ખર્જૂરવનમાસાદ્ય ફલપુષ્પોપશોભિતં। તત્રોષિત્વા પુનર્દેવી વને મુનિમનોરમે
ખજુરના વનમાં પહોંચી, જે ફળ અને ફૂલો થી શોભાયમાન હતું; ત્યાં રહીને, દેવી ફરીથી ઋષિઓને પ્રિય એવા વનમાં ગઈ.
સર્વર્તુકુસુમાકીર્ણે સિદ્ધચારણસેવિતે। નંદા નામ સરિચ્છ્રેષ્ઠા ત્રિષુલોકેષુ વિશ્રુતા૨૫૦ 1.18.
બધા ઋતુઓના ફૂલો થી ભરેલું, સિદ્ધો અને દેવતાઓ દ્વારા સેવિત, નંદા એ શ્રેષ્ઠ નદીનું નામ છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.
મીનનક્રઝષોપેતા વિમલોદકપૂરિતા। સૂત ઉવાચ। અથ દેવવ્રતઃપ્રાહ કિમન્યા સા સરિદ્વરા
માછલી, મગર અને અન્ય જળચરોથી ભરપૂર, શુદ્ધ જળથી ભરાયેલી; સૂતાએ કહ્યું: પછી દેવવ્રતે પૂછ્યું, 'બીજી શ્રેષ્ઠ નદી કઈ છે?'
એતન્મે કૌતુકં બ્રહ્મન્નંદા શબ્દા સરસ્વતી। યથાભૂતા યેન કૃતા કારણેન સરિદ્વરા
મને આ જિજ્ઞાસા છે, હે બ્રાહ્મણ, નંદા જેને સરસ્વતી પણ કહે છે, તે કેવી રીતે બની અને કયા કારણથી શ્રેષ્ઠ નદી કહેવાય છે?
એવમુક્તે પુલસ્ત્યઃ સ ભીષ્માયૈતત્પુરાતનં। આખ્યાતુમુપચક્રામ નંદા નામ યતસ્સ્મૃતં
આવું કહેતાં, પુલસ્ત્યે ભીષ્મને એ પ્રાચીન કથા કહેવાનું શરૂ કર્યું, કે નંદા નામ કેવી રીતે પડ્યું.
ક્ષત્રવ્રતધરો નિત્યમાસીદ્રાજા પ્રભંજનઃ। પ્રવૃત્તોસૌ મૃગાન્હંતું વને તસ્મિન્મહાબલઃ
પ્રભંજન નામનો રાજા હંમેશાં ક્ષત્રિયવ્રત પાળતો હતો; તે મહાબળવાન હતો અને એ વનમાં શિકાર કરવા નીકળતો હતો.
સ દદર્શ તતસ્તસ્મિન્મૃગીં ગુલ્માંતરે સ્થિતાં। માર્ગણેન સુતીક્ષ્ણેન તાં વિવ્યાધ પુરોગતાં
પછી તેણે ઝાડીઓ વચ્ચે ઊભેલી એક હરણીને જોયી, અને આગળ ચાલી રહી હતી તેને ખૂબ તીખા તીરમાં ઘાયલ કરી.
સા વિલોક્ય દિશઃ સર્વાસ્તં દૃષ્ટ્વા શરપાણિનં। આહ કિં તે કૃતં મૂઢ ત્વયૈતત્કર્મદુષ્કરં
એ હરણીએ ચારેય દિશામાં જોઈ, અને હાથમાં તીર ધરાવનારને જોઈને કહ્યું: 'અરે મૂર્ખ, તું શું કર્યું? આવું કામ કરવું બહુ જ મુશ્કેલ છે.'
સ્તનં તાવત્પ્રયચ્છામિ સુતસ્યાધોમુખી સ્થિતા। માંસલોભેન વિદ્ધાહં તરસા હ્યકુતોભયા
હું તો મારા બચ્ચાને દૂધ પીવડાવવા માટે નીચે ઝુકી હતી; પણ તું માંસની લાલચમાં મને ઝડપથી ઘાયલ કરી, નિર્ભય બનીને.
પિબંતં ગુપ્તવત્સં ચ ગૂઢમૈથુનમાગતં। એવંવિધં મૃગં રાજન્ન હન્યાત્પ્રાઙ્મયા શ્રુતં
રાજા, એવી હરણીને—જે પોતાનાં છુપાયેલા બચ્ચાને દૂધ પીવડાવે છે, અથવા ગુપ્ત રીતે મિલન કરે છે—ક્યારેય મારવી નહીં; આવું મેં પહેલાં સાંભળ્યું છે.
