગમાં ઘાસથી ઘેરાયેલું અને ભયાનક હતું.
સંકટે વિષમે દુર્ગે ભૈરવે લોમહર્ષણે। મૃગસિંહસમાકીર્ણે બહુ શ્વાપદ સેવિતે
સંકીર્ણ, અસમ, મુશ્કેલ અને ડરામણા સ્થળે, જ્યાં હરણ અને સિંહો ભરેલા હતા અને અનેક જંગલી પ્રાણીઓ આવતાં-જતાં હતાં.
વલ્લીવૃક્ષાદિગહને શિવાશત નિનાદિતે। દુર્ગેસ્મિન્વસતે રૌદ્રઃ કામરૂપી ભયંકરઃ
વેલીઓ અને વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા ઘન જંગલમાં, શિયાળોની ટહુકાથી ગુંજતું, એ દુર્ગમ સ્થળે એક ભયાનક અને રૂપ બદલતો જીવ રહેતો હતો.
દ્વીપી શોણિત દિગ્ધાંસો ઘોરદંષ્ટ્રાનખાયુધઃ। નંદો નામ સ ધર્માત્મા સ ચ ગોપીહિતે રતઃ
એ એક ચિત્તો હતો, જેના મોંમાં લોહી લાગેલું, ભયાનક દાંત અને નખો હતા; તેનું નામ નંદો હતું, જે ધર્મપ્રિય અને ગોપીઓના હિતમાં લાગેલો હતો.
અચ્છિન્નાગ્રૈસ્તૃણૈર્દીર્ઘૈર્ગોધનં પરિરક્ષતિ। તસ્ય યૂથપરિભ્રષ્ટા સાનંદા તૃણલિપ્સયા
તે લાંબા, અખંડિત ઘાસથી ગાયોના ઝુંડની રક્ષા કરતો. એના ઝુંડમાંથી નંદા ઘાસની લાલચમાં અલગ પડી ગઈ.
ચરંતી વ્યાઘ્રપુરતઃ સા ધેનુઃ પ્રત્યુપસ્થિતા। અભ્યદ્રવચ્ચ તાં દ્વીપી તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્
જ્યારે એ ગાય વાઘના સામે ચરતી હતી, ત્યારે એ નજીક આવી; ચિત્તો દોડીને આવીને બોલ્યો, 'થેમ, થેમ!'
ત્વમદ્ય વિહિતો ભક્ષઃ સ્વયં પ્રાપ્તાસિ ધેનુકે। દ્વીપિનશ્ચ વચઃ શ્રુત્વા નિષ્ઠુરં રોમહર્ષણં
'આજે તું મારું ખોરાક બની ગઈ છે, દેનુ, તું પોતે આવી ગઈ છે!' ચિત્તાના એ કઠોર અને ડરામણા શબ્દો સાંભળીને—
શુક્લરૂપાન્વિતં બાલં ભદ્રમિંદુસમપ્રભમ્। વત્સં સ્મરતિ સા ધેનુઃ સ્નેહાક્તા ગદ્ગદાક્ષરમ્
એ ગાયે પોતાના વાછરડા, જે સફેદ રંગનું, શુભ અને ચાંદની જેવું તેજસ્વી હતું, તેને યાદ કરી; પ્રેમથી ભરાઈ, ગળામાંથી રુંધાયેલા અવાજે બોલી.
દહ્યંતી પુત્રશોકેન નંદા સા પુત્રવત્સલા। રુદંતી કરુણં ચૈવ નિરાશા પુત્રદર્શને
પુત્રના શોકથી દઝતી, પોતાના વાછરડાને ખૂબ જ પ્રેમ કરતી નંદા, દુઃખથી રડતી અને પુત્રને ફરી જોવા નીરાશ હતી.
દ્વીપી દૃષ્ટ્વા તુ તાં ધેનું ક્રંદમાનાં સુદુઃખિતામ્। ઉવાચ વચનં ઘોરં ધેનુકે કિં પ્રરુદ્યતે
એ ગાયને ખૂબ દુઃખી અને રડતી જોઈ, ચિત્તોએ ભયાનક શબ્દો કહ્યા: 'દેનુ, તું કેમ રડી રહી છે?'
