કા હિ નાભિલષેત્કન્યા ભર્તાંરં ભક્તિવત્સલમ્। નાદેયમપિ તે કિંચિત્પિતુર્મે ધર્મવત્સલ
કઈ કન્યા પ્રેમથી ભરેલા પતિને ઈચ્છતી નથી? મારા પિતા ધર્મપ્રિય છે, એ તને કશું ઈનકાર કરશે નહીં.
પ્રસાદયે તં શિરસા માં સ તુષ્ટઃ પ્રદાસ્યતિ। પિતુશ્ચિત્તમવિજ્ઞાય યદ્યાત્માનં દદામિ તે
હું પિતાને નમ્રતાથી પ્રસન્ન કરીશ; જો એ ખુશ થશે તો મને આપશે. પિતાનું મન જાણ્યા વિના, હું તને પોતે કેવી રીતે આપી શકું?
ધર્મો હિ વિપુલો નશ્યેત્તેન ત્વાં ન પ્રસાદયે। ભવિષ્યામિ વશે તુભ્યં યદિ તાતઃ પ્રદાસ્યતિ
ધર્મ વિશાળ છે અને એ નષ્ટ થઈ જાય, તેથી હું તને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છતી નથી. જો પિતા મને આપે, તો હું તારી વશમાં રહીશ.
ઇત્થમાભાષ્યમાણસ્તુ તદા શક્રોઽનયચ્ચ તામ્। બ્રહ્મણઃ પુરતઃ સ્થાપ્ય પ્રાહાસ્યાર્થે મયાઽબલે
આ રીતે બોલી, શક્રએ પછી તેને બ્રહ્માના સમક્ષ લઈ જઈ, ત્યાં ઊભી રાખી, અને તેના માટે બોલ્યો, ઓ કોમળ.
આનીતાસિ વિશાલાક્ષિ મા શુચો વરવર્ણિનિ। ગોપકન્યામસૌ દૃષ્ટ્વા ગૌરવર્ણાં મહાદ્યુતિમ્
વિશાળ આંખોવાળી, તું અહીં લાવવામાં આવી છે, સુંદર રંગવાળી, દુઃખી ન થા. આ ગોપાળ કન્યાને, ગાય જેવી નિર્દોષ અને તેજસ્વી જોઈને—
કમલામેવ તાં મેને પુંડરીકનિભેક્ષણામ્। તપ્તકાંચનસદ્ભિત્તિ સદૃશા પીનવક્ષસમ્
કમળ જેવી આંખો ધરાવતી, શુદ્ધ સોનાની દિવાલ જેવી છાતી ધરાવતી એ ગોપાળ કન્યાને કમલા પોતે પણ પોતાની સમાન માની.
મત્તેભહસ્તવૃત્તોરું રક્તોત્તુંગ નખત્વિષં। તં દૃષ્ટ્વાઽમન્યતાત્માનં સાપિ મન્મનથચરમ્
મસ્ત હાથીના દાંત જેવી જાંઘો, લાલ ચમકતા નખો ધરાવતી એ ગોપાળ કન્યાને જોઈ, પોતાને પાછળ પડી ગઈ છું એવું લાગ્યું અને મનથી મોહિત થઈ ગઈ.
તત્પ્રાપ્તિહેતુ ક ધિયા ગતચિત્તેવ લક્ષ્યતે। પ્રભુત્વમાત્મનો દાને ગોપકન્યાપ્યમન્યત
એને મેળવવાની ઈચ્છાથી, જાણે મન ક્યાંક ખોવાઈ ગયું હોય એવું લાગતું હતું; અને ગોપાળ કન્યાએ પણ દાનમાં પોતાને શ્રેષ્ઠ માની.
યદ્યેષ માં સુરૂપત્વાદિચ્છત્યાદાતુમાગ્રહાત્। નાસ્તિ સીમંતિની કાચિન્મત્તો ધન્યતરા ભુવિ
જો એ મારા રૂપને કારણે મને મેળવવા ઈચ્છે છે, તો ધરતી પર મારી કરતાં વધુ ભાગ્યશાળી કોઈ સ્ત્રી નથી.
અનેનાહં સમાનીતા યચ્ચક્ષુર્ગોચરં ગતા। અસ્ય ત્યાગે ભવેન્મૃત્યુરત્યાગે જીવિતં સુખમ્
એના દ્વારા હું અહીં લાવવામાં આવી છું અને એના નજરે આવી છું; જો એ મને ત્યજી દે તો એ મારો અંત છે, અને જો સ્વીકારી લે તો એ જ જીવનનું સુખ છે.
