વિયત્સ્થિતઃ કૌતુકેન મોહયિત્વા દિવૌકસઃ। સ્નાનાર્થં પુષ્કરં યાતે કપર્દિનિ દ્વિજાતયઃ
કપર્દી સ્નાન માટે પુષ્કર ગયો ત્યારે, ઈશ્વર આકાશમાં રહીને કુતૂહલપૂર્વક દેવતાઓને મોહિત કર્યા; બ્રાહ્મણો—
કથં હોમોત્ર ક્રિયતે કપાલે સદસિ સ્થિતે। કપાલાન્તાન્યશૌચાનિ પુરા પ્રાહ પ્રજાપતિઃ
'અહીં સભામાં કપાળ રાખેલું હોય તો હવન કેમ કરી શકાય? પ્રજાપતિએ તો પહેલેથી જ કપાળ અશુદ્ધ ગણાવ્યાં છે.'
વિપ્રોભ્યધાત્સદસ્યેકઃ કપાલમુત્ક્ષિપામ્યહં। ઉદ્ધૃતં તુ સદસ્યેન પ્રક્ષિપ્તં પાણિના સ્વયમ્
સભામાંથી એક બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'હું આ કપાળ દૂર કરી દઉં.' તેણે પોતે જ કપાળ ઉંચકીને ફેંકી દીધું.
તાવદન્યત્સ્થિતં તત્ર પુનરેવ સમુદ્ધૃતમ્। એવં દ્વિતીયં તૃતીયં વિંશતિસ્ત્રિંશદપ્યહો
પણ ત્યાં બીજું કપાળ દેખાયું, અને ફરીથી દૂર કરવામાં આવ્યું; આવું બીજું, ત્રીજું, વીસ, ત્રીસ વાર થયું!
પઞ્ચાશચ્ચ શતં ચૈવ સહસ્રમયુતં તથા। એવં નાન્તઃ કપાલાનાં પ્રાપ્યતે દ્વિજસત્તમૈઃ
પચાસ, સો, હજાર, દસ હજાર—even—કપાળોની કોઈ પણ અંત નહોતી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.
નત્વા કપર્દિનં દેવં શરણં સમુપાગતાઃ। પુષ્કરારણ્યમાસાદ્ય જપ્યૈશ્ચ વૈદિકૈર્ભૃશમ્
તેઓએ દેવ કપર્દીને વંદન કરીને આશ્રય લીધો; પુષ્કર વનમાં પહોંચી, તેઓએ વૈદિક જપથી પ્રાર્થના કરી.
તુષ્ટુવુઃ સહિતાઃ સર્વે તાવત્તુષ્ટો હરઃ સ્વયમ્। તતઃ સદર્શનં પ્રાદાદ્દ્વિજાનાં ભક્તિતઃ શિવઃ
બધાંએ મળીને શિવજીની સ્તુતિ કરી, અને ત્યારે હરાએ આનંદ પામ્યો; ભક્તિથી શિવે બ્રાહ્મણોને પોતાનું દર્શન આપ્યું.
ઉવાચ તાંસ્તતો દેવો ભક્તિનમ્રાન્દ્વિજોત્તમાન્। પુરોડાશસ્ય નિષ્પત્તિઃ કપાલં ન વિના ભવેત્
પછી દેવએ ભક્તિથી નમેલા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને કહ્યું: ‘પુરોડાશ યજ્ઞ પૂર્ણ કરવા માટે કપાળ વગર શક્ય નથી.’
કુરુધ્વં વચનં વિપ્રાઃ ભાગઃ સ્વિષ્ટકૃતો મમ। એવં કૃતે કૃતં સર્વં મદીયં શાસનં ભવેત્
‘મારા શબ્દોનું પાલન કરો, બ્રાહ્મણો; સ્વિષ્ટકૃતનો ભાગ મારો છે. આવું કરશો તો મારું બધું આજ્ઞાપાલન થશે.’
તથેત્યૂચુર્દ્વિજાશ્શમ્ભું કુર્મો વૈ તવ શાસનમ્। કપાલપાણિરાહેશો ભગવન્તં પિતામહમ્
બ્રાહ્મણોએ શંભુને કહ્યું: ‘જેમ કહો તેમ કરીએ, તમારી આજ્ઞા પાળીએ.’ પછી ભગવાન, હાથમાં કપાળ લઈને, પિતામહ પાસે ગયા.
