ભવેયમપમાનાચ્ચ ધિગ્રૂપા દુઃખદાયિની। દૃશ્યતે ચક્ષુષાનેન યાપિ યોષિત્પ્રસાદતઃ
જો મને અપમાન મળે, તો હું દુઃખ આપનારી રૂપથી કલંકિત બની જઈશ; પણ જેને એ કૃપાથી નજરે જુએ છે, એ સ્ત્રી સાચે ધન્ય છે.
સાપિ ધન્યા ન સંદેહઃ કિં પુનર્યાં પરિષ્વજેત્। જગદ્રૂપમશેષં હિ પૃથક્સંચારમાશ્રિતમ્
એ સ્ત્રી તો નિશ્ચયે ધન્ય છે, એમાં શંકા નથી; પણ જેને એ પોતાના હાથે વળગી લે છે, એ તો કેટલી વધુ ભાગ્યશાળી! કારણ કે એ આખા જગતનું સ્વરૂપ છે અને સર્વત્ર વિહાર કરે છે.
લાવણ્યં તદિહૈકસ્થં દર્શિતં વિશ્વયોનિના। અસ્યોપમા સ્મરઃ સાધ્વી મન્મથસ્ય ત્વિષોપમા
આ સૌંદર્ય અહીં એકત્રિત થઈને, જગતના મૂળ દ્વારા દર્શાવવામાં આવ્યું છે; એની સરખામણી માત્ર કામદેવની પવિત્ર પત્ની અને કામદેવના તેજ સાથે કરી શકાય.
તિરસ્કૃતસ્તુ શોકોયં પિતા માતા ન કારણમ્। યદિ માં નૈષ આદત્તે સ્વલ્પં મયિ ન ભાષતે
આ દુઃખ પિતા કે માતા કારણે નથી, પણ ત્યાગના કારણે છે; જો એ મને સ્વીકારતો નથી, કે મારા સાથે થોડું પણ બોલતો નથી—
અસ્યાનુસ્મરણાન્મૃત્યુઃ પ્રભવિષ્યતિ શોકજઃ। અનાગસિ ચ પત્ન્યાં તુ ક્ષિપ્રં યાતેયમીદૃશી
તો એના સ્મરણથી જન્મેલું દુઃખ મને મરી નાખશે; અને નિર્દોષ પત્ની હોવા છતાં, આવી સ્થિતિમાં હું જલ્દી નાશ પામી જઈશ.
કુચયોર્મણિશોભાયૈ શુદ્ધામ્બુજ સમદ્યુતિઃ। મુખમસ્ય પ્રપશ્યંત્યા મનો મે ધ્યાનમાગતમ્
એના કુંચ પરના રત્નોની ઝગમગાટ શુદ્ધ કમળની કાંતિ જેવી છે; એનું મુખ જોઈને મારું મન ધ્યાનમાં લીન થઈ જાય છે.
અસ્યાંગસ્પર્શસંયોગાન્ન ચેત્ત્વં બહુ મન્યસે। સ્પૃશન્નટસિ તર્હિ ન ત્વં શરીરં વિતથં પરમ્
જો તું એના અંગોના સ્પર્શ અને સંગને મૂલ્ય આપતી નથી, તો સ્પર્શ કરીને અને સાથે રહીને પણ, તારો શરીર ખરેખર વ્યર્થ છે.
અથવાસ્ય ન દોષોસ્તિ યદૃચ્છાચારકો હ્યસિ। મુષિતઃ સ્મર નૂનં ત્વં સંરક્ષ સ્વાં પ્રિયાં રતિમ્
અથવા, કદાચ તારો કોઈ દોષ નથી, કેમ કે તું તો સંજોગ પ્રમાણે વર્તે છે; નિશ્ચયે તું પ્રેમ દ્વારા લૂંટાઈ ગઈ છે—તારે તારી પ્રિય આનંદને સાચવી લેવી જોઈએ.
ત્વત્તોપિ દૃશ્યતે યેન રૂપેણાયં સ્મરાધિકઃ। મમાનેન મનોરત્ન સર્વસ્વં ચ હૃતં દૃઢમ્
જેના રૂપથી તારા કરતાં પણ વધારે કામદેવ દેખાય છે; એણે મારું મન, મારો અમૂલ્ય રત્ન અને મારું સર્વસ્વ મજબૂતીથી ચોરી લીધું છે.
શોભા યા દૃશ્યતે વક્ત્રે સા કુતઃ શશલક્ષ્મણિ। નોપમા સકલં કસ્ય નિષ્કલંકેન શસ્યતે
એના મુખમાં જે સુંદરતા દેખાય છે, એ ચાંદ્રમાં ક્યાંથી મળે, જે પર હરણનું ચિહ્ન છે? નિષ્કલંક એવા માટે કોઈ સરખામણી કદી પ્રસંશિત થતી નથી.
