તસ્યાં વિષ્ટઃ પ્રસુપ્તશ્ચ દાનવો હંતુમુદ્યતઃ । મહાયુદ્ધેન તેનૈવ શ્રાંતોઽસૌ યોગમાયયા
એ ગુફામાં વિષ્ણુ સૂઈ રહ્યા હતા ત્યારે દાનવ તેમને મારવા તૈયાર થયો; એ મહાયુદ્ધથી થાકી ગયો હતો અને યોગમાયાથી મોહિત થયો.
દાનવઃ પૃષ્ઠતો લગ્નો પ્રવિષ્ટઃ સ તદા ગુહામ્ । પ્રસુપ્તં તત્ર માં દૃષ્ટ્વા દાનવો હર્ષમાગતઃ
દાનવ પાછળથી ગુફામાં ઘૂસી ગયો; ત્યાં તેણે મને સૂતો જોઈને આનંદિત થયો.
ઇત્થં માં નિર્જિતં મત્વા પ્રવિષ્ટં શંકયા હરિમ્ । નિઃસંદેહં હનિષ્યામિ દાનવાનાં ભયંકરમ્
મને હરાયેલો માનીને, એ શંકાથી હરિ પાસે ગયો; 'હવે નિશ્ચયે જ હું દાનવોને ડરાવનારને મારી નાખીશ.' એવું વિચારીને.
નિર્ગતા કન્યકા તત્ર વિષ્ણુદેહાદ્યુધિષ્ઠિર । રૂપવતી સુસૌભાગ્યા દિવ્યપ્રહરણાયુધા
ત્યાં વિષ્ણુના શરીરમાંથી એક કન્યા બહાર આવી, હે યુધિષ્ઠિર; એ રૂપાળી, સુભાગ્યશાળી અને દિવ્ય શસ્ત્રોથી સજ્જ હતી.
તસ્ય તેજોંઽશસંભૂતા મહાબલપરાક્રમા । દૃષ્ટા સા દાનવેંદ્રેણ મુરનામ્ના ધનંજય
એ વિષ્ણુના તેજના અંશથી ઉત્પન્ન થઈ, મહાબળ અને પરાક્રમવાળી હતી; એ દૈત્યરાજ મુરએ, હે ધનંજય, તેને જોયી.
યુદ્ધં સમાહિતં તેન સ્ત્રિયા ચૈવ પ્રયાચિતમ્ । કન્યકા યુધ્યતે તત્ર સર્વયુદ્ધવિશારદા
મુરે યુદ્ધ શરૂ કર્યું અને એ સ્ત્રીએ પણ તેને લલકાર્યું; એ કન્યા ત્યાં બધાં યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ બનીને લડી.
હુંકારૈર્ભસ્મસાજ્જાતો મુર નામા મહાસુરઃ । નિહતે દાનવે તસ્મિંસ્તત્ર દેવસ્ત્વબુધ્યત
એના હૂંકારથી મહાદૈત્ય મુર ભસ્મ થઈ ગયો; એ દાનવના મરતાં જ દેવ ત્યાં જાગી ગયા.
પતિતં દાનવં દૃષ્ટ્વા તતો વિસ્મયમાગતઃ । કેનાયં ચ હતો રૌદ્રો હ્યત્યુગ્રો મમ શાત્રવઃ
પડેલો દાનવ જોઈને, દેવને આશ્ચર્ય થયું; 'આ ભયાનક અને ભયાવહ શત્રુને કોણે મારી નાખ્યો?' એમ વિચાર્યું.
અત્યુગ્રં ચ કૃતં કર્મ મમ કારુણ્યતઃ કૃતમ્ । કન્યોવાચ- તેન દેવાશ્ચ ગંધર્વા સયક્ષોરગરાક્ષસાઃ
'મારા દ્વારા બહુ ભયાનક કાર્ય થયું, પણ તે કરુણાથી કર્યું.' ત્યારે કન્યાએ કહ્યું: 'એ દાનવે દેવ, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને રાક્ષસોને પણ હરાવ્યા.'
ઇંદ્રાદ્યાઃ સકલા જિત્વા સ્વર્ગાચ્ચૈવ નિરાકૃતાઃ । હરિઃ સુપ્તો મયા દૃષ્ટો મુરઃ પૃષ્ઠે સમાગતઃ
'ઇન્દ્ર અને બધા દેવતાઓને હરાવીને સ્વર્ગમાંથી કાઢી મૂક્યા; હું સુતા હરિને જોઈ અને મુર પાછળથી આવી ગયો હતો.'
