કૃતશ્ચાનેન વૈ યજ્ઞઃ સર્વં શંસિતુમર્હસિ। શતરૂપા ચ યા નારી સાવિત્રી સા ત્વિહોચ્યતે
જે યજ્ઞ તેણે કર્યો તે બધું તું સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવીશ; અને જે સ્ત્રીનું નામ શતરૂપા છે, તેને અહીં સાવિત્રી કહેવામાં આવે છે.
ભાર્યા સા બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તાઃ ઋષીણાં જનની ચ સા। પુલસ્ત્યાદ્યાન્મુનીન્સપ્ત દક્ષાદ્યાંસ્તુ પ્રજાપતીન્
તે બ્રહ્માની પત્ની કહેવાય છે અને ઋષિઓની માતા છે; તેણે પુલસ્ત્યથી શરૂ થતા સાત ઋષિઓ અને દક્ષથી શરૂ થતા પ્રજાપતિઓને જન્મ આપ્યો.
સ્વાયંભુવાદીંશ્ચ મનૂન્સાવિત્રી સમજીજનત્। ધર્મપત્નીં તુ તાં બ્રહ્મા પુત્રિણીં બ્રહ્મણઃ પ્રિયઃ
સાવિત્રીએ સ્વાયંભુવ વગેરે મનુઓને પણ જન્મ આપ્યો; બ્રહ્માએ તેને પોતાની ધર્મપત્ની અને પ્રિય પુત્રવતી તરીકે સ્વીકારી.
પતિવ્રતાં મહાભાગાં સુવ્રતાં ચારુહાસિનીં। કથં સતીં પરિત્યજ્ય ભાર્યામન્યામવિંદત
પતિવ્રતા, મહાભાગ્યવાળી, સદાચારી અને સુંદર સ્મિતવાળી પત્નીને છોડી, બ્રહ્માએ બીજી પત્ની કેવી રીતે શોધી?
કિં નામ્ની કિં સમાચારા કસ્ય સા તનયા વિભોઃ। ક્વ સા દૃષ્ટા હિ દેવેન કેન ચાસ્ય પ્રદર્શિતા
એનું નામ શું છે, એના ગુણો કયા છે, એ કોની દીકરી છે, હે પ્રભુ? દેવતાએ તેને ક્યાં જોયી અને કોણે તેને બતાવી?
કિં રૂપા સા તુ દેવેશી દૃષ્ટા ચિત્તવિમોહિની। યાં તુ દૃષ્ટ્વા સ દેવેશઃ કામસ્ય વશમેયિવાન્
એ દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ, મનને મોહી લે તેવી સુંદરતા ધરાવતી છે, જેને જોઈને દેવતાઓના સ્વામી કામના વશ થઈ ગયા?
વર્ણતો રૂપતશ્ચૈવ સાવિત્ર્યાસ્ત્વધિકા મુને। યા મોહિતવતી દેવં સર્વલોકેશ્વરં વિભુમ્
હે મુનિ, રંગ અને રૂપમાં તે સાવિત્રી કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે; તેણે સર્વલોકોના ઈશ્વર ભગવાનને મોહિત કરી દીધા.
યથા ગૃહીતવાન્દેવો નારીં તાં લોકસુંદરીં। યથા પ્રવૃત્તો યજ્ઞોસૌ તથા સર્વં પ્રકીર્તય
ભગવાને કેવી રીતે એ લોકસુંદરીને સ્વીકારી અને પછી યજ્ઞ કેવી રીતે શરૂ થયો, તે બધું તું વિગતે કહો.
તાં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મણઃ પાર્શ્વે સાવિત્રી કિં ચકાર હ। સાવિત્ર્યાં તુ તદા બ્રહ્મા કાં તુ વૃત્તિમવર્ત્તત
બ્રહ્માના બાજુમાં તેને જોઈને સાવિત્રીએ શું કર્યું? અને ત્યારે બ્રહ્માએ સાવિત્રી પ્રત્યે કેવો વ્યવહાર રાખ્યો?