દૈવાત્સુખોપપન્નાસિ ભક્ષસ્ત્વં મે યદૃચ્છયા। રુદંત્યા વા હસંત્યા વા તવાત્તં જીવિતં ભવેત્
હવે ભાગ્યે તું મારી પાસે સહેલાઈથી મળેલી ભોજનરૂપ બની છે; તું રડે કે હસે, તારો જીવ તો હવે મારી પાસે જ જશે.
વિહિતં ભુજ્યતે લોકે સ્વયંપ્રાપ્તાસિ ધેનુકે। મૃત્યુસ્તે વિહિતોદ્યૈવ વૃથા કિમનુશોચસિ
આ જગતમાં જે લખાયું છે એ જ ખવાય છે; તું પોતે મારી પાસે આવી છે, નાની ગાય. આજે તારો મરણ નિશ્ચિત છે—તો પછી વ્યર્થ શા માટે દુઃખ કરે છે?
પપ્રચ્છ તાં પુનર્દ્વીપી કિમર્થં રુદિતં ત્વયા। કૌતુકં ચાત્ર મે જાતં મહન્મે કથયસ્વ વૈ
પછી વાઘે ફરી પૂછ્યું: તું કેમ રડે છે? મને આ જાણવાની ઉત્સુકતા છે—મારે એ કારણ જાણવું છે, એ મારા માટે મોટું છે.
વ્યાઘ્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા નંદા વાક્યમથાબ્રવીત્। ક્ષંતુમર્હસિ મે નાથ કામરૂપિન્નમોસ્તુ તે
વાઘના શબ્દો સાંભળી નેંદાએ કહ્યું: પ્રભુ, મને માફ કરો, તમે ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરો છો—તમને વંદન છે.
ત્વાં સમાસાદ્ય લોકસ્ય પરિત્રાણં ન વિદ્યતે। જીવિતાર્થં ન શોચામિ પ્રાપ્તવ્યં મરણં મયા
તમને મળ્યા પછી કોઈનું બચાવ શક્ય નથી; હું મારા જીવ માટે દુઃખી નથી—મારે તો મરણ લખાયું જ છે.
જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ। તસ્માદપરિહાર્યેર્થે ન શોચામિ મૃગાધિપ
જે જન્મે છે તેનું મરણ નિશ્ચિત છે, અને જે મરે છે તેનું જન્મ પણ નિશ્ચિત છે; તેથી જે ટાળી શકાય નહીં એ માટે હું દુઃખી થતી નથી, હે વનરાજ.
દેવૈરપિ યથા સર્વૈર્મર્ત્તવ્યમવશૈર્ધ્રુવમ્। તસ્માત્તુ નાહમેવૈકા વ્યાઘ્ર શોચામિ જીવિતમ્
દેવતાઓને પણ, ભલે તેઓ ન ઇચ્છે, મરવું જ પડે છે; તેથી, હે વાઘ, હું એકલી જ નથી કે જીવ માટે દુઃખી છું.
કિંતુ સ્નેહેન વૈ સાધો દુઃખેન રુદિતં મયા। અસ્તિ મે હૃદિ સંતાપસ્તં ચ ત્વં શ્રોતુમર્હસિ
પણ, હે સજ્જન, હું તો પ્રેમ અને દુઃખથી રડી છું; મારા હૃદયમાં દુઃખ છે, અને એ તું સાંભળવા યોગ્ય છે.
પ્રથમે વયસિ પ્રાપ્તે પ્રસૂતાહં મૃગાધિપ। ઇષ્ટઃ પ્રથમજાતશ્ચ સુતસ્તુ મમ બાલકઃ
જ્યારે હું પહેલી વાર યુવાન થઈ, હે વનરાજ, ત્યારે મેં સંતાનને જન્મ આપ્યો; મારો પહેલો જન્મેલો દીકરો મને બહુ પ્રિય છે, નાનો વાછરો છે.
