સ્તનં તુ તનયસ્યાસ્ય પ્રયચ્છંતી ત્વયા હતા। બાણેનાશનિકલ્પેન નિર્દોષા વનમાગતા
જ્યારે હું મારા આ બચ્ચાને દૂધ પીવડાવી રહી હતી, ત્યારે તું મને વીજળી જેવું તીર મારી મારી નાખી, હું તો નિર્દોષ હતી અને જંગલમાં આવી હતી.
તસ્માત્ત્વમપિ દુર્બુદ્ધે ક્રવ્યાદત્વમવાપ્સ્યસિ। વનેસ્મિન્કંટકાકીર્ણે વ્યાઘ્રરૂપં ત્વમાપ્નુહિ
એટલે, દુર્વૃત્તિ ધરાવનાર, હવે તું પણ માંસ ખાવાવાળો બનશે; આ કાંટાળું જંગલ છે, અહીં તું વાઘનું રૂપ ધારણ કર.
શાપપ્રદાનં શ્રુત્વૈવં સ રાજાપુરતઃ સ્થિતઃ। પ્રોવાચ પ્રાંજલિર્ભૂત્વા તાં મૃગીં વ્યથિતેન્દ્રિયઃ
હરણીએ શાપ આપ્યો તે સાંભળી, રાજા સામે ઊભો રહ્યો; તેના ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ ગયા અને હાથ જોડીને હરણીને કહ્યું.
સ્તનં તુ તનયસ્યેહ પ્રયચ્છંતી ન મે મતા। અજ્ઞાનેન હતા ભદ્રે પ્રસીદ સુસમાધિના
'હું એ જાણીને મારવા ગયો નહોતો કે તું બચ્ચાને દૂધ પીવડાવી રહી છે; અજ્ઞાનતાથી એવું થઈ ગયું, હે ભદ્રા, કૃપા કર, સ્થિર મનથી મને માફ કર.'
વ્યાઘ્રરૂપમહં ત્યક્ત્વા પ્રાપ્સ્યામિ માનુષં કદા। એવંવિધસ્ય શાપસ્ય વિમોક્ષં શંસ મે મૃગિ
'હું ક્યારે વાઘનું રૂપ છોડીને ફરી માનવ અવસ્થામાં આવીશ? હે હરણિ, આવો શાપ ક્યારે છૂટશે, મને કહો.'
એવમુક્તે મૃગી તસ્ય પ્રોવાચ વચનં શુભમ્। રાજન્નબ્દશતાંતે તુ શાપસ્યાગતયા ગવા
હરણીએ આવું સાંભળીને શુભ વચન કહ્યાં: 'હે રાજા, શાપના સો વર્ષ પૂરા થયા પછી, તું નંદા સાથે સંવાદ કરશે.'
નંદયા સહ સંવાદમાસાદ્યાંતો ભવિષ્યતિ। મૃગ્યોક્તે વચને રાજા વ્યાઘ્ર એવાભવત્તદા
'નંદા સાથે મળીને વાત કર્યા પછી તારો અંત આવશે.' હરણીએ આવું કહ્યું ત્યારે રાજા તરત જ વાઘ બની ગયો.
નખદંષ્ટ્રાયુધોપેતો વ્યાઘ્રરૂપોતિ ભીષણઃ। તત્રાસૌ ભક્ષયન્નાસ્તે મૃગાન્હત્વા ચતુષ્પદઃ
વાઘનું ભયાનક રૂપ ધારણ કરીને, નખ અને દાંતથી સજ્જ થઈ, ત્યાં તે ચાર પગવાળા પ્રાણીઓને મારીને ખાય છે.
દ્વિપદાનપિ તત્રસ્થાન્કાલેન ક્રમયોજિતાન્। એવં તત્ર વને તસ્ય સંવત્સરશતં ગતમ્
સમય જતાં, ત્યાં રહેતા બે પગવાળા જીવોને પણ તેણે મારીને ખાધા; આ રીતે એ જંગલમાં તેના માટે સો વર્ષ વીતી ગયા.
આત્માનં નિંદમાનસ્ય મૃગમાંસાનિ ખાદતઃ। કદાહં માનુષં ભાવં ગમિષ્યામીદૃશં પુનઃ
હરણીઓનું માંસ ખાતા ખાતા તે પોતાને દોષ આપતો: 'હું ફરી ક્યારે માનવ અવસ્થામાં આવીશ?'
