કિં કૃતં તત્ર યુષ્માભિઃ કોપો વાથ ક્ષમાપિ વા। યત્કૃતં તત્ર યદ્દૃષ્ટં યત્તવોક્તં મયા ત્વિહ
તમે ત્યાં શું કર્યું—કોઈ ગુસ્સો કર્યો કે માફી આપી? જે કંઈ કર્યું, જોયું, કે કહ્યું, એ બધું અહીં મને કહો.
વિસ્તરેણેહ સર્વાણિ કર્માણિ પરમેષ્ઠિનઃ। શ્રોતુમિચ્છામ્યશેષેણ વિધેર્યજ્ઞવિધિં પરં
હું અહીં વિગતે, પિતામહના બધા કામો અને યજ્ઞની શ્રેષ્ઠ રીત વિશે સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવા માંગું છું.
કર્મણામાનુપૂર્વ્યં ચ પ્રારંભો હોત્રમેવ ચ। હોતુર્ભક્ષો યથાઽચાપિ પ્રથમા કસ્ય કારિતા
કર્મોની ક્રમવાર રીત, શરૂઆત, હોતૃ પુજારી, હોતૃના ભાગની વિધિ અને પ્રથમ અર્પણ કોણ માટે કરવામાં આવ્યું—
કથં ચ ભગવાન્વિષ્ણુઃ સાહાય્યં કેન કીદૃશં। અમરૈર્વા કૃતં યચ્ચ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ
ભગવાન વિષ્ણુએ કેવી રીતે, કોના દ્વારા અને કઈ રીતે સહાય કરી; અમરોએ શું કર્યું—એ બધું તમે કહેવું જોઈએ.
દેવલોકં પરિત્યજ્ય કથં મર્ત્યમુપાગતઃ। ગાર્હપત્યં ચ વિધિના અન્વાહાર્યં ચ દક્ષિણમ્
તેણે દેવલોક છોડીને કેવી રીતે માનવ લોકમાં આવ્યાં? ગૃહ્ય અગ્નિ, વિધિ પ્રમાણે અન્વાહાર્ય અને દક્ષિણ અગ્નિ—
અગ્નિમાહવનીયં ચ વેદીં ચૈવ તથા સ્રુવમ્। પ્રોક્ષણીયં સ્રુચં ચૈવ આવભૃથ્યં તથૈવ ચ
આહવનીય અગ્નિ, યજ્ઞવેદી, પાત્ર, છાંટવાની વાસણ, યજ્ઞચમચી અને આવભૃથ્ય વિધિ પણ—
અગ્નીંસ્ત્રીંશ્ચ યથા ચક્રે હવ્યભાગવહાન્હિ વૈ। હવ્યાદાંશ્ચ સુરાંશ્ચક્રે કવ્યાદાંશ્ચ પિતૄનપિ
તેણે ત્રણ અગ્નિ કેવી રીતે બનાવ્યા, જે હવ્યો વહન કરે છે; દેવોને હવ્યો મેળવવા અને પિતૃઓને કવ્યો મેળવવા કેવી રીતે બનાવ્યા—
ભાગાર્થં યજ્ઞવિધિના યે યજ્ઞા યજ્ઞકર્મણિ। યૂપાન્સમિત્કુશં સોમં પવિત્રં પરિધીનપિ
ભાગ માટે, યજ્ઞની રીત પ્રમાણે, કયા યજ્ઞ અને યજ્ઞકર્મો થયા; યૂપ, સમિત, કુશ, સોમ, પવિત્ર અને પરિધીઓ—
યજ્ઞિયાનિ ચ દ્રવ્યાણિ યથા બ્રહ્મા ચકાર હ। વિબભ્રાજ પુરા યશ્ચ પારમેષ્ઠ્યેન કર્મણા
યજ્ઞ માટેના દ્રવ્ય, બ્રહ્માએ કેવી રીતે બનાવ્યા; અને પિતામહના કામથી કોણ પ્રાચીન સમયમાં તેજસ્વી બન્યા—
ક્ષણા નિમેષાઃ કાષ્ઠાશ્ચ કલાસ્ત્રૈકાલ્યમેવ ચ। મુહૂર્તાસ્તિથયો માસા દિનં સંવત્સરસ્તથા
પળ, આંખની ઝblink, સમયના માપ, એક સમય એકમ; મુહૂર્ત, તિથિ, મહિના, દિવસ અને વર્ષ પણ—
ઋતવઃ કાલયોગાશ્ચ પ્રમાણં ત્રિવિધં પુરા। આયુઃ ક્ષેત્રાણ્યપચયં લક્ષણં રૂપસૌષ્ઠવમ્
ઋતુઓ, સમયના સંયોગ, ત્રણ પ્રકારનું માપ; આયુ, ખેતરો, ઘટાડો, લાક્ષણિકતા અને રૂપની સુંદરતા—
