બ્રહ્માથ કપિલશ્ચૈવ પરમેષ્ઠી તથૈવ ચ। દેવાઃ સપ્તર્ષયશ્ચૈવ ત્ર્યંબકશ્ચ મહાયશાઃ૫૦ 1.16.
પછી બ્રહ્મા, કપિલ, પરમેશ્વર, દેવો, સાત ઋષિ અને મહાન યશવંત ત્રયંબક,
સનત્કુમારશ્ચ મહાનુભાવો મનુર્મહાત્મા ભગવાન્પ્રજાપતિઃ। પુરાણદેવોથ તથા પ્રચક્રે પ્રદીપ્તવૈશ્વાનરતુલ્યતેજાઃ
સનતકુમાર, મહાન આત્માવાળા મનુ, ભગવાન પ્રજાપતિ અને પ્રાચીન દેવોએ, તેજસ્વી વૈશ્વાનર અગ્નિ સમાન તેજથી, યજ્ઞ કર્યો.
પુરા કમલજાતસ્ય સ્વપતસ્તસ્ય કોટરે। પુષ્કરે યત્ર સંભૂતા દેવા ઋષિગણાસ્તથા
પહેલાં, કમળમાં જન્મેલા જે સુતા હતા, તેમના કમળના ખાડામાં દેવો અને ઋષિગણો ઉત્પન્ન થયા.
એષ પૌષ્કરકો નામ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ। પુરાણં કથ્યતે યત્ર વેદસ્મૃતિસુસંહિતં
આ મહાન આત્માવાળાની પૌષ્કરક નામે પ્રગટતા, પ્રાચીન કહેવાય છે, જ્યાં વેદ અને સ્મૃતિ perfectly સ્થિર છે.
વરાહસ્તુ શ્રુતિમુખઃ પ્રાદુર્ભૂતો વિરિંચિનઃ। સહાયાર્થં સુરશ્રેષ્ઠો વારાહં રૂપમાસ્થિતઃ
વિરિંચિમાંથી વેદમુખી વરાહ પ્રગટ થયો; દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, વરાહ રૂપ ધારણ કરી, તેને સહાય કરવા આવ્યો.
વિસ્તીર્ણં પુષ્કરે કૃત્વા તીર્થં કોકામુખં હિ તત્। વેદપાદો યૂપદંષ્ટ્રઃ ક્રતુહસ્તશ્ચિતીમુખઃ
પુષ્કરમાં કોકામુખ તીર્થને વિશાળ બનાવી, તે વેદપદ, યૂપદંશ્ટ્રા, ક્રતુહસ્ત અને ચિતીમુખવાળો ઉભો રહ્યો.
અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ। અહોરાત્રેક્ષણો દિવ્યો વેદાંગઃ શ્રુતિભૂષણઃ
જેની જીભ અગ્નિ છે, જેનાં વાળ દર્ભા છે, જેનું માથું બ્રહ્મ છે, જે મહાન તપસ્વી છે, જેનાં આંખો દિવસ અને રાત છે, જે દિવ્ય છે, જેનાં અંગો વેદ છે અને જે શ્રુતિના સુવર્ણથી શોભાયમાન છે—
આજ્યનાસઃ સ્રુવતુંડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્। સત્યધર્મમયઃ શ્રીમાન્કર્મવિક્રમસત્કૃતઃ
જેની નાક ઘી છે, જેનું મુખ યજ્ઞની ચમચી છે, જેનો અવાજ સામવેદના ગાનથી ગુંજે છે, જે મહાન છે, સત્ય અને ધર્મથી ભરપૂર છે, જે શ્રીમંત છે અને કર્મ તથા પરાક્રમથી સન્માનિત છે—
પ્રાયશ્ચિત્તનખો ધીરઃ પશુજાનુર્મખાકૃતિઃ। ઉદ્ગાત્રાંત્રો હોમલિંગો ફલબીજમહૌષધિઃ
જેના નખ પ્રાયશ્ચિત્ત છે, જે ધીર છે, જેનાં ઘૂંટણ યજ્ઞના પશુ છે, જેનું સ્વરૂપ યજ્ઞ છે, જેનાં આંતરડાં ઉદગાતૃ છે, જેની ઓળખ હોમ છે, જે ફળ, બીજ અને મહાન ઔષધિ છે—
વાય્વંતરાત્મા મંત્રાસ્થિરાપસ્ફિક્સોમશોણિતઃ। વેદસ્કંધો હવિર્ગંધો હવ્યકવ્યાતિવેગવાન્
જેનું આંતરિક સ્વરૂપ વાયુ છે, જેનાં મંત્રો સ્થિર છે, જેનાં પીઠ પાણી છે, જેનું રક્ત સોમ છે, જેનાં ખભા વેદ છે, જેની સુગંધ હવન છે, અને જે દેવો તથા પિતૃઓને અર્પણમાં સર્વે કરતાં વધુ છે—
પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્નાનાદીક્ષાભિરર્ચિતઃ। દક્ષિણાહૃદયો યોગી મહાસત્રમયો મહાન્