કુત્સિતં ન કરિષ્યામિ વિયોનિકરણં મહત્। કુર્વતા માંસલોભેન મૃગયાં પરિધાવતા
'હું હવે ક્યારેય આવું નીચ કામ નહીં કરું, કે મોટું દુઃખ આપીશ; માંસની લાલચમાં હું શિકાર પાછળ દોડ્યો હતો.'
આપદાસહિતં પ્રાપ્તં માનુષાણાં ભયાવહમ્। દર્શનં દુઃખદં મહ્યં મૃગાણાં માનુષૈઃ સહ
'મારે તો દુઃખ અને ભય મળ્યાં છે, જે માનવો માટે પણ ભયજનક છે; હરણીઓ અને માનવો સાથેનું દૃશ્ય મને બહુ દુઃખ આપે છે.'
પાપેન પાપતાં નીતો હ્યપાપેઽપિ સતાં કુલે। ઉત્પન્નો વિકૃતિં નીતઃ પશ્ય કાલસ્ય પર્યયમ્
'પાપથી પાપી બની ગયો છું, જ્યારે હું નિર્દોષ અને સારા કુટુંબમાં જન્મેલો હતો; માનવ રૂપે જન્મીને પણ હવે આવી હાલતમાં આવી ગયો છું—સમયની ફરજ જોઈ.'
તસ્માન્મે સુકૃતં નાસ્તિ હિંસાપ્યેકા વિગર્હિતા। તયા તુ પ્રાપ્યતે દુઃખં ન ચ મોક્ષો ભવિષ્યતિ
'મારા માટે કોઈ પુણ્ય રહ્યું નથી; એક પણ હિંસા નિંદનીય છે. એથી દુઃખ જ મળે છે અને મુક્તિ તો મળવાની જ નથી.'
કથં મે ભવિતા મોક્ષઃ કથં સત્યા મૃગી ભવેત્। ગતે વર્ષશતે તસ્ય વસતસ્તદ્વને તદા
હું મુક્તિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકીશ? એ હરણીને સાચી કેવી રીતે બનાવી શકીશ? જ્યારે એ માણસે એ જંગલમાં રહેતાં સો વર્ષ વીતી જશે, ત્યારે—
આયાતં ગોકુલં કાલે યવસોદકકારણાત્। ગોવાટવાટીસંસ્થાનં તત્તત્ર સમવસ્થિતમ્
એ સમયે, જવાર અને પાણી માટે, તે ગોકુલમાં આવ્યો, જ્યાં ગાયોના વાડા અને વાડીઓ હતી, અને ત્યાં જ રહ્યો.
વનોપકણ્ઠે મંથાનરવેણાપૂરિતં ચ યત્। ક્ષીબૈર્ગોપૈઃ સમાકીર્ણં પાદપૈરપિતદ્વનમ્
જંગલના કિનારે, માખણ ઘસવાની અવાજથી ગુંજતું, મસ્ત ગોપાળાઓથી ભરેલું અને વૃક્ષોની છાંયથી ઠંડું એ જંગલ હતું.
નિશિવંશરવોપેતં ગોપીનાં ચ શુભપ્રદમ્। એવં તુ વસતસ્તસ્ય ખર્જૂરવનસંસદિ
રાતના પક્ષીઓની ટહુકાથી ગુંજતું, ગોપીઓ માટે શુભકારક, એ રીતે તે ખજુરના વનમાં રહેતો હતો.
હૃષ્ટા તુષ્ટા ચ પુષ્ટા ચ નંદા વૈ નામ નામતઃ। ગોમંડલસ્ય સામુખ્યા હંસવર્ણા ઘટસ્રવા
ત્યાં નંદા નામની એક ગાય હતી, જે હંમેશા ખુશ, સંતોષી અને તંદુરસ્ત હતી, ગાયોના ઝુંડમાં મુખ્ય, હંસ જેવી સફેદ અને ધીમે ધીમે ચાલતી.
દીર્ઘઘોણા વિભક્તાંગી બંધુરાંગી તનુત્વચા। નીલકંઠા શુભગ્રીવા ઘંટાલી મધુરસ્વના
લાંબી નાક, સુંદર ગઠિત અંગો, પાતળી ત્વચા, નિલો ગળો, સુંદર કાંઠ, ગળામાં ઘંટડી અને મીઠો અવાજ.