ભવેયમપમાનાચ્ચ ધિગ્રૂપા દુઃખદાયિની। દૃશ્યતે ચક્ષુષાનેન યાપિ યોષિત્પ્રસાદતઃ
જો મને અપમાન મળે, તો હું દુઃખ આપનારી રૂપથી કલંકિત બની જઈશ; પણ જેને એ કૃપાથી નજરે જુએ છે, એ સ્ત્રી સાચે ધન્ય છે.
સાપિ ધન્યા ન સંદેહઃ કિં પુનર્યાં પરિષ્વજેત્। જગદ્રૂપમશેષં હિ પૃથક્સંચારમાશ્રિતમ્
એ સ્ત્રી તો નિશ્ચયે ધન્ય છે, એમાં શંકા નથી; પણ જેને એ પોતાના હાથે વળગી લે છે, એ તો કેટલી વધુ ભાગ્યશાળી! કારણ કે એ આખા જગતનું સ્વરૂપ છે અને સર્વત્ર વિહાર કરે છે.
લાવણ્યં તદિહૈકસ્થં દર્શિતં વિશ્વયોનિના। અસ્યોપમા સ્મરઃ સાધ્વી મન્મથસ્ય ત્વિષોપમા
આ સૌંદર્ય અહીં એકત્રિત થઈને, જગતના મૂળ દ્વારા દર્શાવવામાં આવ્યું છે; એની સરખામણી માત્ર કામદેવની પવિત્ર પત્ની અને કામદેવના તેજ સાથે કરી શકાય.
તિરસ્કૃતસ્તુ શોકોયં પિતા માતા ન કારણમ્। યદિ માં નૈષ આદત્તે સ્વલ્પં મયિ ન ભાષતે
આ દુઃખ પિતા કે માતા કારણે નથી, પણ ત્યાગના કારણે છે; જો એ મને સ્વીકારતો નથી, કે મારા સાથે થોડું પણ બોલતો નથી—
અસ્યાનુસ્મરણાન્મૃત્યુઃ પ્રભવિષ્યતિ શોકજઃ। અનાગસિ ચ પત્ન્યાં તુ ક્ષિપ્રં યાતેયમીદૃશી
તો એના સ્મરણથી જન્મેલું દુઃખ મને મરી નાખશે; અને નિર્દોષ પત્ની હોવા છતાં, આવી સ્થિતિમાં હું જલ્દી નાશ પામી જઈશ.
કુચયોર્મણિશોભાયૈ શુદ્ધામ્બુજ સમદ્યુતિઃ। મુખમસ્ય પ્રપશ્યંત્યા મનો મે ધ્યાનમાગતમ્
એના કુંચ પરના રત્નોની ઝગમગાટ શુદ્ધ કમળની કાંતિ જેવી છે; એનું મુખ જોઈને મારું મન ધ્યાનમાં લીન થઈ જાય છે.
અસ્યાંગસ્પર્શસંયોગાન્ન ચેત્ત્વં બહુ મન્યસે। સ્પૃશન્નટસિ તર્હિ ન ત્વં શરીરં વિતથં પરમ્
જો તું એના અંગોના સ્પર્શ અને સંગને મૂલ્ય આપતી નથી, તો સ્પર્શ કરીને અને સાથે રહીને પણ, તારો શરીર ખરેખર વ્યર્થ છે.
અથવાસ્ય ન દોષોસ્તિ યદૃચ્છાચારકો હ્યસિ। મુષિતઃ સ્મર નૂનં ત્વં સંરક્ષ સ્વાં પ્રિયાં રતિમ્
અથવા, કદાચ તારો કોઈ દોષ નથી, કેમ કે તું તો સંજોગ પ્રમાણે વર્તે છે; નિશ્ચયે તું પ્રેમ દ્વારા લૂંટાઈ ગઈ છે—તારે તારી પ્રિય આનંદને સાચવી લેવી જોઈએ.
ત્વત્તોપિ દૃશ્યતે યેન રૂપેણાયં સ્મરાધિકઃ। મમાનેન મનોરત્ન સર્વસ્વં ચ હૃતં દૃઢમ્
જેના રૂપથી તારા કરતાં પણ વધારે કામદેવ દેખાય છે; એણે મારું મન, મારો અમૂલ્ય રત્ન અને મારું સર્વસ્વ મજબૂતીથી ચોરી લીધું છે.