સ્તનં તુ તનયસ્યાસ્ય પ્રયચ્છંતી ત્વયા હતા। બાણેનાશનિકલ્પેન નિર્દોષા વનમાગતા
જ્યારે હું મારા આ બચ્ચાને દૂધ પીવડાવી રહી હતી, ત્યારે તું મને વીજળી જેવું તીર મારી મારી નાખી, હું તો નિર્દોષ હતી અને જંગલમાં આવી હતી.
તસ્માત્ત્વમપિ દુર્બુદ્ધે ક્રવ્યાદત્વમવાપ્સ્યસિ। વનેસ્મિન્કંટકાકીર્ણે વ્યાઘ્રરૂપં ત્વમાપ્નુહિ
એટલે, દુર્વૃત્તિ ધરાવનાર, હવે તું પણ માંસ ખાવાવાળો બનશે; આ કાંટાળું જંગલ છે, અહીં તું વાઘનું રૂપ ધારણ કર.
શાપપ્રદાનં શ્રુત્વૈવં સ રાજાપુરતઃ સ્થિતઃ। પ્રોવાચ પ્રાંજલિર્ભૂત્વા તાં મૃગીં વ્યથિતેન્દ્રિયઃ
હરણીએ શાપ આપ્યો તે સાંભળી, રાજા સામે ઊભો રહ્યો; તેના ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ ગયા અને હાથ જોડીને હરણીને કહ્યું.
સ્તનં તુ તનયસ્યેહ પ્રયચ્છંતી ન મે મતા। અજ્ઞાનેન હતા ભદ્રે પ્રસીદ સુસમાધિના
'હું એ જાણીને મારવા ગયો નહોતો કે તું બચ્ચાને દૂધ પીવડાવી રહી છે; અજ્ઞાનતાથી એવું થઈ ગયું, હે ભદ્રા, કૃપા કર, સ્થિર મનથી મને માફ કર.'
વ્યાઘ્રરૂપમહં ત્યક્ત્વા પ્રાપ્સ્યામિ માનુષં કદા। એવંવિધસ્ય શાપસ્ય વિમોક્ષં શંસ મે મૃગિ
'હું ક્યારે વાઘનું રૂપ છોડીને ફરી માનવ અવસ્થામાં આવીશ? હે હરણિ, આવો શાપ ક્યારે છૂટશે, મને કહો.'
એવમુક્તે મૃગી તસ્ય પ્રોવાચ વચનં શુભમ્। રાજન્નબ્દશતાંતે તુ શાપસ્યાગતયા ગવા
હરણીએ આવું સાંભળીને શુભ વચન કહ્યાં: 'હે રાજા, શાપના સો વર્ષ પૂરા થયા પછી, તું નંદા સાથે સંવાદ કરશે.'
નંદયા સહ સંવાદમાસાદ્યાંતો ભવિષ્યતિ। મૃગ્યોક્તે વચને રાજા વ્યાઘ્ર એવાભવત્તદા
'નંદા સાથે મળીને વાત કર્યા પછી તારો અંત આવશે.' હરણીએ આવું કહ્યું ત્યારે રાજા તરત જ વાઘ બની ગયો.
નખદંષ્ટ્રાયુધોપેતો વ્યાઘ્રરૂપોતિ ભીષણઃ। તત્રાસૌ ભક્ષયન્નાસ્તે મૃગાન્હત્વા ચતુષ્પદઃ
વાઘનું ભયાનક રૂપ ધારણ કરીને, નખ અને દાંતથી સજ્જ થઈ, ત્યાં તે ચાર પગવાળા પ્રાણીઓને મારીને ખાય છે.
દ્વિપદાનપિ તત્રસ્થાન્કાલેન ક્રમયોજિતાન્। એવં તત્ર વને તસ્ય સંવત્સરશતં ગતમ્
સમય જતાં, ત્યાં રહેતા બે પગવાળા જીવોને પણ તેણે મારીને ખાધા; આ રીતે એ જંગલમાં તેના માટે સો વર્ષ વીતી ગયા.
આત્માનં નિંદમાનસ્ય મૃગમાંસાનિ ખાદતઃ। કદાહં માનુષં ભાવં ગમિષ્યામીદૃશં પુનઃ
હરણીઓનું માંસ ખાતા ખાતા તે પોતાને દોષ આપતો: 'હું ફરી ક્યારે માનવ અવસ્થામાં આવીશ?'