જેનું શરીર પૂર્વ વંશ છે, જે તેજસ્વી છે, વિવિધ દીક્ષા દ્વારા પૂજાય છે, જેનું હૃદય દક્ષિણ છે, જે યોગી છે, જે મહાયજ્ઞનું સ્વરૂપ છે અને જે મહાન છે—
ઉપાકર્મેષ્ટિરુચિરઃ પ્રવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ। છાયાપત્નીસહાયો વૈ મણિશૃંગમિવોચ્છ્રિતઃ
જે ઉપાકર્મમાં સુંદર છે, પ્રવર્ગ્ય પાત્રના વળાંગથી શોભાયમાન છે, જે પોતાની છાંયાવાળી પત્ની સાથે છે, અને જે મણિથી શોભતા શિખર જેવો ઊંચો છે—
સર્વલોકહિતાત્મા યો દંષ્ટ્રયાભ્યુજ્જહારગામ્। તતઃ સ્વસ્થાનમાનીય પૃથિવીં પૃથિવીધરઃ
જેની આત્મા સર્વ લોકના હિત માટે છે, જે દાંતથી પૃથ્વીને ઊંચી ઉઠાવે છે, અને પછી પૃથ્વીને તેના સ્થાન પર રાખી પૃથ્વીધર બની જાય છે—
તતો જગામ નિર્વાણં પૃથિવીધારણાદ્ધરિઃ। એવમાદિવરાહેણ ધૃત્વા બ્રહ્મહિતાર્થિના
પછી હરિએ પૃથ્વીનું આધાર લઈને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી; આ રીતે આદિ વરાહે બ્રહ્મના હિત માટે પૃથ્વીનું ધારણ કર્યું—
ઉદ્ધૃતા પુષ્કરે પૃથ્વી સાગરાંબુગતા પુરા। વૃતઃ શમદમાભ્યાં યો દિવ્યે કોકામુખે સ્થિતઃ
પૂર્વે, પૃથ્વી સમુદ્રમાં ડૂબી ગઈ હતી, ત્યારે કમળમાંથી ઊંચી ઉઠાવવામાં આવી; જે શાંતિ અને દમથી ઘેરાયેલા છે, તે દિવ્ય કોકામુખમાં સ્થિત છે—
આદિત્યૈર્વસુભિઃ સાધ્યૈર્મરુદ્ભિર્દૈવતૈઃ સહ। રુદ્રૈર્વિશ્વસહાયૈશ્ચ યક્ષરાક્ષસકિન્નરૈઃ
આદિત્ય, વસુ, સાધ્ય, મરુત અને અન્ય દેવો સાથે, રુદ્ર, વિશ્વસહાય, યક્ષ, રાક્ષસ અને કિન્નરો સાથે—
દિગ્ભિર્વિદિગ્ભિઃ પૃથિવી નદીભિઃ સહ સાગરૈઃ। ચરાચરગુરુઃ શ્રીમાન્બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાંવરઃ
દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ, પૃથ્વી, નદીઓ અને સાગરો સાથે, બ્રહ્મા, શ્રીમંત, ચરાચરનો ગુરુ અને બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ—
ઉવાચ વચનં કોકામુખં તીર્થં ત્વયા વિભો। પાલનીયં સદા ગોપ્યં રક્ષા કાર્યા મખે ત્વિહ
એમ બોલ્યા: 'કોકામુખ તીર્થ તારા દ્વારા હંમેશા જાળવવું જોઈએ, હે વિભુ; તેને ગુપ્ત રાખવું અને અહીં યજ્ઞ દરમિયાન રક્ષવું જોઈએ.'
એવં કરિષ્યે ભગવંસ્તદા બ્રહ્માણમુક્તવાન્। ઉવાચ તં પુનર્બ્રહ્મા વિષ્ણું દેવં પુરઃ સ્થિતમ્
'એવું કરું છું, હે ભગવાન,' એમ બ્રહ્માએ કહ્યું; અને ફરી બ્રહ્માએ સામે ઊભેલા વિષ્ણુને કહ્યું—
ત્વં હિ મે પરમો દેવસ્ત્વં હિ મે પરમો ગુરુઃ। ત્વં હિ મે પરમં ધામ શક્રાદીનાં સુરોત્તમ
'તમે મારા સર્વોચ્ચ દેવ છો, તમે મારા સર્વોચ્ચ ગુરુ છો, તમે મારા સર્વોચ્ચ ધામ છો, હે ઇન્દ્રથી શ્રેષ્ઠ દેવ—'
ઉત્ફુલ્લામલપદ્માક્ષ શત્રુપક્ષ ક્ષયાવહ। યથા યજ્ઞેન મે ધ્વંસો દાનવૈશ્ચ વિધીયતે
'ઉત્ફુલ્લ, નિર્મળ કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર, દુશ્મનના પક્ષનો વિનાશક, જેમ મારા યજ્ઞથી દાનવોનો નાશ થાય છે, તેમ તમે પણ કરવું જોઈએ.'
