ચંદનાગુરુકર્પૂરૈર્નૈવેદ્યં કૃસરં તથા । સંસ્મૃત્ય નામ્ના ચ તતઃ કૃષ્ણાખ્યેન પુનઃ પુનઃ
ચંદન, અગરુ, કપૂર અને કૃસરા જેવા ભોજનથી તથા કૃષ્ણનું નામ વારંવાર સ્મરણ કરીને અને ઉચ્ચારીને ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરવું.
કૂષ્માંડૈર્નારિકેરૈશ્ચ હ્યથવા બીજપૂરકૈઃ । સર્વાભાવેઽપિ વિપ્રેંદ્ર શસ્તપૂગફલૈર્વૃતમ્ । અર્ઘં દદ્યાદ્વિધાનેન પૂજયિત્વા જનાર્દનમ્
કૂષ્માંડ, નાળિયેર કે બીજથી ભરેલા પાત્ર, અને જો એ પણ ન મળે તો યોગ્ય સુપારીથી, વિધિ પ્રમાણે અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું, પહેલા જનાર્દનને પૂજી લેવું.
કૃષ્ણકૃષ્ણ કૃપાલુસ્ત્વમગતીનાં ગતિર્ભવ । સંસારાર્ણવ મગ્નાનાં પ્રસીદ પુરુષોત્તમ
કૃષ્ણ, કૃષ્ણ, દયાળુ, આશ્રયવિહિનોનાં તું આશ્રય બન. સંસારના દરિયામાં ડૂબેલા લોકો પર દયાદ્રષ્ટિ રાખ, પુરુષોત્તમ.
નમસ્તે પુંડરીકાક્ષ નમસ્તે વિશ્વભાવન । સુબ્રહ્મણ્ય નમસ્તેઽસ્તુ મહાપુરુષપૂર્વજ । ગૃહાણાર્ઘ્યં મયા દત્તં લક્ષ્મ્યા સહ જગત્પતે
પુંડરીકાક્ષ, તને વંદન. વિશ્વના સર્જનહાર, તને વંદન. સુબ્રહ્મણ્ય, મહાપુરુષના પૂર્વજ, તને પણ વંદન. લક્ષ્મી સાથે મેં જે અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું છે, જગતના સ્વામી, તે સ્વીકારો.
ઇત્યર્ઘમંત્રઃ । તતસ્તુ પૂજયેદ્વિપ્રમુદકુંભં પ્રદાપયેત્ । છત્રોપાનહવસ્ત્રૈશ્ચ કૃષ્ણો મે પ્રીયતામિતિ
આ અર્ઘ્યમંત્ર છે. પછી બ્રાહ્મણની પૂજા કરીને, તેને પાણીથી ભરેલું કુંભ, છત્રી, પાદુકા અને વસ્ત્ર આપવું—અને કહેવું: 'કૃષ્ણ મારી પર પ્રસન્ન થાય.'
કૃષ્ણા ધેનુઃ પ્રદાતવ્યા યથાશક્તિ દ્વિજોત્તમે । તિલપાત્રં દ્વિજશ્રેષ્ઠ દદ્યાત્પાત્રવિચક્ષણઃ
શક્તિ પ્રમાણે કાળી ગાય શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દાન આપવી. શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સમજદાર વ્યક્તિએ તિલથી ભરેલું પાત્ર પણ આપવું.
સ્નાને પ્રાશનકે શસ્તાસ્તથા કૃષ્ણતિલા મુને । તાન્પ્રદદ્યાત્પ્રયત્નેન યથાશક્તિ દ્વિજોત્તમે । તિલપ્રરોહજાઃ ક્ષત્રે યાવત્સંખ્યાસ્તિલા દ્વિજ
સ્નાન અને ભોજન માટે કાળા તિલ શ્રેષ્ઠ છે, મુનિ. એ તિલ શ્રદ્ધાપૂર્વક, શક્તિ અનુસાર શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને આપવું. જેટલા તિલ ઉગે છે, એટલા તિલ ક્ષત્રિયને આપવા.
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગલોકે મહીયતે । તિલસ્નાયી તિલોદ્વર્તી તિલહોમી તિલોદકી
જેટલા તિલ સ્નાન, ઉબટણ, હવન અને તિલોદક માટે અપાય છે, એટલા હજાર વર્ષ સ્વર્ગમાં માન મળે છે.
તિલદાતા ચ ભોક્તા ચ ષટ્તિલાઃ પાપનાશનાઃ । નારદ ઉવાચ- કૃષ્ણકૃષ્ણ મહાબાહો નમસ્તે વિશ્વભાવન
જે તિલ દાન કરે, ખાય, સ્નાન કરે, ઉબટણ કરે, હવન કરે અને તિલોદક આપે—આ છ પ્રકારના તિલ પાપ નાશ કરે છે. નારદે કહ્યું: 'કૃષ્ણ, કૃષ્ણ, મહાબાહુ, વિશ્વના સર્જનહાર, તને વંદન.'