વરં વરય ભો બ્રહ્મન્હૃદિ યત્તે પ્રિયં સ્થિતમ્। સર્વં તવ પ્રદાસ્યામિ અદેયં નાસ્તિ મે પ્રભો।૫૦ 1.17.
‘બ્રાહ્મણ, તું જે મનમાં ઇચ્છે છે તે વર માંગ; હું તને બધું આપું, મારા માટે કંઈ અપ્રાપ્ય નથી, પ્રભુ.’
"બ્રહ્મોવાચ। ન તે વરં ગ્રહીષ્યામિ દીક્ષિતોહં સદઃસ્થિતઃ। સર્વકામપ્રદશ્ચાહં યો માં પ્રાર્થયતે ત્વિહ
‘બ્રહ્માએ કહ્યું: હું તારો વર સ્વીકારતો નથી; હું દિક્ષિત છું અને સભામાં બેઠો છું. જે અહીં મને માગે છે, હું તેની તમામ ઇચ્છાઓ પૂરી કરું છું.’
એવં વદન્તં વરદં ક્રતૌ તસ્મિન્પિતામહમ્। તથેતિ ચોક્ત્વા રુદ્રઃ સ વરમસ્માદયાચત
યજ્ઞમાં વર આપનાર પિતામહે આવું કહ્યા ત્યારે, રુદ્રે ‘જેમ કહો તેમ’ કહ્યું અને પછી વર માંગ્યો.
તતો મન્વન્તરેતીતે પુનરેવ પ્રભુઃ સ્વયમ્। બ્રહ્મોત્તરં કૃતં સ્થાનં સ્વયં દેવેન શંભુના
પછી જ્યારે એ મન્વંતર વીતી ગયું, ત્યારે ભગવાન શંભુએ પોતે બ્રહ્માને વધુ ઊંચું સ્થાન આપ્યું.
ચતુર્ષ્વપિ હિ વેદેષુ પરિનિષ્ઠાં ગતો હિ યઃ। તસ્મિન્કાલે તદા દેવો નગરસ્યાવલોકને
જે ચારેય વેદોમાં પારંગત થયો હતો—એ સમયે દેવ શહેરનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યો હતો.
સમ્ભાષણે દ્વિજાનાં તુ કૌતુકેન સદો ગતઃ। તેનૈવોન્મત્તવેષેણ હુતશેષે મહેશ્વરઃ
કૌતુકથી, એ બ્રાહ્મણોની સભામાં ગયો, જ્યાં વાતચીત ચાલી રહી હતી; મહેશ્વર એ જ ઉન્મત્ત વેશમાં યજ્ઞકુંડ પાસે રહ્યો.
પ્રવિષ્ટો બ્રહ્મણઃ સદ્મ દૃષ્ટો દેવૈર્દ્વિજોત્તમૈઃ। પ્રહસન્તિ ચ કેપ્યેનં કેચિન્નિર્ભર્ત્સયંતિ ચ
એ બ્રહ્માના ઘરમાં પ્રવેશ્યો અને દેવો તથા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ તેને જોયો; કેટલાંક હસ્યા, તો બીજાઓએ તેને ઠપકો આપ્યો.
અપરે પાન્સુભિઃ સિઞ્ચન્ત્યુન્મત્તં તં તથા દ્વિજાઃ। લોષ્ટૈશ્ચ લગુડૈશ્ચાન્યે શુષ્મિણો બલગર્વિતાઃ
બીજા બ્રાહ્મણોએ એ ઉન્મત્ત પર માટી ફેંકી, અને કેટલાક પોતાની શક્તિ પર ગર્વ કરીને તેને માટીના ગોળા અને લાકડાથી માર્યા.
પ્રહરન્તિ સ્મોપહાસં કુર્વાણા હસ્તસંવિદમ્। તતોન્યે વટવસ્તત્ર જટાસ્વાગૃહ્ય ચાન્તિકમ્
હાથથી મારતા અને મજાક કરતા, તેઓએ તેને માર્યો; પછી ત્યાંના કેટલાક વટોએ તેની જટા પકડીને તેને નજીક લાવ્યા.
પૃચ્છન્તિ વ્રતચર્યાં તાં કેનૈષા તે નિદર્શિતા। અત્ર વામાસ્ત્રિયઃ સંતિ તાસામર્થે ત્વમાગતઃ
તેમણે તેની વ્રતચર્યા વિશે પૂછ્યું: ‘કોણે તને આ રીત બતાવી? અહીં વામમાર્ગની સ્ત્રીઓ છે; તું તેમના માટે આવ્યો છે.’
