બૃહત્તનૂદરાઃ કેપિ કેકરાક્ષાસ્તથાપરે। દીર્ઘકર્ણા વિકર્ણાશ્ચ કર્ણૈશ્ચ ત્રુટિતાસ્તથા
કેટલાંક મોટા શરીરવાળા હતા, કેટલાકના આંખો બહાર નીકળેલી હતી; કેટલાક લાંબા કાનવાળા, કેટલાકના કાન વિકૃત, અને કેટલાકના કાન ફાટેલા હતા.
દીર્ઘફાલા વિફાલાશ્ચ સ્નાયુચર્માવગુંઠિતાઃ। નિર્ગતં ચોદરં તેષાં મુનીનાં ભાવિતાત્મનાં૧૦૦ 1.18.
કેટલાંક લાંબા કપાળવાળા, કેટલાક વિકૃત કપાળવાળા, અને તેમના સ્નાયુ તથા ચામડી દેખાતી હતી; શુદ્ધ મનવાળા ઋષિઓના પેટ બહાર દેખાતા હતા.
દૃષ્ટ્વા તુ પુષ્કરં તીર્થં દીપ્યમાનં સમંતતઃ। તીર્થલોભાન્નરવ્યાઘ્ર તસ્ય તીરે વ્યવસ્થિતાઃ
પુષ્કરનું પવિત્ર તીર્થ四 બધી બાજુથી તેજસ્વી જોઈને, તીર્થની લાલચથી માનવ-સિંહો તેના કાંઠે ભેગા થયા.
વાલખિલ્યા મહાત્માનો હ્યશ્મકુટ્ટાસ્તથાપરે। દંતોલૂખલિનશ્ચાન્યે સંપ્રક્ષાલાસ્તથાપરે
વાલખિલ્ય જેવા મહાત્મા હતા, કેટલાક પથ્થર કૂટતા, કેટલાક ઓખળ ચાવતા, અને કેટલાક શુદ્ધિ સાધન કરતા હતા.
વાયુભક્ષા જલાહારાઃ પર્ણાહારાસ્તથાપરે। નાના નિયમયુક્તાશ્ચ તથા સ્થંડિલશાયિનઃ
કેટલાંક હવા પર જીવે છે, કેટલાક પાણી પર, કેટલાક પાંદડા પર; અનેક વિવિધ નિયમો પાળતા અને કેટલાક જમીન પર સૂતા હતા.
સરસ્યસ્મિન્મુખં દૃષ્ટ્વા સુરૂપાસ્યાઃ ક્ષણાદભુઃ। કિમેતદિતિ ચિંત્યાથ નિરીક્ષ્ય ચ પરસ્પરમ્
સરોવરમાં કોઈનું મુખ જોઈને, તેઓ તરત જ સુંદર મુખવાળા બન્યા; 'આ શું છે?' એમ વિચારી, એકબીજાને નિહાળવા લાગ્યા.
અસ્મિંસ્તીર્થે દર્શનેન મુખસ્યેહ સુરૂપતા। મુખદર્શનમિત્યેવ નામ કૃત્વા તુ તાપસાઃ
આ તીર્થમાં મુખ જોવાથી સૌનું મુખ સુંદર બન્યું; તેથી તપસ્વીઓએ તેનું નામ 'મુખદર્શન' રાખ્યું.
સ્નાતા નિયમયુક્તાશ્ચ સુરૂપાસ્તે તદાભવન્। દેવપુત્રોપમા જાતા અનૌપમ્ય ગુણાન્વિતાઃ
સ્નાન કરીને અને નિયમ પાળીને, તેઓ સુંદર બન્યા, જાણે દેવપુત્રો, અને અદ્વિતીય ગુણોથી યુક્ત હતા.
શોભમાના નરશ્રેષ્ઠ સ્થિતાઃ સર્વે વનૌકસઃ। યજ્ઞોપવીતમાત્રેણ વ્યભજંસ્તીર્થમંજસા
ઓ શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, બધા વનવાસી તેજસ્વી બનીને ત્યાં ઊભા રહ્યા, અને યજ્ઞોપવિતથી તીર્થને વહેંચી દીધું.
જુહ્વતશ્ચાગ્નિહોત્રાણિ ચક્રુશ્ચ વિવિધાઃ ક્રિયાઃ। ચિંતયંતો હિ રાજેંદ્ર તપસા દગ્ધકિલ્બિષાઃ
તેઓ અગ્નિહોત્ર યજ્ઞ કરતા અને વિવિધ વિધિઓ કરતા, રાજા, તપથી પાપ દગ्ध કરીને મનમાં વિચારતા હતા.