સમાનભાવતાં યાતિ પંકજં નાસ્ય નેત્રયોઃ। કોપમા જલશંખેન પ્રાપ્તા શ્રવણશંઙ્ખયોઃ
એની આંખોની સમાનતા કમળ પણ મેળવી શકતું નથી; અને એના કાનની સરખામણી તો માત્ર જળના શંખ સાથે જ થઈ શકે.
વિદ્રુમોપ્યધરસ્યાસ્ય લભતે નોપમાં ધ્રુવમ્। આત્મસ્થમમૃતં હ્યેષ સંસ્રવંશ્ચેષ્ટતે ધ્રુવમ્
એના નીચલા હોઠની સરખામણી તો મોતીયાં પણ કરી શકતા નથી; એમાં તો સાચું અમૃત વસે છે, જે સતત વહે છે.
યદિ કિંચિચ્છુભં કર્મ જન્માંતરશતૈઃ કૃતમ્। તત્પ્રસાદાત્પુનર્ભર્તા ભવત્વેષ મમેપ્સિતઃ
હું પછલા અનેક જન્મોમાં કોઈ સારા કામ કર્યા હોય, તો એના ફળે, જે પુરુષને હું ઈચ્છું છું, એ ફરીથી મારો પતિ બને.
એવં ચિંતાપરાધીના યાવત્સા ગોપકન્યકા। તાવદ્બ્રહ્મા હરિં પ્રાહ યજ્ઞાર્થં સત્વરં વચઃ
એ ગોપકન્યા આવી વિચારોમાં લીન હતી, એ સમયે જ બ્રહ્માએ યજ્ઞ માટે હરિને તાત્કાલિક કહ્યું.
દેવી ચૈષા મહાભાગા ગાયત્રી નામતઃ પ્રભો। એવમુક્તે તદા વિષ્ણુર્બ્રહ્માણં પ્રોક્તવાનિદમ્
પ્રભુ, આ મહાભાગ્યવાળી દેવીનું નામ ગાયત્રી છે. આવું કહેતાં જ, પછી વિષ્ણુએ બ્રહ્માને કહ્યું.
તદેનામુદ્વહસ્વાદ્ય મયા દત્તાં જગત્પ્રભો। ગાંધર્વેણ વિવાહેન વિકલ્પં મા કૃથાશ્ચિરમ્
હું તને આજે આ ગાયત્રી આપી, હે જગતના સ્વામી, તું ગાંધર્વ વિધિથી એના સાથે લગ્ન કર અને વધુ વિલંબ ન કર.
અમું ગૃહાણ દેવાદ્ય અસ્યાઃ પાણિમનાકુલમ્। ગાંધેર્વેણ વિવાહેન ઉપયેમે પિતામહઃ
હે દેવ, આજે એનું હાથ પકડી લે, કોઈ સંકોચ રાખીશ નહીં. પછી પિતામહ બ્રહ્માએ ગાંધર્વ વિધિથી એના સાથે લગ્ન કર્યા.
તામવાપ્ય તદા બ્રહ્મા જગાદાદ્ધ્વર્યુસત્તમમ્। કૃતા પત્ની મયા હ્યેષા સદને મે નિવેશય
પછી બ્રહ્માએ એ ગાયત્રીને પામી, યજ્ઞના મુખ્ય ઋત્વિજને કહ્યું: હવે એ મારી પત્ની બની, એને મારા ઘરે લઈ જા.
મૃગશૃંગધરા બાલા ક્ષૌમવસ્ત્રાવગુંઠિતા। પત્નીશાલાં તદા નીતા ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ
મૃગશૃંગના આભૂષણ પહેરેલી અને કૌશેય વસ્ત્રમાં ઢંકાયેલી એ યુવતીને, વેદજ્ઞ ઋત્વિજોએ પત્નીશાળામાં લઈ ગયા.
ઔદુંબેરણ દંડેન પ્રાવૃતો મૃગચર્મણા। મહાધ્વરે તદા બ્રહ્મા ધામ્ના સ્વેનૈવ શોભતે
ઉદુંબરની લાકડાની લાઠી અને મૃગચર્મ પહેરીને, બ્રહ્મા એ મહાયજ્ઞમાં પોતાના તેજથી તેજસ્વી લાગતા હતા.
પ્રારબ્ધં ચ તતો હોત્રં બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ। ભૃગુણા સહિતૈઃ કર્મ વેદોક્તં તૈઃ કૃતં તદા। તથા યુગસહસ્રં તુ સ યજ્ઞઃ પુષ્કરેઽભવત્
પછી વેદપારંગત બ્રાહ્મણોએ ભૃગુ સાથે મળીને યજ્ઞ આરંભ્યો. વેદોક્ત વિધિથી કર્મકાંડ કર્યો અને એ પુષ્કરમાં યજ્ઞ હજાર યુગ સુધી ચાલ્યો.