ક્ષીરપાયી ચ મે વત્સસ્તૃણં નાદ્યાપિ જિઘ્રતિ। સ ચ ગોપકુલે બદ્ધઃ ક્ષુધાર્તો મામવેક્ષતે૩૦૦ 1.18.
મારો વાછરો હજી દૂધ પીવે છે, ઘાસની સુગંધ પણ嗅તો નથી; એ ગોપાળોના વાડામાં બંધાયેલો છે, ભૂખ્યો છે અને મને શોધે છે.
તમહં ચાનુશોચામિ કથં જીવિષ્યતે સુતઃ। તસ્યેચ્છામિ સ્તનં દાતું પુત્રસ્નેહવશં ગતા
મારે તો એના માટે દુઃખ થાય છે—મારો દીકરો કેમ જીવશે? માતૃત્વના પ્રેમથી હું એને દૂધ આપવાની ઇચ્છા રાખું છું.
પાયયિત્વા સ્તનં વત્સમવલિહ્ય ચ મૂર્દ્ધનિ। સખીનામર્પયિત્વા તુ સંદિશ્ય ચ હિતાહિતમ્
મારે મારા વાછરાને દૂધ પીવડાવી, તેના માથા પર પ્રેમથી ચાટીને, તેને મારી સાથિનીઓને સોંપી, સારું-ખરાબું સમજાવી દઈને,
પુનઃ પ્રત્યાગમિષ્યામિ યથેષ્ટં ભક્ષયિષ્યસિ। સ નંદાયા વચઃ શ્રુત્વા મૃગેંદ્રઃ પુનરબ્રવીત્
પછી હું પાછી આવીશ, અને તું મને ઈચ્છા મુજબ ખાઈ શકે છે; નેંદાના આ શબ્દો સાંભળી વનરાજે ફરી કહ્યું.
કિં તે પુત્રેણ કર્ત્તવ્યં મરણં કિં ન બુધ્યસે। ત્રસ્યંતિ સર્વભૂતાનિ મ્રિયંતે માં નિરીક્ષ્ય ચ
તું તારા દીકરા સાથે શું કરશે? શું તને મરણ સમજાતું નથી? બધા જીવતો મને જોઈને ડરે છે અને મરી જાય છે.
ત્વં પુનઃ કૃપયાવિષ્ટા પુત્રપુત્રેતિ ભાષસે। ન પુત્રા ન તપો દાનં ન માતા ન પિતા ગુરુઃ
પણ તું તો દયા ભરાઈને વારંવાર દીકરાની વાત કરે છે; દીકરા, તપ, દાન, માતા, પિતા કે ગુરુ—કોઈ પણ
શક્નુવંતિ પરિત્રાતું નરં કાલપ્રપીડિતમ્। કથં ત્વં ગોકુલં ગત્વા ગોપીજનસમાકુલમ્
સમયના પ્રભાવે પીડિત મનુષ્યને બચાવી શકતા નથી; તો તું ગોપાળોના ગામમાં જઈને, જ્યાં ગોપીઓ ભેગી છે,
વૃષભૈર્નાદિતં દિવ્યં બાલવત્સવિભૂષિતમ્। ભૂષણં દેવલોકસ્ય સ્વર્ગતુલ્યં ન સંશયઃ
બળદોના ગર્જનથી ગૂંજતું, દેવતુલ્ય, વાછરાઓ અને બાળકોથી શોભાયમાન એવું ગામ, દેવલોકનું શણગાર, સ્વર્ગ સમાન—આમાં શંકા નથી.
નિત્યં પ્રમુદિતં દિવ્યં સર્વદેવપ્રપૂજિતમ્। યત્પવિત્રં પવિત્રાણાં મંગલાનાં ચ મંગલમ્
હંમેશા આનંદિત, દિવ્ય, બધા દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત, પવિત્રોમાં સૌથી પવિત્ર અને શુભમાં પણ શ્રેષ્ઠ એવું છે.