ષટ્તિલૈકાદશીભૂતં કીદૃશં ફલમસ્તિ વૈ । સોપાખ્યાનં મમ બ્રૂહિ યદિ તુષ્ટોઽસિ યાદવ । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ શૃણુ રાજન્યથાવૃત્તં દૃષ્ટં તત્કથયામિ તે । મર્ત્યલોકે પુરા હ્યાસીદ્બ્રાહ્મણ્યેકા ચ નારદ । વ્રતચર્યારતા નિત્યં દેવપૂજારતા સદા
છત્તિલા એકાદશીનું વ્રત રાખવાથી શું ફળ મળે છે? એનું કથા સહિત વર્ણન કરો, જો તમે પ્રસન્ન હોવ તો, યાદવ. શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: 'રાજા, સાંભળો, જે રીતે થયું, તે હું કહું છું. ભૂતકાળમાં, પૃથ્વી પર એક બ્રાહ્મણી હતી, હે નારદ, જે વ્રત અને દેવપૂજામાં સતત તત્પર હતી.'
માસોપવાસનિરતા મમ ભક્તા ચ સર્વદા । કૃષ્ણોપવાસસંયુક્તા મમ પૂજાપરાયણા
એ સ્ત્રી હંમેશા માસિક ઉપવાસ કરતી, મને ભક્તિપૂર્વક યાદ કરતી, કૃષ્ણ ઉપવાસ રાખતી અને મારી પૂજામાં તત્પર રહેતી.
શરીરં ક્લેશિતં ચૈવ ઉપવાસૈર્દ્વિજોત્તમ । દેવાનાં બ્રાહ્મણાનાં ચ કુમારીણાં ચ ભક્તિતઃ
એના શરીરે ઉપવાસથી કષ્ટ પડ્યું હતું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, દેવ, બ્રાહ્મણ અને કન્યાઓની ભક્તિથી.
ગૃહાદિકં પ્રયચ્છંતી સર્વકાલં મહાસતી । અતિકૃચ્છ્રરતા સા તુ સર્વકાલં તુ વૈ દ્વિજ
એ મહાસતી સતત ઘરનાં સામાન દાન આપતી, હંમેશા કઠિન તપસ્યામાં તત્પર રહેતી.
ન દત્તા ભિક્ષુકે ભિક્ષા બ્રાહ્મણા ન ચ તર્પિતાઃ
પણ એ ભિક્ષુકોને ભિક્ષા આપતી નહોતી અને બ્રાહ્મણોને સંતોષ્યા નહોતા.
તતઃ કાલેન મહતા મયા વૈ ચિંતિતં દ્વિજ । શુદ્ધમસ્યાઃ શરીરં હિ વ્રતૈઃ કૃચ્છ્રૈર્ન સંશયઃ
પછી લાંબા સમય પછી, હે દ્વિજ, મેં વિચાર્યું કે નિશ્ચિતપણે એની કઠિન વ્રતો અને તપસ્યાથી એનું શરીર શુદ્ધ થઈ ગયું છે.
અર્ચિતો વૈષ્ણવો લોકઃ કાયક્લેશેન વૈ તયા । ન દત્તમન્નદાનં હિ યેન તૃપ્તિઃ પરા ભવેત્
એ સ્ત્રીએ શરીરનાં કષ્ટથી વિષ્ણુ લોકની પૂજા કરી છે; પણ એને અનદાન આપ્યું નથી, જેના દ્વારા પરમ તૃપ્તિ મળે છે.
એવં જ્ઞાત્વા અહં બ્રહ્મન્મર્ત્યલોકમુપાગતઃ । કાપાલં રૂપમાસ્થાય ભિક્ષાપાત્રે ચ યાચિતા
આવું જાણીને, હે બ્રાહ્મણ, હું માનવલોકમાં આવ્યો, કપાળધારી રૂપ ધારણ કર્યું અને ભિક્ષાપાત્ર લઈને ભિક્ષા માગી.
કસ્માત્ત્વમાગતો બ્રહ્મન્ક્વ યાસિ વદ મેઽગ્રતઃ । પુનરેવ મયા પ્રોક્તં દેહિ ભિક્ષાં ચ સુંદરિ
એણે મને પૂછ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તું કેમ આવ્યો? ક્યાં જઈ રહ્યો છે? મને કહો.' ત્યારે મેં ફરી કહ્યું: 'હે સુંદરિ, મને ભિક્ષા આપ.'
તયા કોપેન મહતા મૃત્પિંડસ્તામ્રભાજને । ક્ષિપ્તો યાવદહં બ્રહ્મન્પુનઃ સ્વર્ગં ગતો દ્વિજ
એણે ભારે ગુસ્સાથી માટીની ગાંઠ તાંબાના વાસણમાં ફેંકી; એ સમયે, હે બ્રાહ્મણ, હું ફરી સ્વર્ગે ગયો.