ન યાસ્યામો પરં તીર્થં જ્યેષ્ઠભાવેત્વિદં સરઃ। જ્યેષ્ઠપુષ્કરમિત્યેવ નામ ચક્રુર્દ્વિજાતયઃ
અમે બીજું તીર્થ જશું નહીં; આ સરોવર સૌથી શ્રેષ્ઠ છે. દ્વિજોએ તેનું નામ 'જ્યેષ્ઠ પુષ્કર' રાખ્યું.
તત્ર કુબ્જાન્બહૂન્દૃષ્ટ્વા સ્થિતાંસ્તીર્થસમીપતઃ। બભૂવુર્વિસ્મિતાસ્તત્ર જના યે ચ સમાગતાઃ
ત્યાં, તીર્થ પાસે ઘણા કૂબડા લોકો જોઈને, જે લોકો ભેગા થયા હતા, તેઓ બધાં આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
દત્વા દાનં દ્વિજાતિભ્યો ભાંડાનિ વિવિધાનિ ચ। શ્રુત્વા સરસ્વતીં પ્રાચીં સ્નાતુકામા દ્વિજાગતાઃ
બ્રાહ્મણોને વિવિધ દાન અને વસ્તુઓ આપી, પૂર્વ તરફ વહેતી સરસ્વતી વિશે સાંભળીને, સ્નાન કરવા ઇચ્છતા બ્રાહ્મણો ત્યાં પહોંચ્યા.
સરસ્વતીતીર્થવરા નાનાદ્વિજગણૈર્યુતા। બદરેંગુદકાશ્મર્ય પ્લક્ષાશ્વત્થવિભીતકૈઃ
સરસ્વતીના શ્રેષ્ઠ તીર્થો અનેક બ્રાહ્મણોની ટોળીઓથી ભરેલા હતા, અને બોર, ઇંગુદ, કાશમરી, પલાશ, પિપળ, વિભીતક જેવા વૃક્ષોથી શોભિત હતા.
પૌલોમૈશ્ચ પલાશૈશ્ચ કરીરૈઃ પીલુભિસ્તથા। સરસ્વતીતીર્થરુહૈર્ધન્વનૈઃ સ્યંદનૈસ્તથા
પૌલોમ, પલાશ, કરીર, પીલુ, અને સરસ્વતીના તીર્થસ્થાનોમાં આવેલા વન અને બગીચાઓ, તેમજ સ્યંદન વૃક્ષોથી પણ તે સ્થળ સુંદર હતું.
કપિત્થૈઃ કરવીરૈશ્ચ બિલ્વૈરામ્લાતકૈસ્તથા। અતિમુક્તકપંડૈશ્ચ પારિજાતૈશ્ચ શોભિતા
કપિત્થ, કરવીર, બિલ્વ, આમલાટક, અતિમુક્ત, કાંદા અને પારિજાત વૃક્ષોથી પણ તે સ્થળ શોભિત હતું.
કદંબવનભૂયિષ્ઠા સર્વસત્વમનોરમા। વાય્વંબુફલપર્ણાદૈર્દંતોલૂખલિકૈરપિ
કદંબના વનોથી ભરપૂર, સર્વ જીવોને મનોહર, પવન અને પાણીથી હલતા ફળ, પાન અને ફૂલો, અને દંતોલુખલિકા વૃક્ષોથી પણ તે સ્થળ સુંદર હતું.
તથાશ્મકુટ્ટમુખ્યૈશ્ચ વરિષ્ઠૈર્મુનિભિર્વૃતા। સ્વાધ્યાયઘોષસંઘુષ્ટા મૃગયૂથશતાકુલા
ત્યાં શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, ખાસ કરીને પથ્થર વડે દળતા, આસપાસ હતા; સ્વાધ્યાયના ઘોષથી ગુંજતું અને અનેક હરણોના ટોળા સાથે ભરેલું હતું.
અહિંસૈર્ધર્મપરમૈસ્તથા ચાતીવ શોભિતા। સુપ્રભા કાંચનાખ્યા ચ પ્રાચી નંદા વિશાલકા
અહિંસા અને ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકોથી પણ તે સ્થળ શોભિત હતું; તેજસ્વી, કાંચન નામે ઓળખાતી, પૂર્વની નંદા અને વિશાલકા પણ ત્યાં હતી.