"ભીષ્મ-ઉવાચ। તસ્મિન્યજ્ઞે કિમાશ્ચર્યં તદાસીદ્દ્વિજસત્તમ। કથં રુદ્રઃસ્થિતસ્તત્ર વિષ્ણુશ્ચાપિ સુરોત્તમઃ
ભીષ્મએ પૂછ્યું: હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ યજ્ઞમાં શું અદ્ભુત ઘટના બની? અને રુદ્ર તથા વિષ્ણુ ત્યાં કેવી રીતે હાજર હતા?
આભીર:પુત્રી ગાયત્ર્યા કિં કૃતં તત્ર પત્નીત્વે સ્થિતયા તયા। આભીરા: કિં સુવૃત્તજ્ઞૈર્જ્ઞાત્વા તૈશ્ચ કૃતં મુને
આભીરકન્યા ગાયત્રીએ પત્ની બનીને ત્યાં શું કર્યું? અને સારા વર્તન જાણનારા જ્ઞાની લોકો એ જાણીને શું કર્યું, હે મુનિ?
એતદ્વૃત્તં સમાચક્ષ્વ યથાવૃત્તં યથાકૃતમ્। આભીરૈર્બ્રાહ્મણાચાપિ મમૈતત્કૌતુકં મહત્
આભીરો અને બ્રાહ્મણોએ જે રીતે એ ઘટના કરી, એ બધું જવું થયું એ પ્રમાણે મને કહો, મને એમાં ખૂબ જ રસ છે.
"પુલસ્ત્ય ઉવાચ। તસ્મિન્યજ્ઞે યદાશ્ચર્યં વૃત્તમાસીન્નરાધિપ। કથયિષ્યામિ તત્સર્વં શૃણુષ્વૈકમના નૃપ
પુલસ્ત્યએ કહ્યું: હે રાજા, એ યજ્ઞમાં જે અદ્ભુત ઘટનાઓ બની, એ બધું હું તને કહું છું, તું એકાગ્ર ચિત્તથી સાંભળ.
રુદ્રસ્તુ મહદાશ્ચર્યં કૃતવાન્વૈ સદો ગતઃ। નિન્દ્યરૂપધરો દેવસ્તત્રાયાદ્દ્વિજસન્નિધૌ
રુદ્રે એ સભામાં જઈને એક મહાન અદ્ભુત કામ કર્યું; દેવએ ત્યાં નિંદનીય રૂપ ધારણ કર્યું અને બ્રાહ્મણોની હાજરીમાં આવ્યું.
વિષ્ણુના ન કૃતં કિઞ્ચિત્પ્રાધાન્યે સ યતઃસ્થિતઃ। નાશં તુ ગોપકન્યાયા જ્ઞાત્વા ગોપકુમારકાઃ
વિષ્ણુએ તો કંઈ કર્યું નહીં, કારણ કે એ ત્યાં મુખ્ય સ્થાન પર નહોતાં; પણ ગોપકુમારોને ગોપકન્યાની વિયોગની ખબર પડી, તો એમને એ ગમ્યું નહીં.
ગોપ્યશ્ચ તાસ્તથા સર્વા આગતા બ્રહ્મણોન્તિકમ્। દૃષ્ટ્વા તાં મેખલાબદ્ધાં યજ્ઞસીમવ્યસ્થિતામ્
અને બધી ગોપીઓ પણ બ્રહ્માની પાસે આવી; એમણે એ ગાયત્રીને કમરપટ્ટો બાંધેલી અને યજ્ઞસ્થળે ઊભેલી જોઈ.
હા પુત્રીતિ તદા માતા પિતા હા પુત્રિકેતિ ચ। સ્વસેતિ બાન્ધવાઃ સર્વે સખ્યઃ સખ્યેન હાસખિ
એ સમયે એની માતાએ 'હાય પુત્ર!' અને પિતાએ 'હાય પુત્રી!' કહ્યું; બધા સગા-સંબંધી 'હાય બહેન!' અને સખીઓ 'હાય સખી!' બોલી ઉઠ્યા.
કેન ત્વમિહ ચાનીતા અલક્તાંકા તુ સુન્દરી। શાટીં નિવૃત્તાંકૃત્વા તુ કેન યુક્તા ચ કમ્બલી
'હે સુંદર, તને અહીં કોણ લાવ્યું? તારા પગ પર લાલ આલ્તો કોણે લગાડ્યું? કોણે તારો વસ્ત્ર કાઢી નાખ્યો અને કોણે તને આ કમ્બળ ઓઢાડ્યું?'