તતઃ કાલેન મહતા તાપસી સુમહાવ્રતા । સદેહા સ્વર્ગમાયાતા વ્રતચર્યા પ્રભાવતઃ
પછી લાંબા સમય પછી, એ મહાવ્રતી તપસ્વિ સ્ત્રી પોતાના વ્રતની શક્તિથી શરીર સહિત સ્વર્ગે પહોંચી.
મૃત્પિંડિકાપ્રદાનેન ગૃહં પ્રાપ્તં મનોરમમ્ । સંજાતં ચૈવ વિપ્રર્ષે ધાન્યરાશિ વિવર્જિતમ્
માટીની ગાંઠ દાનમાં આપવાથી એણે મનોહર ઘર મેળવ્યું, પણ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, એમાં અનાજનો ઢગલો નહોતો.
ગૃહં યાવન્નિરીક્ષેત ન કિંચિત્તત્ર પશ્યતિ । તાવદ્ગૃહાદ્વિનિષ્ક્રાંતા મમાંતે ચાગતા દ્વિજ
જ્યાં સુધી એ ઘરમાં જોઈ રહી, ત્યાં સુધી એને કશુંય દેખાયું નહીં; એટલે એ ઘરની બહાર આવી અને મારી પાસે આવી, હે બ્રાહ્મણ.
ક્રોધેન મહતાવિષ્ટમિદં વચનમબ્રવીત્ । મયા વ્રતૈશ્ચ કૃચ્છ્રૈશ્ચ ઉપવાસૈરનેકશઃ
મોટા ગુસ્સાથી એણે કહ્યું: 'મેં અનેક વ્રતો, કઠિન તપ અને અનેક ઉપવાસ કર્યા છે—'
પૂજયારાધિતો દેવઃ સર્વલોકસ્ય પાલકઃ । ન તત્ર દૃશ્યતે કિંચિદ્ગૃહે મમ જનાર્દન
'પૂજા દ્વારા સર્વલોકના રક્ષક ભગવાનને પ્રસન્ન કર્યો છે; છતાં મારા ઘરમાં કશુંય દેખાતું નથી, હે જનાર્દન.'
તતશ્ચોક્તં મયા તસ્યૈ ગૃહં ગચ્છ મહાવ્રતે । આગમિષ્યંતિ સુતરાં કૌતૂહલ સમન્વિતાઃ
પછી મેં એને કહ્યું: 'હે મહાવ્રતે, તું તારા ઘરમાં જા; બહુ જલ્દી ઘણા લોકો ઉત્સુક થઈને તને જોવા આવશે.'
દેવપત્ન્યો હિ દ્રષ્ટું ત્વાં વિસ્મયાભિસમન્વિતાઃ । દ્વારં નોદ્ઘાટય વિના ષટ્તિલાપુણ્યવાચનાત્
દેવીઓ તને જોવા આશ્ચર્યથી ભરાઈને આવશે; પણ, શટ્તિલા વ્રતનું પુણ્ય બોલ્યા વિના દરવાજો ખોલીશ નહીં.
એવમુક્તા મયા સા તુ ગતા વૈ માનુષી તદા । અત્રાંતરે સમાયાતા દેવપત્ન્યશ્ચ વાડવ
હું એમ કહી, એ સ્ત્રી માનવ રૂપે ત્યાંથી ગઈ; એ વચ્ચે, હે વાડવ, દેવીઓ પણ આવી પહોંચી.
તાભિશ્ચ કથિતં તત્ર ત્વાં દ્રષ્ટું હિ સમાગતાઃ । દ્વારમુદ્ઘાટયસ્વાદ્ય ત્વાં પ્રપશ્યામ શોભને
એવોએ ત્યાં કહ્યું: 'અમે તને જોવા આવી છીએ; હવે દરવાજો ખોલ, હે સુંદરિ, જેથી અમે તને જોઈ શકીએ.'
માનુષ્યુવાચ- યદિ મદ્દર્શનં કાર્યં સત્યં વાચ્યં વિશેષતઃ । ષટ્તિલાયા વ્રતં પુણ્યં દ્વારોદ્ઘાટનકારણાત્
માનવ સ્ત્રીએ કહ્યું: 'જો તમે ખરેખર મને જોવા માંગો છો, તો ખાસ કરીને શટ્તિલા વ્રતનું પુણ્ય કહો, ત્યારે જ દરવાજો ખોલીશ.'
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ-। એકાપિનાવદત્તત્ર ષટ્તિલૈકાદશીવ્રતમ્ । અન્યયા કથિતં તત્ર દ્રષ્ટવ્યા માનુષી મયા
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: એમાં એકે ત્યાં શટ્તિલા એકાદશી વ્રત વિશે કહ્યું; બીજી એ વાત કહી, અને એ રીતે માનવ સ્ત્રીને જોવા મળ્યું.