કુત્સિતં ન કરિષ્યામિ વિયોનિકરણં મહત્। કુર્વતા માંસલોભેન મૃગયાં પરિધાવતા
'હું હવે ક્યારેય આવું નીચ કામ નહીં કરું, કે મોટું દુઃખ આપીશ; માંસની લાલચમાં હું શિકાર પાછળ દોડ્યો હતો.'
આપદાસહિતં પ્રાપ્તં માનુષાણાં ભયાવહમ્। દર્શનં દુઃખદં મહ્યં મૃગાણાં માનુષૈઃ સહ
'મારે તો દુઃખ અને ભય મળ્યાં છે, જે માનવો માટે પણ ભયજનક છે; હરણીઓ અને માનવો સાથેનું દૃશ્ય મને બહુ દુઃખ આપે છે.'
પાપેન પાપતાં નીતો હ્યપાપેઽપિ સતાં કુલે। ઉત્પન્નો વિકૃતિં નીતઃ પશ્ય કાલસ્ય પર્યયમ્
'પાપથી પાપી બની ગયો છું, જ્યારે હું નિર્દોષ અને સારા કુટુંબમાં જન્મેલો હતો; માનવ રૂપે જન્મીને પણ હવે આવી હાલતમાં આવી ગયો છું—સમયની ફરજ જોઈ.'
તસ્માન્મે સુકૃતં નાસ્તિ હિંસાપ્યેકા વિગર્હિતા। તયા તુ પ્રાપ્યતે દુઃખં ન ચ મોક્ષો ભવિષ્યતિ
'મારા માટે કોઈ પુણ્ય રહ્યું નથી; એક પણ હિંસા નિંદનીય છે. એથી દુઃખ જ મળે છે અને મુક્તિ તો મળવાની જ નથી.'
કથં મે ભવિતા મોક્ષઃ કથં સત્યા મૃગી ભવેત્। ગતે વર્ષશતે તસ્ય વસતસ્તદ્વને તદા
હું મુક્તિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકીશ? એ હરણીને સાચી કેવી રીતે બનાવી શકીશ? જ્યારે એ માણસે એ જંગલમાં રહેતાં સો વર્ષ વીતી જશે, ત્યારે—
આયાતં ગોકુલં કાલે યવસોદકકારણાત્। ગોવાટવાટીસંસ્થાનં તત્તત્ર સમવસ્થિતમ્
એ સમયે, જવાર અને પાણી માટે, તે ગોકુલમાં આવ્યો, જ્યાં ગાયોના વાડા અને વાડીઓ હતી, અને ત્યાં જ રહ્યો.
વનોપકણ્ઠે મંથાનરવેણાપૂરિતં ચ યત્। ક્ષીબૈર્ગોપૈઃ સમાકીર્ણં પાદપૈરપિતદ્વનમ્
જંગલના કિનારે, માખણ ઘસવાની અવાજથી ગુંજતું, મસ્ત ગોપાળાઓથી ભરેલું અને વૃક્ષોની છાંયથી ઠંડું એ જંગલ હતું.
નિશિવંશરવોપેતં ગોપીનાં ચ શુભપ્રદમ્। એવં તુ વસતસ્તસ્ય ખર્જૂરવનસંસદિ
રાતના પક્ષીઓની ટહુકાથી ગુંજતું, ગોપીઓ માટે શુભકારક, એ રીતે તે ખજુરના વનમાં રહેતો હતો.
હૃષ્ટા તુષ્ટા ચ પુષ્ટા ચ નંદા વૈ નામ નામતઃ। ગોમંડલસ્ય સામુખ્યા હંસવર્ણા ઘટસ્રવા
ત્યાં નંદા નામની એક ગાય હતી, જે હંમેશા ખુશ, સંતોષી અને તંદુરસ્ત હતી, ગાયોના ઝુંડમાં મુખ્ય, હંસ જેવી સફેદ અને ધીમે ધીમે ચાલતી.
દીર્ઘઘોણા વિભક્તાંગી બંધુરાંગી તનુત્વચા। નીલકંઠા શુભગ્રીવા ઘંટાલી મધુરસ્વના
લાંબી નાક, સુંદર ગઠિત અંગો, પાતળી ત્વચા, નિલો ગળો, સુંદર કાંઠ, ગળામાં ઘંટડી અને મીઠો અવાજ.