સ્રોતોભિઃ પંચભિસ્તત્ર વર્તતે પુષ્કરે નદી। પિતામહસ્ય સદસિ વર્ત્તમાને મહીતલે
ત્યાં, પુષ્કરમાં સરસ્વતી નદી પાંચ પ્રવાહોમાં વહેતી હતી, જ્યારે પૃથ્વી પર પિતામહની સભા ચાલી રહી હતી.
વિતતે યજ્ઞવાટે તુ સ્વાગતેષુ દ્વિજાદિષુ। પુણ્યાહઘોષૈર્વિતતૈર્દેવાનાં નિયમૈસ્તથા
યજ્ઞવાટ તૈયાર થઈ, બ્રાહ્મણો અને અન્ય લોકો આવ્યા, પવિત્ર દિવસની ઘોષણા થઈ, અને દેવોના નિયમોનું પાલન થયું.
દેવેષુ ચૈવ વ્યગ્રેષુ તસ્મિન્યજ્ઞવિધૌ તથા। તત્ર ચૈવ મહારાજ દીક્ષિતે ચ પિતામહે
દેવતાઓ એ યજ્ઞવિધિમાં વ્યસ્ત હતા, અને મહારાજ, પિતામહ પણ ત્યાં દિક્ષિત થયા હતા.
યજતસ્તસ્ય સત્રેણ સર્વકામસમૃદ્ધિના। મનસા ચિંતિતા હ્યર્થા ધર્માર્થકુશલાસ્તથા
યજ્ઞ કરતા, તેના બધા ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ; મનમાં વિચારો, ધર્મ અને ધનના કુશળ, તે બધું પ્રાપ્ત થયું.
ઉપતિષ્ઠંતિ રાજેંદ્ર દ્વિજાતીંસ્તત્ર તત્ર હ। જગુશ્ચ દેવગંધર્વા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ
રાજેન્દ્ર, બ્રાહ્મણો અહીં-ત્યાં તેમની સેવા કરતા; દેવતાઓ અને ગંધર્વો ગાતા, અને અપ્સરાઓના સમૂહો નૃત્ય કરતા.
વાદિત્રાણિ ચ દિવ્યાનિ વાદયામાસુરંજસા। તસ્ય યજ્ઞસ્ય સંપત્યા તુતુષુદેર્વતા અપિ
દિવ્ય વાદ્યયંત્રો સુંદર રીતે વગાડવામાં આવ્યા; એ યજ્ઞની સફળતાથી દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થયા.
વિસ્મયં પરમં જગ્મુઃ કિમુ માનુષયોનયઃ। વર્તમાને તથા યજ્ઞે પુષ્કરસ્થે પિતામહે
તે લોકો પરમ આશ્ચર્યમાં ભરાઈ ગયા—પછી માનવ જાતની તો વાત જ શું? જ્યારે પુષ્કરમાં પિતામહ હાજર રહી યજ્ઞ ચાલતો હતો.
અબ્રુવન્નૃષયો ભીષ્મ તદા તુષ્ટાસ્સરસ્વતીમ્। સુપ્રભાં નામ રાજેંદ્ર નામ્ના ચૈવ સરસ્વતીમ્
ભીષ્મ, ત્યારે ઋષિઓ પ્રસન્ન થઈને સરસ્વતીને સુપ્રભા નામે અને સરસ્વતી નામે સંબોધિત કરી.
તે દૃષ્ટ્વા મુનયઃ સર્વે વેગયુક્તાં સરસ્વતીમ્। પિતામહં ભાસયંતીં ક્રતું તે બહુ મેનિરે
મુનિઓએ સરસ્વતીને ઝડપથી વહેતી અને પિતામહના યજ્ઞમાં પ્રકાશિત જોઈ, તેને બહુ મહાન માન્યા.
એવમેષા સરિચ્છ્રેષ્ઠા પુષ્કરેષુ સરસ્વતી। પિતામહાર્થં સમ્ભૂતા તુષ્ટ્યર્થં ચ મનીષિણામ્
એ રીતે, સરસ્વતી, શ્રેષ્ઠ નદી, પુષ્કરમાં, પિતામહના અને વિદ્વાનોની તૃપ્તિ માટે પ્રગટ થઈ.
પુણ્યસ્ય પુણ્યતાકારિ પંચસ્રોતાસ્સરસ્વતી। સુપ્રભા નામ રાજેંન્દ્ર નામ્ના ચૈવ સરસ્વતી
પાંચ પ્રવાહવાળી સરસ્વતી પવિત્રને વધુ પવિત્ર બનાવે છે; રાજેન્દ્ર, તેને સુપ્રભા અને સરસ્વતી નામે ઓળખવામાં આવે છે.