ત્રયો વર્ણાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રૈવિદ્યં પાવકાસ્ત્રયઃ। ત્રૈકાલ્યં ત્રીણિ કર્માણિ ત્રયો વર્ણાસ્ત્રયો ગુણાઃ
ત્રણ વર્ગો, ત્રણ લોક, ત્રણ પ્રકારનું જ્ઞાન, ત્રણ અગ્નિ; ત્રણ સમય, ત્રણ કર્મ, ત્રણ વર્ગો, ત્રણ ગુણ—
સૃષ્ટા લોકાઃ પરાઃ સ્રષ્ટ્રા યે ચાન્યેનલ્પચેતસા। યા ગતિર્ધર્મયુક્તાનાં યા ગતિઃ પાપકર્મણાં
સૃષ્ટિ થયેલા લોક, શ્રેષ્ઠ સર્જનહાર, અને ઓછા બુદ્ધિવાળા; ધર્મી લોકોની ગતિ અને પાપી લોકોની ગતિ—
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રભવશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા। ચતુર્વિદ્યસ્ય યો વેત્તા ચતુરાશ્રમસંશ્રયઃ
ચતુર વર્ણનો ઉદ્ભવ, ચતુર વર્ણનો રક્ષક; ચતુર વિધાનો જાણનાર, ચતુર આશ્રમમાં રહેનાર—
યઃ પરં શ્રૂયતે જ્યોતિર્યઃ પરં શ્રૂયતે તપઃ। યઃ પરં પરતઃ પ્રાહ પરં યઃ પરમાત્મવાન્
જે સર્વોચ્ચ પ્રકાશ તરીકે સાંભળાય છે, સર્વોચ્ચ તપ તરીકે સાંભળાય છે; જે સર્વોચ્ચથી પણ ઉપર છે, જે સર્વાત્મા ધરાવે છે—
સેતુર્યો લોકસેતૂનાં મેધ્યો યો મેધ્યકર્મણામ્। વેદ્યો યો વેદવિદુષાં યઃ પ્રભુઃ પ્રભવાત્મનામ્
જે સર્વ લોકના પુલ છે, પવિત્ર કર્મવાળાઓમાં પવિત્ર છે; જે વેદ જાણનાર માટે જાણવાનો છે, જે પ્રભુ છે, શક્તિવાળાઓના સ્વામી છે—
અસુભૂતશ્ચ ભૂતાનામગ્નિભૂતોગ્નિવર્ચસામ્। મનુષ્યાણાં મનોભૂતસ્તપોભૂતસ્તપસ્વિનામ્
ભૂતોમાં અસ્તિત્વ વગરનો, અગ્નિવાળાઓમાં અગ્નિ, મનુષ્યોમાં મન, તપસ્વીઓમાં તપ—
વિનયો નયવૃત્તીનાં તેજસ્તેજસ્વિનામપિ। ઇત્યેતત્સર્વમખિલાન્સૃજન્લોકપિતામહઃ
નયવાળાઓમાં વિનય, તેજસ્વીઓમાં તેજ—આ બધું પિતામહે, લોકના પિતા, સર્જન કર્યું.
યજ્ઞાદ્ગતિં કામન્વૈચ્છત્કથં યજ્ઞે મતિઃ કૃતા। એષ મે સંશયો બ્રહ્મન્નેષ મે સંશયઃ પરઃ
યજ્ઞનો ફળ કેવી રીતે મેળવવાનો ઇચ્છતો હતો અને તેની બુદ્ધિ યજ્ઞમાં કેવી રીતે લગાડેલી હતી? હે બ્રાહ્મણ, આ જ મારી શંકા છે, આ જ મારી મોટી અશંકા છે.
આશ્ચર્યઃ પરમો બ્રહ્મા દેવૈર્દૈત્યૈશ્ચ પઠ્યતે। કર્મણાશ્ચર્યભૂતોપિ તત્ત્વતઃ સ ઇહોચ્યતે
પરમ બ્રહ્મ અદભુત છે, દેવો અને દૈત્યોએ પણ તેને ગાયન કર્યું છે; કર્મમાં પણ અદભુત છે, અને અહીં સાચી રીતે વર્ણવાયો છે.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। પ્રશ્નભારો મહાનેષ ત્વયોક્તો બ્રહ્મણશ્ચ યઃ। યથાશક્તિ તુ વક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં તત્પરં યશઃ
પુલસ્ત્યે કહ્યું: તું બહુ મોટો અને ભારોભાર પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, જે બ્રહ્મને લગતો છે; મારી શક્તિ પ્રમાણે હું તેનો જવાબ આપીશ—આ મહાન કથા ધ્યાનથી સાંભળ.