સા ચ યૂથસ્ય સર્વસ્ય પુરશ્ચરતિ નિર્ભયા। ઘાસસ્થાનં ચરેચ્છન્નં ગત્વૈકા ચ યથાસુખમ્
એ ગાય આખા ઝુંડમાં નિર્ભયપણે આગળ ચાલતી, ઘાસ ચરવા પોતાની મરજી મુજબ જતી અને ક્યારેક એકલી પણ ફરતી.
યથેષ્ટકામા સુરભી છન્નં ચરતિ વૈ તૃણમ્। રોહિતો નામ તત્રાન્યઃ પર્વતઃ સરિતસ્તટે
સુરભી ગાય પોતાની ઈચ્છા મુજબ છુપાઈને ઘાસ ચરતી હતી. ત્યાં નદીના કાંઠે રોહિત નામનું બીજું પર્વત હતું.
અનેકકંદરદરી ગુહાસત્વ નિષેવિતઃ। તસ્ય પૂર્વોત્તરેભાગે ઘોરે તૃણસમાકુલે
એ પર્વત ઘણી ગુફાઓ અને ખીણોમાં અનેક જંગલી પ્રાણીઓથી ભરેલું હતું, તેના પૂર્વોત્તર ભાગમાં ઘાસથી ઘેરાયેલું અને ભયાનક હતું.
સંકટે વિષમે દુર્ગે ભૈરવે લોમહર્ષણે। મૃગસિંહસમાકીર્ણે બહુ શ્વાપદ સેવિતે
સંકીર્ણ, અસમ, મુશ્કેલ અને ડરામણા સ્થળે, જ્યાં હરણ અને સિંહો ભરેલા હતા અને અનેક જંગલી પ્રાણીઓ આવતાં-જતાં હતાં.
વલ્લીવૃક્ષાદિગહને શિવાશત નિનાદિતે। દુર્ગેસ્મિન્વસતે રૌદ્રઃ કામરૂપી ભયંકરઃ
વેલીઓ અને વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા ઘન જંગલમાં, શિયાળોની ટહુકાથી ગુંજતું, એ દુર્ગમ સ્થળે એક ભયાનક અને રૂપ બદલતો જીવ રહેતો હતો.
દ્વીપી શોણિત દિગ્ધાંસો ઘોરદંષ્ટ્રાનખાયુધઃ। નંદો નામ સ ધર્માત્મા સ ચ ગોપીહિતે રતઃ
એ એક ચિત્તો હતો, જેના મોંમાં લોહી લાગેલું, ભયાનક દાંત અને નખો હતા; તેનું નામ નંદો હતું, જે ધર્મપ્રિય અને ગોપીઓના હિતમાં લાગેલો હતો.
અચ્છિન્નાગ્રૈસ્તૃણૈર્દીર્ઘૈર્ગોધનં પરિરક્ષતિ। તસ્ય યૂથપરિભ્રષ્ટા સાનંદા તૃણલિપ્સયા
તે લાંબા, અખંડિત ઘાસથી ગાયોના ઝુંડની રક્ષા કરતો. એના ઝુંડમાંથી નંદા ઘાસની લાલચમાં અલગ પડી ગઈ.
ચરંતી વ્યાઘ્રપુરતઃ સા ધેનુઃ પ્રત્યુપસ્થિતા। અભ્યદ્રવચ્ચ તાં દ્વીપી તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્
જ્યારે એ ગાય વાઘના સામે ચરતી હતી, ત્યારે એ નજીક આવી; ચિત્તો દોડીને આવીને બોલ્યો, 'થેમ, થેમ!'
ત્વમદ્ય વિહિતો ભક્ષઃ સ્વયં પ્રાપ્તાસિ ધેનુકે। દ્વીપિનશ્ચ વચઃ શ્રુત્વા નિષ્ઠુરં રોમહર્ષણં
'આજે તું મારું ખોરાક બની ગઈ છે, દેનુ, તું પોતે આવી ગઈ છે!' ચિત્તાના એ કઠોર અને ડરામણા શબ્દો સાંભળીને—
શુક્લરૂપાન્વિતં બાલં ભદ્રમિંદુસમપ્રભમ્। વત્સં સ્મરતિ સા ધેનુઃ સ્નેહાક્તા ગદ્ગદાક્ષરમ્
એ ગાયે પોતાના વાછરડા, જે સફેદ રંગનું, શુભ અને ચાંદની જેવું તેજસ્વી હતું, તેને યાદ કરી; પ્રેમથી ભરાઈ, ગળામાંથી રુંધાયેલા અવાજે બોલી.