તથા ત્વયા વિધાતવ્યં પ્રણતસ્ય નમોસ્તુ તે। વિષ્ણુરુવાચ। ભયં ત્યજસ્વ દેવેશ ક્ષયં નેષ્યામિ દાનવાન્
'તમે જે પ્રણામ કરો છો, તે પ્રમાણે વ્યવસ્થા કરવી; હું તમને નમસ્કાર કરું છું.' વિષ્ણુએ કહ્યું: 'ભય છોડો, હે દેવોના સ્વામી; હું દાનવોનો વિનાશ લાવું છું.'
યે ચાન્તે વિઘ્નકર્તારો યાતુધાનાસ્તથાઽસુરાઃ। ઘાતયિષ્યામ્યહં સર્વાન્સ્વસ્તિ તિષ્ઠ પિતામહ
'અને અંતે જે વિઘ્ન કરે છે, યાતુધાન અને અસુર, હું બધાને મારું છું; પિતામહ, નિરભય રહો.'
એવમુક્ત્વા સ્થિતસ્તત્ર સાહાય્યેન કૃતક્ષણઃ। પ્રવવુશ્ચ શિવા વાતાઃ પ્રસન્નાશ્ચ દિશો દશ
એવું કહીને, તે ત્યાં સહાય માટે તૈયાર ઊભો રહ્યો; શુભ પવન વહેવા લાગ્યા અને દશ દિશાઓ પ્રસન્ન થઈ ગઈ.
સુપ્રભાણિ ચ જ્યોતીંષિ ચંદ્રં ચક્રુઃ પ્રદક્ષિણમ્। ન વિગ્રહં ગ્રહાશ્ચક્રુઃ પ્રસેદુશ્ચાપિ સિંધવઃ
પ્રભાતી પ્રકાશ અને ચાંદ્રમાએ પરિક્રમા કરી; ગ્રહોએ કોઈ કષ્ટ આપ્યું નહીં અને સમુદ્રો પણ શાંત થઈ ગયા.
નીરજસ્કા ભૂમિરાસીત્સકલા હ્લાદદાસ્ત્વપઃ। જગ્મુઃ સ્વમાર્ગં સરિતો નાપિ ચુક્ષુભુરર્ણવાઃ
પૃથ્વી ધૂળમુક્ત હતી, પાણી સૌને આનંદ આપતું હતું, નદીઓ પોતાના માર્ગે વહેતી હતી અને સમુદ્રો ઉલળી ન હતા.
આસન્શુભાનીંદ્રિયાણિ નરાણામંતરાત્મનામ્। મહર્ષયો વીતશોકા વેદાનુચ્ચૈરવાચયન્
લોકોના અંદર અને બહારના ઇન્દ્રિયો શુભ બની ગયા હતા; મહર્ષીઓ દુઃખમુક્ત થઈને ઊંચી અવાજે વેદોનું પઠન કરતા હતા.
યજ્ઞે તસ્મિન્હવિઃ પાકે શિવા આસંશ્ચ પાવકાઃ। પ્રવૃત્તધર્મસદ્વૃત્તા લોકા મુદિતમાનસાઃ
યજ્ઞમાં હવન વખતે અગ્નિ શુભ હતા; લોકો ધર્મ અને સદાચારમાં સ્થિર રહી આનંદથી ભરેલા હતા.
વિષ્ણોઃ સત્યપ્રતિજ્ઞસ્ય શ્રુત્વારિનિધના ગિરઃ। તતો દેવાઃ સમાયાતા દાનવા રાક્ષસૈસ્સહ
સત્યવચન ધરાવનાર વિષ્ણુએ શત્રુઓના વિનાશ વિશે બોલ્યા પછી, દેવતાઓ દાનવો અને રાક્ષસો સાથે ત્યાં આવ્યા.
ભૂતપ્રેતપિશાચાશ્ચ સર્વે તત્રાગતાઃ ક્રમાત્। ગંધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ નાગા વિદ્યાધરાગણાઃ
ભૂત, પ્રેત અને પિશાચો પણ ક્રમવાર ત્યાં આવ્યા; ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, નાગો અને વિદ્યા ધરાવનાર સમૂહો પણ હાજર હતા.