સંહરિષ્યતિ ત્રૈલોક્યં સુપ્તે ચૈવ જર્નાદને । તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા વિષ્ણુર્વચનમબ્રવીત્
જો ઊંઘ અને વૃદ્ધાવસ્થા દૂર કરી દેવામાં આવે, તો એ ત્રણેય લોકને નાશ કરી નાખશે. એના શબ્દો સાંભળી, વિષ્ણુએ આ રીતે કહ્યું.
અહં ચ નિર્જિતો યેન કથં સોઽપિ ત્વયા જિતઃ । એકાદશ્યુવાચ- ત્વત્પ્રસાદાચ્ચ ભો સ્વામિન્મહાદૈત્યો મયા હતઃ
જેને કારણે હું પણ હાર્યો હતો, એને તું કેમ જીત્યો? એકાદશીએ કહ્યું: હે સ્વામી, આપની કૃપાથી મેં એ મહાદૈત્યને મારી નાખ્યો છે.
શ્રીભગવાનુવાચ- આનંદં ત્રિષુ લોકેષુ મુનયો દેવતા ગતાઃ । બ્રૂહિ ત્વં ચ મયા ભદ્રે યત્તે મનસિ રોચતે । દદામિ ચ ન સંદેહો યત્સુરૈરપિ દુર્લ્લભમ્
ભગવાને કહ્યું: ત્રણેય લોકમાં મુનિઓ અને દેવતાઓ આનંદ પામ્યા છે. હે સુમંગલ, તારા મનમાં જે છે, એ મને કહો. હું તને નિશ્ચયે આપું છું, ભલે તે દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ હોય.
એકાદશ્યુવાચ- યદિ તુષ્ટોઽસિ મે દેવ સત્યમુક્તં જનાર્દન । વરમેકં તુ વાંચ્છામિ હૃદયે ચ જગત્પતે
એકાદશીએ કહ્યું: હે દેવ, જો તમે મારો પ્રસન્ન છો અને મેં જે કહ્યું એ સાચું છે, તો હે જગતના સ્વામી, મારા હૃદયમાં એક વર માંગું છું.
પ્રાર્થયામિ ચ દેવેશ ઈપ્સિતં ચ મયા પ્રભો । યદિ સત્યં જગન્નાથ તિસ્રો વાચો દદાસિ મે
હે દેવતાઓના સ્વામી, હે પ્રભુ, હું જે ઈચ્છું છું એ તારી પાસે માગું છું. જો તમે સાચું માનો છો, હે જગન્નાથ, તો મને ત્રણ વર આપો.
શ્રીભગવાનુવાચ- સત્યં સત્યં મયા પ્રોક્તં અવશ્યં તવ સુવ્રતે । તિસ્રો વાચો મયા દત્તા ન ચાવાક્યં ભવેદિહ
ભગવાને કહ્યું: સાચું, સાચું, મેં કહ્યું છે. હે સુવ્રતા, તને હું નિશ્ચયે ત્રણ વર આપું છું. અહીં કોઈ ખોટું નહિ થાય.
એકાદશ્યુવાચ- ત્રિભુવનેષુ ચ દેવેશ ચતુર્યુગેષુ સાંપ્રતમ્ । ત્રિષુ લોકેષુ સર્વત્ર તાદૃશં કુરુ મે પ્રભો
એકાદશીએ કહ્યું: હે દેવતાઓના સ્વામી, ત્રણેય લોક અને ચારેય યુગોમાં, સર્વત્ર એ જ રીતે થાય, હે પ્રભુ.
સર્વતીર્થપ્રધાનં હિ સર્વવિઘ્નવિનાશિની । સર્વસિદ્ધિકરી દેવી ત્વત્પ્રસાદાદ્ભવામ્યહમ્
હે પ્રભુ, આપની કૃપાથી હું સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ વિઘ્નો દૂર કરનારી અને સર્વ સિદ્ધિ આપનારી દેવી બની જઉં.
મામુપોષ્યંતિ યે ભક્ત્યા તવ ભક્ત્યા જનાર્દન । સર્વસિદ્ધિર્ભવેત્તેષાં યદિ તુષ્ટોઽસિ મે પ્રભો 6.38.
જે લોકો ભક્તિપૂર્વક મને પાળે છે અને જે લોકો તમારી ભક્તિ કરે છે, હે જનાર્દન, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન રહો, તો તેમને સર્વ સિદ્ધિ મળે.
ઉપવાસં ચ નક્તં ચ એકભક્તં કરોતિ ચ । તસ્ય વિત્તં ચ ધર્મં ચ મોક્ષં વૈ દેહિ માધવ
જે કોઈ ઉપવાસ કરે છે, રાતે જાગે છે અથવા એક જ વાર ભોજન કરે છે, હે માધવ, તેમને ધન, ધર્મ અને મોક્ષ આપો.
