કુત્સિતં ન કરિષ્યામિ વિયોનિકરણં મહત્। કુર્વતા માંસલોભેન મૃગયાં પરિધાવતા
'હું હવે ક્યારેય આવું નીચ કામ નહીં કરું, કે મોટું દુઃખ આપીશ; માંસની લાલચમાં હું શિકાર પાછળ દોડ્યો હતો.'
આપદાસહિતં પ્રાપ્તં માનુષાણાં ભયાવહમ્। દર્શનં દુઃખદં મહ્યં મૃગાણાં માનુષૈઃ સહ
'મારે તો દુઃખ અને ભય મળ્યાં છે, જે માનવો માટે પણ ભયજનક છે; હરણીઓ અને માનવો સાથેનું દૃશ્ય મને બહુ દુઃખ આપે છે.'
પાપેન પાપતાં નીતો હ્યપાપેઽપિ સતાં કુલે। ઉત્પન્નો વિકૃતિં નીતઃ પશ્ય કાલસ્ય પર્યયમ્
'પાપથી પાપી બની ગયો છું, જ્યારે હું નિર્દોષ અને સારા કુટુંબમાં જન્મેલો હતો; માનવ રૂપે જન્મીને પણ હવે આવી હાલતમાં આવી ગયો છું—સમયની ફરજ જોઈ.'
તસ્માન્મે સુકૃતં નાસ્તિ હિંસાપ્યેકા વિગર્હિતા। તયા તુ પ્રાપ્યતે દુઃખં ન ચ મોક્ષો ભવિષ્યતિ
'મારા માટે કોઈ પુણ્ય રહ્યું નથી; એક પણ હિંસા નિંદનીય છે. એથી દુઃખ જ મળે છે અને મુક્તિ તો મળવાની જ નથી.'
કથં મે ભવિતા મોક્ષઃ કથં સત્યા મૃગી ભવેત્। ગતે વર્ષશતે તસ્ય વસતસ્તદ્વને તદા
હું મુક્તિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકીશ? એ હરણીને સાચી કેવી રીતે બનાવી શકીશ? જ્યારે એ માણસે એ જંગલમાં રહેતાં સો વર્ષ વીતી જશે, ત્યારે—
આયાતં ગોકુલં કાલે યવસોદકકારણાત્। ગોવાટવાટીસંસ્થાનં તત્તત્ર સમવસ્થિતમ્
એ સમયે, જવાર અને પાણી માટે, તે ગોકુલમાં આવ્યો, જ્યાં ગાયોના વાડા અને વાડીઓ હતી, અને ત્યાં જ રહ્યો.
વનોપકણ્ઠે મંથાનરવેણાપૂરિતં ચ યત્। ક્ષીબૈર્ગોપૈઃ સમાકીર્ણં પાદપૈરપિતદ્વનમ્
જંગલના કિનારે, માખણ ઘસવાની અવાજથી ગુંજતું, મસ્ત ગોપાળાઓથી ભરેલું અને વૃક્ષોની છાંયથી ઠંડું એ જંગલ હતું.
નિશિવંશરવોપેતં ગોપીનાં ચ શુભપ્રદમ્। એવં તુ વસતસ્તસ્ય ખર્જૂરવનસંસદિ
રાતના પક્ષીઓની ટહુકાથી ગુંજતું, ગોપીઓ માટે શુભકારક, એ રીતે તે ખજુરના વનમાં રહેતો હતો.
હૃષ્ટા તુષ્ટા ચ પુષ્ટા ચ નંદા વૈ નામ નામતઃ। ગોમંડલસ્ય સામુખ્યા હંસવર્ણા ઘટસ્રવા
ત્યાં નંદા નામની એક ગાય હતી, જે હંમેશા ખુશ, સંતોષી અને તંદુરસ્ત હતી, ગાયોના ઝુંડમાં મુખ્ય, હંસ જેવી સફેદ અને ધીમે ધીમે ચાલતી.
દીર્ઘઘોણા વિભક્તાંગી બંધુરાંગી તનુત્વચા। નીલકંઠા શુભગ્રીવા ઘંટાલી મધુરસ્વના
લાંબી નાક, સુંદર ગઠિત અંગો, પાતળી ત્વચા, નિલો ગળો, સુંદર કાંઠ, ગળામાં ઘંટડી અને મીઠો અવાજ.
