પુલસ્ત્ય ઉવાચ। પ્રશ્નભારો મહાનેષ ત્વયોક્તો બ્રહ્મણશ્ચ યઃ। યથાશક્તિ તુ વક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં તત્પરં યશઃ
પુલસ્ત્યે કહ્યું: તું બહુ મોટો અને ભારોભાર પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, જે બ્રહ્મને લગતો છે; મારી શક્તિ પ્રમાણે હું તેનો જવાબ આપીશ—આ મહાન કથા ધ્યાનથી સાંભળ.
સહસ્રાસ્યં સહસ્રાક્ષં સહસ્રચરણં ચ યમ્। સહસ્રશ્રવણં ચૈવ સહસ્રકરમવ્યયમ્
જેની તું પૂછે છે, તે સહસ્રો ચહેરા, સહસ્રો આંખો, સહસ્રો પગ, સહસ્રો કાન અને સહસ્રો હાથ ધરતો, અવિનાશી છે.
સહસ્રજિહ્વં સાહસ્રં સહસ્રપરમં પ્રભું। સહસ્રદં સહસ્રાદિં સહસ્રભુજમવ્યયમ્
તે સહસ્ર જીભ ધરાવે છે, સહસ્ર શક્તિઓથી સજ્જ છે, સહસ્રોનો સ્વામી છે, સહસ્રો આપે છે, સહસ્રોનો મૂળ છે અને સહસ્ર ભુજાઓ ધરાવતો અવિનાશી છે.
હવનં સવનં ચૈવ હવ્યં હોતારમેવ ચ। પાત્રાણિ ચ પવિત્રાણિ વેદીં દીક્ષાં ચરું સ્રુવમ્
તે જ હવન, સવન, હવ્ય, ઘી રેડનાર યજ્ઞપતિ, પાત્રો, પવિત્ર વસ્તુઓ, વેદી, દિક્ષા, ચરુ અને સ્રુવ છે.
સ્રુક્સોમમવભૃચ્ચૈવ પ્રોક્ષણીં દક્ષિણા ધનમ્। અદ્ધ્વર્યું સામગં વિપ્રં સદસ્યાન્સદનં સદઃ
તે જ સ્રુક, સોમ, અવભૃથ સ્નાન, પ્રોક્ષણી, દક્ષિણા, ધન, અધ્વર્યુ, સામગાન કરનાર, વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, સહાયક, સભા અને યજ્ઞસ્થળ છે.
યૂપં સમિત્કુશં દર્વી ચમસોલૂખલાનિ ચ। પ્રાગ્વંશં યજ્ઞભૂમિં ચ હોતારં બન્ધનં ચ યત્
તે જ યૂપ, સમિત, કુશ, દર્વી, ચમસ, ઉલૂખલ, પૂર્વ બાંધ, યજ્ઞભૂમિ, હોતાર અને બાંધવાની વસ્તુઓ છે.
હ્રસ્વાન્યતિપ્રમાણાનિ પ્રમાણસ્થાવરાણિ ચ। પ્રાયશ્ચિત્તાનિ વાજાશ્ચ સ્થંડિલાનિ કુશાસ્તથા
તે જ નાના અને બહુ મોટા માપ, સ્થિર માપદંડ, પ્રાયશ્ચિત્ત, ઘોડા, સ્થીલાં, અને કુશ પણ છે.
મંત્રં યજ્ઞં ચ હવનં વહ્નિભાગં ભવં ચ યં। અગ્રેભુજં હોમભુજં શુભાર્ચિષમુદાયુધં
તે જ મંત્ર, યજ્ઞ, હવન, અગ્નિનો ભાગ, ભવ, પ્રથમ ગ્રહણ કરનાર, હોમનો ભોગી, શુભ જ્યોતિવાળો અને શસ્ત્રધારી છે.
આહુર્વેદવિદો વિપ્રા યો યજ્ઞઃ શાશ્વતઃ પ્રભુઃ। યાં પૃચ્છસિ મહારાજ પુણ્યાં દિવ્યામિમાં કથાં
વેદ જાણનારા વિદ્વાન બ્રાહ્મણો કહે છે કે આ શાશ્વત પ્રભુ જ યજ્ઞ છે; હે મહારાજા, તું જે પુણ્ય અને દિવ્ય કથા પૂછે છે, એ આ જ છે.
યદર્થં ભગવાન્બ્રહ્મા ભૂમૌ યજ્ઞમથાકરોત્। હિતાર્થં સુરમર્ત્યાનાં લોકાનાં પ્રભવાય ચ
આ માટે ભગવાન બ્રહ્માએ પૃથ્વી પર યજ્ઞ કર્યો—દેવો અને મનુષ્યોના હિત માટે અને લોકોની સમૃદ્ધિ માટે.