કેનૈષા દર્શિતા ચર્યા ગુરુણા પાપદર્શિના। યેનચોન્મત્તવદ્વાક્યં વદન્મધ્યેપ્રધાવસિ
‘કયા ગુરુએ તને આ રીત શીખવી, પાપ જોનાર? કેમ તું ઉન્મત્તની જેમ બોલી, અમારી વચ્ચે દોડે છે?’
શિશ્નં મે બ્રહ્મણો રૂપં ભગં ચાપિ જનાર્દનઃ। ઉપ્યમાનમિદં બીજં લોકઃ ક્લિશ્નાતિચાન્યથા
‘મારો લિંગ બ્રહ્માનું રૂપ છે, અને યોનિ જનાર્દન છે; આ બીજ અર્પણ થાય છે, નહીં તો જગતને કષ્ટ થાય છે.’
મયાયં જનિતઃ પુત્રો જનિતોનેન ચાપ્યહમ્। મહાદેવકૃતે સૃષ્ટિઃ સૃષ્ટા ભાર્યા હિમાલયે
‘મારે આ પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો, અને એણે પણ મને જન્માવ્યો; મહાદેવ માટે સર્જન થયું, અને હિમાલય પર પત્ની ઉત્પન્ન કરી.’
ઉમાદત્તા તુ રુદ્રસ્ય કસ્ય સા તનયા વદ। મૂઢા યૂયં ન જાનીથ વદતાં ભગવાંસ્તુ વઃ
‘ઉમા રુદ્રને અપાઈ—એ કwhose દીકરી છે, કહો? તમે ભ્રમિત છો અને જાણતા નથી; તમારી વચ્ચે ભગવાન બોલે.’
બ્રહ્મણા ન કૃતા ચર્યા દર્શિતા નૈવ વિષ્ણુના। ગિરિશેનાપિ દેવેન બ્રહ્મવધ્યા કૃતેન તુ
આ વર્તન બ્રહ્માએ કર્યું નથી, વિષ્ણુએ પણ બતાવ્યું નથી, અને ગિરિશ દેવએ પણ બ્રહ્મહત્યા કર્યા પછી આવું કર્યું નથી.
કથંસ્વિદ્ગર્હસે દેવં વધ્યોસ્માકં ત્વમદ્ય વૈ। એવં તૈર્હન્યમાનસ્તુ બ્રાહ્મણૈસ્તત્ર શંકરઃ
તમે ભગવાનને કેમ દોષ આપો છો, 'આજે અમે તમને દંડ આપશું' એમ કેમ કહો છો?
સ્મિતં કૃત્વાબ્રવીત્સર્વાન્બ્રાહ્મણાન્નૃપસત્તમ। કિં માં ન વિત્થ ભો વિપ્રા ઉન્મત્તં નષ્ટચેતનમ્
બ્રાહ્મણોએ મારતા, શંકર ભગવાને સ્મિત કરીને બધા બ્રાહ્મણોને કહ્યું: 'તમે મને ઓળખતા નથી, હે વિપ્રો? હું ઉન્મત્ત છું, મારી બુદ્ધિ ગુમાવી છે.'
યૂયં કારુણિકાઃ સર્વે મિત્રભાવે વ્યવસ્થિતાઃ। વદમાનમિદં છદ્મ બ્રહ્મરૂપધરં હરમ્
તમારે બધા દયાળુ છો અને મિત્રભાવથી રહો છો, છતાં તમે મને બ્રહ્મારૂપમાં છુપાયેલા હરાને આ રીતે કહો છો.
માયયા તસ્ય દેવસ્ય મોહિતાસ્તે દ્વિજોત્તમાઃ। કપર્દિનં નિજઘ્નુસ્તે પાણિપાદૈશ્ચ મુષ્ટિભિઃ
તે દેવની માયાથી મોહિત થયેલા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ જટાધારીને હાથ, પગ અને મુઠ્ઠીથી માર્યો.
દણ્ડૈશ્ચાપિ ચ કીલૈશ્ચ ઉન્મત્તવેષધારિણમ્। પીડ્યમાનસ્તતસ્તૈસ્તુ દ્વિજૈઃ કોપમથાગમત્
દંડ અને કીલથી પણ, ઉન્મત્ત વેશ ધરાવનારને બ્રાહ્મણોએ પીડાવ્યો; એ પીડાથી તે ગુસ્સે થયો.