સા ચ યૂથસ્ય સર્વસ્ય પુરશ્ચરતિ નિર્ભયા। ઘાસસ્થાનં ચરેચ્છન્નં ગત્વૈકા ચ યથાસુખમ્
એ ગાય આખા ઝુંડમાં નિર્ભયપણે આગળ ચાલતી, ઘાસ ચરવા પોતાની મરજી મુજબ જતી અને ક્યારેક એકલી પણ ફરતી.
યથેષ્ટકામા સુરભી છન્નં ચરતિ વૈ તૃણમ્। રોહિતો નામ તત્રાન્યઃ પર્વતઃ સરિતસ્તટે
સુરભી ગાય પોતાની ઈચ્છા મુજબ છુપાઈને ઘાસ ચરતી હતી. ત્યાં નદીના કાંઠે રોહિત નામનું બીજું પર્વત હતું.
અનેકકંદરદરી ગુહાસત્વ નિષેવિતઃ। તસ્ય પૂર્વોત્તરેભાગે ઘોરે તૃણસમાકુલે
એ પર્વત ઘણી ગુફાઓ અને ખીણોમાં અનેક જંગલી પ્રાણીઓથી ભરેલું હતું, તેના પૂર્વોત્તર ભાગમાં ઘાસથી ઘેરાયેલું અને ભયાનક હતું.
સંકટે વિષમે દુર્ગે ભૈરવે લોમહર્ષણે। મૃગસિંહસમાકીર્ણે બહુ શ્વાપદ સેવિતે
સંકીર્ણ, અસમ, મુશ્કેલ અને ડરામણા સ્થળે, જ્યાં હરણ અને સિંહો ભરેલા હતા અને અનેક જંગલી પ્રાણીઓ આવતાં-જતાં હતાં.
વલ્લીવૃક્ષાદિગહને શિવાશત નિનાદિતે। દુર્ગેસ્મિન્વસતે રૌદ્રઃ કામરૂપી ભયંકરઃ
વેલીઓ અને વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા ઘન જંગલમાં, શિયાળોની ટહુકાથી ગુંજતું, એ દુર્ગમ સ્થળે એક ભયાનક અને રૂપ બદલતો જીવ રહેતો હતો.
દ્વીપી શોણિત દિગ્ધાંસો ઘોરદંષ્ટ્રાનખાયુધઃ। નંદો નામ સ ધર્માત્મા સ ચ ગોપીહિતે રતઃ
એ એક ચિત્તો હતો, જેના મોંમાં લોહી લાગેલું, ભયાનક દાંત અને નખો હતા; તેનું નામ નંદો હતું, જે ધર્મપ્રિય અને ગોપીઓના હિતમાં લાગેલો હતો.
અચ્છિન્નાગ્રૈસ્તૃણૈર્દીર્ઘૈર્ગોધનં પરિરક્ષતિ। તસ્ય યૂથપરિભ્રષ્ટા સાનંદા તૃણલિપ્સયા
તે લાંબા, અખંડિત ઘાસથી ગાયોના ઝુંડની રક્ષા કરતો. એના ઝુંડમાંથી નંદા ઘાસની લાલચમાં અલગ પડી ગઈ.
ચરંતી વ્યાઘ્રપુરતઃ સા ધેનુઃ પ્રત્યુપસ્થિતા। અભ્યદ્રવચ્ચ તાં દ્વીપી તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્
જ્યારે એ ગાય વાઘના સામે ચરતી હતી, ત્યારે એ નજીક આવી; ચિત્તો દોડીને આવીને બોલ્યો, 'થેમ, થેમ!'
ત્વમદ્ય વિહિતો ભક્ષઃ સ્વયં પ્રાપ્તાસિ ધેનુકે। દ્વીપિનશ્ચ વચઃ શ્રુત્વા નિષ્ઠુરં રોમહર્ષણં
'આજે તું મારું ખોરાક બની ગઈ છે, દેનુ, તું પોતે આવી ગઈ છે!' ચિત્તાના એ કઠોર અને ડરામણા શબ્દો સાંભળીને—
શુક્લરૂપાન્વિતં બાલં ભદ્રમિંદુસમપ્રભમ્। વત્સં સ્મરતિ સા ધેનુઃ સ્નેહાક્તા ગદ્ગદાક્ષરમ્
એ ગાયે પોતાના વાછરડા, જે સફેદ રંગનું, શુભ અને ચાંદની જેવું તેજસ્વી હતું, તેને યાદ કરી; પ્રેમથી ભરાઈ, ગળામાંથી રુંધાયેલા અવાજે બોલી.