બ્રહ્માથ કપિલશ્ચૈવ પરમેષ્ઠી તથૈવ ચ। દેવાઃ સપ્તર્ષયશ્ચૈવ ત્ર્યંબકશ્ચ મહાયશાઃ૫૦ 1.16.
પછી બ્રહ્મા, કપિલ, પરમેશ્વર, દેવો, સાત ઋષિ અને મહાન યશવંત ત્રયંબક,
સનત્કુમારશ્ચ મહાનુભાવો મનુર્મહાત્મા ભગવાન્પ્રજાપતિઃ। પુરાણદેવોથ તથા પ્રચક્રે પ્રદીપ્તવૈશ્વાનરતુલ્યતેજાઃ
સનતકુમાર, મહાન આત્માવાળા મનુ, ભગવાન પ્રજાપતિ અને પ્રાચીન દેવોએ, તેજસ્વી વૈશ્વાનર અગ્નિ સમાન તેજથી, યજ્ઞ કર્યો.
પુરા કમલજાતસ્ય સ્વપતસ્તસ્ય કોટરે। પુષ્કરે યત્ર સંભૂતા દેવા ઋષિગણાસ્તથા
પહેલાં, કમળમાં જન્મેલા જે સુતા હતા, તેમના કમળના ખાડામાં દેવો અને ઋષિગણો ઉત્પન્ન થયા.
એષ પૌષ્કરકો નામ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ। પુરાણં કથ્યતે યત્ર વેદસ્મૃતિસુસંહિતં
આ મહાન આત્માવાળાની પૌષ્કરક નામે પ્રગટતા, પ્રાચીન કહેવાય છે, જ્યાં વેદ અને સ્મૃતિ perfectly સ્થિર છે.
વરાહસ્તુ શ્રુતિમુખઃ પ્રાદુર્ભૂતો વિરિંચિનઃ। સહાયાર્થં સુરશ્રેષ્ઠો વારાહં રૂપમાસ્થિતઃ
વિરિંચિમાંથી વેદમુખી વરાહ પ્રગટ થયો; દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, વરાહ રૂપ ધારણ કરી, તેને સહાય કરવા આવ્યો.
વિસ્તીર્ણં પુષ્કરે કૃત્વા તીર્થં કોકામુખં હિ તત્। વેદપાદો યૂપદંષ્ટ્રઃ ક્રતુહસ્તશ્ચિતીમુખઃ
પુષ્કરમાં કોકામુખ તીર્થને વિશાળ બનાવી, તે વેદપદ, યૂપદંશ્ટ્રા, ક્રતુહસ્ત અને ચિતીમુખવાળો ઉભો રહ્યો.
અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ। અહોરાત્રેક્ષણો દિવ્યો વેદાંગઃ શ્રુતિભૂષણઃ
જેની જીભ અગ્નિ છે, જેનાં વાળ દર્ભા છે, જેનું માથું બ્રહ્મ છે, જે મહાન તપસ્વી છે, જેનાં આંખો દિવસ અને રાત છે, જે દિવ્ય છે, જેનાં અંગો વેદ છે અને જે શ્રુતિના સુવર્ણથી શોભાયમાન છે—
આજ્યનાસઃ સ્રુવતુંડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્। સત્યધર્મમયઃ શ્રીમાન્કર્મવિક્રમસત્કૃતઃ
જેની નાક ઘી છે, જેનું મુખ યજ્ઞની ચમચી છે, જેનો અવાજ સામવેદના ગાનથી ગુંજે છે, જે મહાન છે, સત્ય અને ધર્મથી ભરપૂર છે, જે શ્રીમંત છે અને કર્મ તથા પરાક્રમથી સન્માનિત છે—
પ્રાયશ્ચિત્તનખો ધીરઃ પશુજાનુર્મખાકૃતિઃ। ઉદ્ગાત્રાંત્રો હોમલિંગો ફલબીજમહૌષધિઃ
જેના નખ પ્રાયશ્ચિત્ત છે, જે ધીર છે, જેનાં ઘૂંટણ યજ્ઞના પશુ છે, જેનું સ્વરૂપ યજ્ઞ છે, જેનાં આંતરડાં ઉદગાતૃ છે, જેની ઓળખ હોમ છે, જે ફળ, બીજ અને મહાન ઔષધિ છે—
વાય્વંતરાત્મા મંત્રાસ્થિરાપસ્ફિક્સોમશોણિતઃ। વેદસ્કંધો હવિર્ગંધો હવ્યકવ્યાતિવેગવાન્
જેનું આંતરિક સ્વરૂપ વાયુ છે, જેનાં મંત્રો સ્થિર છે, જેનાં પીઠ પાણી છે, જેનું રક્ત સોમ છે, જેનાં ખભા વેદ છે, જેની સુગંધ હવન છે, અને જે દેવો તથા પિતૃઓને અર્પણમાં સર્વે કરતાં વધુ છે—
પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્નાનાદીક્ષાભિરર્ચિતઃ। દક્ષિણાહૃદયો યોગી મહાસત્રમયો મહાન્
જેનું શરીર પૂર્વ વંશ છે, જે તેજસ્વી છે, વિવિધ દીક્ષા દ્વારા પૂજાય છે, જેનું હૃદય દક્ષિણ છે, જે યોગી છે, જે મહાયજ્ઞનું સ્વરૂપ છે અને જે મહાન છે—
ઉપાકર્મેષ્ટિરુચિરઃ પ્રવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ। છાયાપત્નીસહાયો વૈ મણિશૃંગમિવોચ્છ્રિતઃ
જે ઉપાકર્મમાં સુંદર છે, પ્રવર્ગ્ય પાત્રના વળાંગથી શોભાયમાન છે, જે પોતાની છાંયાવાળી પત્ની સાથે છે, અને જે મણિથી શોભતા શિખર જેવો ઊંચો છે—
સર્વલોકહિતાત્મા યો દંષ્ટ્રયાભ્યુજ્જહારગામ્। તતઃ સ્વસ્થાનમાનીય પૃથિવીં પૃથિવીધરઃ
જેની આત્મા સર્વ લોકના હિત માટે છે, જે દાંતથી પૃથ્વીને ઊંચી ઉઠાવે છે, અને પછી પૃથ્વીને તેના સ્થાન પર રાખી પૃથ્વીધર બની જાય છે—
તતો જગામ નિર્વાણં પૃથિવીધારણાદ્ધરિઃ। એવમાદિવરાહેણ ધૃત્વા બ્રહ્મહિતાર્થિના
પછી હરિએ પૃથ્વીનું આધાર લઈને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી; આ રીતે આદિ વરાહે બ્રહ્મના હિત માટે પૃથ્વીનું ધારણ કર્યું—
ઉદ્ધૃતા પુષ્કરે પૃથ્વી સાગરાંબુગતા પુરા। વૃતઃ શમદમાભ્યાં યો દિવ્યે કોકામુખે સ્થિતઃ
પૂર્વે, પૃથ્વી સમુદ્રમાં ડૂબી ગઈ હતી, ત્યારે કમળમાંથી ઊંચી ઉઠાવવામાં આવી; જે શાંતિ અને દમથી ઘેરાયેલા છે, તે દિવ્ય કોકામુખમાં સ્થિત છે—
આદિત્યૈર્વસુભિઃ સાધ્યૈર્મરુદ્ભિર્દૈવતૈઃ સહ। રુદ્રૈર્વિશ્વસહાયૈશ્ચ યક્ષરાક્ષસકિન્નરૈઃ
આદિત્ય, વસુ, સાધ્ય, મરુત અને અન્ય દેવો સાથે, રુદ્ર, વિશ્વસહાય, યક્ષ, રાક્ષસ અને કિન્નરો સાથે—
દિગ્ભિર્વિદિગ્ભિઃ પૃથિવી નદીભિઃ સહ સાગરૈઃ। ચરાચરગુરુઃ શ્રીમાન્બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાંવરઃ
દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ, પૃથ્વી, નદીઓ અને સાગરો સાથે, બ્રહ્મા, શ્રીમંત, ચરાચરનો ગુરુ અને બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ—
ઉવાચ વચનં કોકામુખં તીર્થં ત્વયા વિભો। પાલનીયં સદા ગોપ્યં રક્ષા કાર્યા મખે ત્વિહ
એમ બોલ્યા: 'કોકામુખ તીર્થ તારા દ્વારા હંમેશા જાળવવું જોઈએ, હે વિભુ; તેને ગુપ્ત રાખવું અને અહીં યજ્ઞ દરમિયાન રક્ષવું જોઈએ.'
એવં કરિષ્યે ભગવંસ્તદા બ્રહ્માણમુક્તવાન્। ઉવાચ તં પુનર્બ્રહ્મા વિષ્ણું દેવં પુરઃ સ્થિતમ્
'એવું કરું છું, હે ભગવાન,' એમ બ્રહ્માએ કહ્યું; અને ફરી બ્રહ્માએ સામે ઊભેલા વિષ્ણુને કહ્યું—
ત્વં હિ મે પરમો દેવસ્ત્વં હિ મે પરમો ગુરુઃ। ત્વં હિ મે પરમં ધામ શક્રાદીનાં સુરોત્તમ
'તમે મારા સર્વોચ્ચ દેવ છો, તમે મારા સર્વોચ્ચ ગુરુ છો, તમે મારા સર્વોચ્ચ ધામ છો, હે ઇન્દ્રથી શ્રેષ્ઠ દેવ—'