સહસ્રાસ્યં સહસ્રાક્ષં સહસ્રચરણં ચ યમ્। સહસ્રશ્રવણં ચૈવ સહસ્રકરમવ્યયમ્
જેની તું પૂછે છે, તે સહસ્રો ચહેરા, સહસ્રો આંખો, સહસ્રો પગ, સહસ્રો કાન અને સહસ્રો હાથ ધરતો, અવિનાશી છે.
સહસ્રજિહ્વં સાહસ્રં સહસ્રપરમં પ્રભું। સહસ્રદં સહસ્રાદિં સહસ્રભુજમવ્યયમ્
તે સહસ્ર જીભ ધરાવે છે, સહસ્ર શક્તિઓથી સજ્જ છે, સહસ્રોનો સ્વામી છે, સહસ્રો આપે છે, સહસ્રોનો મૂળ છે અને સહસ્ર ભુજાઓ ધરાવતો અવિનાશી છે.
હવનં સવનં ચૈવ હવ્યં હોતારમેવ ચ। પાત્રાણિ ચ પવિત્રાણિ વેદીં દીક્ષાં ચરું સ્રુવમ્
તે જ હવન, સવન, હવ્ય, ઘી રેડનાર યજ્ઞપતિ, પાત્રો, પવિત્ર વસ્તુઓ, વેદી, દિક્ષા, ચરુ અને સ્રુવ છે.
સ્રુક્સોમમવભૃચ્ચૈવ પ્રોક્ષણીં દક્ષિણા ધનમ્। અદ્ધ્વર્યું સામગં વિપ્રં સદસ્યાન્સદનં સદઃ
તે જ સ્રુક, સોમ, અવભૃથ સ્નાન, પ્રોક્ષણી, દક્ષિણા, ધન, અધ્વર્યુ, સામગાન કરનાર, વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, સહાયક, સભા અને યજ્ઞસ્થળ છે.
યૂપં સમિત્કુશં દર્વી ચમસોલૂખલાનિ ચ। પ્રાગ્વંશં યજ્ઞભૂમિં ચ હોતારં બન્ધનં ચ યત્
તે જ યૂપ, સમિત, કુશ, દર્વી, ચમસ, ઉલૂખલ, પૂર્વ બાંધ, યજ્ઞભૂમિ, હોતાર અને બાંધવાની વસ્તુઓ છે.
હ્રસ્વાન્યતિપ્રમાણાનિ પ્રમાણસ્થાવરાણિ ચ। પ્રાયશ્ચિત્તાનિ વાજાશ્ચ સ્થંડિલાનિ કુશાસ્તથા
તે જ નાના અને બહુ મોટા માપ, સ્થિર માપદંડ, પ્રાયશ્ચિત્ત, ઘોડા, સ્થીલાં, અને કુશ પણ છે.
મંત્રં યજ્ઞં ચ હવનં વહ્નિભાગં ભવં ચ યં। અગ્રેભુજં હોમભુજં શુભાર્ચિષમુદાયુધં
તે જ મંત્ર, યજ્ઞ, હવન, અગ્નિનો ભાગ, ભવ, પ્રથમ ગ્રહણ કરનાર, હોમનો ભોગી, શુભ જ્યોતિવાળો અને શસ્ત્રધારી છે.
આહુર્વેદવિદો વિપ્રા યો યજ્ઞઃ શાશ્વતઃ પ્રભુઃ। યાં પૃચ્છસિ મહારાજ પુણ્યાં દિવ્યામિમાં કથાં
વેદ જાણનારા વિદ્વાન બ્રાહ્મણો કહે છે કે આ શાશ્વત પ્રભુ જ યજ્ઞ છે; હે મહારાજા, તું જે પુણ્ય અને દિવ્ય કથા પૂછે છે, એ આ જ છે.
યદર્થં ભગવાન્બ્રહ્મા ભૂમૌ યજ્ઞમથાકરોત્। હિતાર્થં સુરમર્ત્યાનાં લોકાનાં પ્રભવાય ચ
આ માટે ભગવાન બ્રહ્માએ પૃથ્વી પર યજ્ઞ કર્યો—દેવો અને મનુષ્યોના હિત માટે અને લોકોની સમૃદ્ધિ માટે.