દહ્યંતી પુત્રશોકેન નંદા સા પુત્રવત્સલા। રુદંતી કરુણં ચૈવ નિરાશા પુત્રદર્શને
પુત્રના શોકથી દઝતી, પોતાના વાછરડાને ખૂબ જ પ્રેમ કરતી નંદા, દુઃખથી રડતી અને પુત્રને ફરી જોવા નીરાશ હતી.
દ્વીપી દૃષ્ટ્વા તુ તાં ધેનું ક્રંદમાનાં સુદુઃખિતામ્। ઉવાચ વચનં ઘોરં ધેનુકે કિં પ્રરુદ્યતે
એ ગાયને ખૂબ દુઃખી અને રડતી જોઈ, ચિત્તોએ ભયાનક શબ્દો કહ્યા: 'દેનુ, તું કેમ રડી રહી છે?'
દૈવાત્સુખોપપન્નાસિ ભક્ષસ્ત્વં મે યદૃચ્છયા। રુદંત્યા વા હસંત્યા વા તવાત્તં જીવિતં ભવેત્
હવે ભાગ્યે તું મારી પાસે સહેલાઈથી મળેલી ભોજનરૂપ બની છે; તું રડે કે હસે, તારો જીવ તો હવે મારી પાસે જ જશે.
વિહિતં ભુજ્યતે લોકે સ્વયંપ્રાપ્તાસિ ધેનુકે। મૃત્યુસ્તે વિહિતોદ્યૈવ વૃથા કિમનુશોચસિ
આ જગતમાં જે લખાયું છે એ જ ખવાય છે; તું પોતે મારી પાસે આવી છે, નાની ગાય. આજે તારો મરણ નિશ્ચિત છે—તો પછી વ્યર્થ શા માટે દુઃખ કરે છે?
પપ્રચ્છ તાં પુનર્દ્વીપી કિમર્થં રુદિતં ત્વયા। કૌતુકં ચાત્ર મે જાતં મહન્મે કથયસ્વ વૈ
પછી વાઘે ફરી પૂછ્યું: તું કેમ રડે છે? મને આ જાણવાની ઉત્સુકતા છે—મારે એ કારણ જાણવું છે, એ મારા માટે મોટું છે.
વ્યાઘ્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા નંદા વાક્યમથાબ્રવીત્। ક્ષંતુમર્હસિ મે નાથ કામરૂપિન્નમોસ્તુ તે
વાઘના શબ્દો સાંભળી નેંદાએ કહ્યું: પ્રભુ, મને માફ કરો, તમે ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરો છો—તમને વંદન છે.
ત્વાં સમાસાદ્ય લોકસ્ય પરિત્રાણં ન વિદ્યતે। જીવિતાર્થં ન શોચામિ પ્રાપ્તવ્યં મરણં મયા
તમને મળ્યા પછી કોઈનું બચાવ શક્ય નથી; હું મારા જીવ માટે દુઃખી નથી—મારે તો મરણ લખાયું જ છે.
જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ। તસ્માદપરિહાર્યેર્થે ન શોચામિ મૃગાધિપ
જે જન્મે છે તેનું મરણ નિશ્ચિત છે, અને જે મરે છે તેનું જન્મ પણ નિશ્ચિત છે; તેથી જે ટાળી શકાય નહીં એ માટે હું દુઃખી થતી નથી, હે વનરાજ.
દેવૈરપિ યથા સર્વૈર્મર્ત્તવ્યમવશૈર્ધ્રુવમ્। તસ્માત્તુ નાહમેવૈકા વ્યાઘ્ર શોચામિ જીવિતમ્
દેવતાઓને પણ, ભલે તેઓ ન ઇચ્છે, મરવું જ પડે છે; તેથી, હે વાઘ, હું એકલી જ નથી કે જીવ માટે દુઃખી છું.
કિંતુ સ્નેહેન વૈ સાધો દુઃખેન રુદિતં મયા। અસ્તિ મે હૃદિ સંતાપસ્તં ચ ત્વં શ્રોતુમર્હસિ
પણ, હે સજ્જન, હું તો પ્રેમ અને દુઃખથી રડી છું; મારા હૃદયમાં દુઃખ છે, અને એ તું સાંભળવા યોગ્ય છે.