વિષ્ણુરુવાચ-। યત્ત્વં વદસિ કલ્યાણિ તત્સર્વં ચ ભવિષ્યતિ । સર્વાન્મનોરથાન્ભદ્રે દાસ્યસિ ત્વં ચ નાન્યથા
વિષ્ણુએ કહ્યું: હે કલ્યાણી, તું જે માંગ્યું છે એ બધું થશે. હે સુમંગલ, તું સર્વ મનોભિલાષા પૂરી કરશે, એમાં કોઈ ફેર નથી.
મમ ભક્તાશ્ચ યે લોકે યે ચ ભક્તાસ્તુ કાર્ત્તિકે । ચતુર્યુગેષુ વિખ્યાતાસ્ત્રિષુ લોકેષુ વૈ પ્રભો
મારા ભક્તો અને કાર્તિક માસમાં ભક્તિ કરનારા લોકો ચારેય યુગ અને ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ થશે, હે પ્રભુ.
ત્વાં ચ શક્તિમહં મન્યે એકાદશીવ્રતસ્થિતાઃ । મમ પૂજાં કરિષ્યંતિ મોક્ષગાસ્તે ન સંશયઃ
હું માનું છું કે તારી શક્તિ મહાન છે, તું એકાદશી વ્રત પાળે છે. જે લોકો મારી પૂજા કરે છે, તેઓને અવશ્ય મોક્ષ મળશે—એમાં કોઈ શંકા નથી.
તૃતીયા ચાષ્ટમી ચૈવ નવમી ચ ચતુર્દશી । એકાદશી વિશેષેણ તિથિરેષા હરિપ્રિયા । સર્વતીર્થાધિકં પુણ્યં સત્યં સત્યં ન સંશયઃ
તૃતીયા, અષ્ટમી, નવમી અને ચતુર્દશી—અને ખાસ કરીને એકાદશી—આ તિથી હરિને પ્રિય છે. એ સર્વ તીર્થોથી વધુ પુણ્યદાયિ છે; સાચું છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ઇદં દત્ત્વા વરં તસ્યૈ તિસ્રો વાચો ન સંશયઃ । હૃષ્ટા પુષ્ટા ચ સંજાતા એકાદશીમહાવ્રતા
એને ત્રણ વર આપ્યા પછી, કોઈ સંશય વિના, એકાદશી મહાવ્રત આનંદિત અને તંદુરસ્ત બની.
શત્રું હંસિ પરાં તસ્ય દદાસિ પરમાં ગતિમ્ । ત્વં હંસિ સર્વવિઘ્નાનિ સર્વસિદ્ધિવરપ્રદા
તું શત્રુનો નાશ કરે છે અને તેને શ્રેષ્ઠ ગતિ આપે છે; તું સર્વ વિઘ્નો દૂર કરે છે અને સર્વ સિદ્ધિ આપે છે.
ઉભયોઃ પક્ષયોઃ પાર્થ તુલ્યા એકાદશી શુભા । ન શુક્લા નૈવ કૃષ્ણા ચ વિભેદં નૈવ કારયેત્
હે પાર્થ, શુભ એકાદશી બંને પક્ષમાં સમાન છે; એ ન તો શુક્લ છે કે ન કૃષ્ણ છે, અને કોઈ ભેદ રાખવો નહિ.
વિભેદો નૈવ કર્ત્તવ્યઃ સમસ્તવ્રતકારિભિઃ । દિવા વા યદિ વા રાત્રૌ શૃણોતિ ભક્તિતત્પરઃ
જે બધા વ્રત કરે છે, તેમણે કદી પણ ભેદ રાખવો નહિ. દિવસ હોય કે રાત, જે ભક્તિપૂર્વક સાંભળે છે—
તિથિરેકા ભવેત્સર્વા પક્ષયોરુભયોરપિ । ઉભયૈકાદશી સ્વલ્પા હ્યંતે ચૈવ ત્રયોદશી
દ્રવ્યપક્ષ અને શુક્લપક્ષ બંનેમાં એક તિથી આવી પડે છે, જ્યારે એકાદશી થોડું ઘટી જાય અને અંતે તે ત્રયોદશી આવે છે.
મધ્યે તુ દ્વાદશી પૂર્ણા ત્રિસ્પૃશા સા હરિપ્રિયા । એકામુપોષયેત્તાં વૈ સહસ્રૈકાદશીફલમ્
પછી વચ્ચે પૂર્ણ દ્વાદશી આવે છે, જે ત્રણ તિથિઓને સ્પર્શે છે; એ દિવસ શ્રીહરિને ખૂબ પ્રિય છે. એ દિવસે ઉપવાસ કરવો, તો હજાર એકાદશી જેટલું ફળ મળે છે.