શોભા યા દૃશ્યતે વક્ત્રે સા કુતઃ શશલક્ષ્મણિ। નોપમા સકલં કસ્ય નિષ્કલંકેન શસ્યતે
એના મુખમાં જે સુંદરતા દેખાય છે, એ ચાંદ્રમાં ક્યાંથી મળે, જે પર હરણનું ચિહ્ન છે? નિષ્કલંક એવા માટે કોઈ સરખામણી કદી પ્રસંશિત થતી નથી.
સમાનભાવતાં યાતિ પંકજં નાસ્ય નેત્રયોઃ। કોપમા જલશંખેન પ્રાપ્તા શ્રવણશંઙ્ખયોઃ
એની આંખોની સમાનતા કમળ પણ મેળવી શકતું નથી; અને એના કાનની સરખામણી તો માત્ર જળના શંખ સાથે જ થઈ શકે.
વિદ્રુમોપ્યધરસ્યાસ્ય લભતે નોપમાં ધ્રુવમ્। આત્મસ્થમમૃતં હ્યેષ સંસ્રવંશ્ચેષ્ટતે ધ્રુવમ્
એના નીચલા હોઠની સરખામણી તો મોતીયાં પણ કરી શકતા નથી; એમાં તો સાચું અમૃત વસે છે, જે સતત વહે છે.
યદિ કિંચિચ્છુભં કર્મ જન્માંતરશતૈઃ કૃતમ્। તત્પ્રસાદાત્પુનર્ભર્તા ભવત્વેષ મમેપ્સિતઃ
હું પછલા અનેક જન્મોમાં કોઈ સારા કામ કર્યા હોય, તો એના ફળે, જે પુરુષને હું ઈચ્છું છું, એ ફરીથી મારો પતિ બને.
એવં ચિંતાપરાધીના યાવત્સા ગોપકન્યકા। તાવદ્બ્રહ્મા હરિં પ્રાહ યજ્ઞાર્થં સત્વરં વચઃ
એ ગોપકન્યા આવી વિચારોમાં લીન હતી, એ સમયે જ બ્રહ્માએ યજ્ઞ માટે હરિને તાત્કાલિક કહ્યું.
દેવી ચૈષા મહાભાગા ગાયત્રી નામતઃ પ્રભો। એવમુક્તે તદા વિષ્ણુર્બ્રહ્માણં પ્રોક્તવાનિદમ્
પ્રભુ, આ મહાભાગ્યવાળી દેવીનું નામ ગાયત્રી છે. આવું કહેતાં જ, પછી વિષ્ણુએ બ્રહ્માને કહ્યું.
તદેનામુદ્વહસ્વાદ્ય મયા દત્તાં જગત્પ્રભો। ગાંધર્વેણ વિવાહેન વિકલ્પં મા કૃથાશ્ચિરમ્
હું તને આજે આ ગાયત્રી આપી, હે જગતના સ્વામી, તું ગાંધર્વ વિધિથી એના સાથે લગ્ન કર અને વધુ વિલંબ ન કર.
અમું ગૃહાણ દેવાદ્ય અસ્યાઃ પાણિમનાકુલમ્। ગાંધેર્વેણ વિવાહેન ઉપયેમે પિતામહઃ
હે દેવ, આજે એનું હાથ પકડી લે, કોઈ સંકોચ રાખીશ નહીં. પછી પિતામહ બ્રહ્માએ ગાંધર્વ વિધિથી એના સાથે લગ્ન કર્યા.
તામવાપ્ય તદા બ્રહ્મા જગાદાદ્ધ્વર્યુસત્તમમ્। કૃતા પત્ની મયા હ્યેષા સદને મે નિવેશય
પછી બ્રહ્માએ એ ગાયત્રીને પામી, યજ્ઞના મુખ્ય ઋત્વિજને કહ્યું: હવે એ મારી પત્ની બની, એને મારા ઘરે લઈ જા.
મૃગશૃંગધરા બાલા ક્ષૌમવસ્ત્રાવગુંઠિતા। પત્નીશાલાં તદા નીતા ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ
મૃગશૃંગના આભૂષણ પહેરેલી અને કૌશેય વસ્ત્રમાં ઢંકાયેલી એ યુવતીને, વેદજ્ઞ ઋત્વિજોએ પત્નીશાળામાં લઈ ગયા.
ઔદુંબેરણ દંડેન પ્રાવૃતો મૃગચર્મણા। મહાધ્વરે તદા બ્રહ્મા ધામ્ના સ્વેનૈવ શોભતે
ઉદુંબરની લાકડાની લાઠી અને મૃગચર્મ પહેરીને, બ્રહ્મા એ મહાયજ્ઞમાં પોતાના તેજથી તેજસ્વી લાગતા હતા.