સન્નિધૌ કાનિ વાક્યાનિ સાવિત્રી બ્રહ્મણા તદા। ઉક્તાપ્યુક્તવતી ભૂયઃ સર્વં શંસિતુમર્હસિ
ત્યારે સાવિત્રીએ બ્રહ્માની હાજરીમાં કયા શબ્દો કહ્યા? બોલ્યા હોય કે ન બોલ્યા હોય, બધું તું વર્ણવીશ.
કિં કૃતં તત્ર યુષ્માભિઃ કોપો વાથ ક્ષમાપિ વા। યત્કૃતં તત્ર યદ્દૃષ્ટં યત્તવોક્તં મયા ત્વિહ
તમે ત્યાં શું કર્યું—કોઈ ગુસ્સો કર્યો કે માફી આપી? જે કંઈ કર્યું, જોયું, કે કહ્યું, એ બધું અહીં મને કહો.
વિસ્તરેણેહ સર્વાણિ કર્માણિ પરમેષ્ઠિનઃ। શ્રોતુમિચ્છામ્યશેષેણ વિધેર્યજ્ઞવિધિં પરં
હું અહીં વિગતે, પિતામહના બધા કામો અને યજ્ઞની શ્રેષ્ઠ રીત વિશે સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવા માંગું છું.
કર્મણામાનુપૂર્વ્યં ચ પ્રારંભો હોત્રમેવ ચ। હોતુર્ભક્ષો યથાઽચાપિ પ્રથમા કસ્ય કારિતા
કર્મોની ક્રમવાર રીત, શરૂઆત, હોતૃ પુજારી, હોતૃના ભાગની વિધિ અને પ્રથમ અર્પણ કોણ માટે કરવામાં આવ્યું—
કથં ચ ભગવાન્વિષ્ણુઃ સાહાય્યં કેન કીદૃશં। અમરૈર્વા કૃતં યચ્ચ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ
ભગવાન વિષ્ણુએ કેવી રીતે, કોના દ્વારા અને કઈ રીતે સહાય કરી; અમરોએ શું કર્યું—એ બધું તમે કહેવું જોઈએ.
દેવલોકં પરિત્યજ્ય કથં મર્ત્યમુપાગતઃ। ગાર્હપત્યં ચ વિધિના અન્વાહાર્યં ચ દક્ષિણમ્
તેણે દેવલોક છોડીને કેવી રીતે માનવ લોકમાં આવ્યાં? ગૃહ્ય અગ્નિ, વિધિ પ્રમાણે અન્વાહાર્ય અને દક્ષિણ અગ્નિ—
અગ્નિમાહવનીયં ચ વેદીં ચૈવ તથા સ્રુવમ્। પ્રોક્ષણીયં સ્રુચં ચૈવ આવભૃથ્યં તથૈવ ચ
આહવનીય અગ્નિ, યજ્ઞવેદી, પાત્ર, છાંટવાની વાસણ, યજ્ઞચમચી અને આવભૃથ્ય વિધિ પણ—
અગ્નીંસ્ત્રીંશ્ચ યથા ચક્રે હવ્યભાગવહાન્હિ વૈ। હવ્યાદાંશ્ચ સુરાંશ્ચક્રે કવ્યાદાંશ્ચ પિતૄનપિ
તેણે ત્રણ અગ્નિ કેવી રીતે બનાવ્યા, જે હવ્યો વહન કરે છે; દેવોને હવ્યો મેળવવા અને પિતૃઓને કવ્યો મેળવવા કેવી રીતે બનાવ્યા—
ભાગાર્થં યજ્ઞવિધિના યે યજ્ઞા યજ્ઞકર્મણિ। યૂપાન્સમિત્કુશં સોમં પવિત્રં પરિધીનપિ
ભાગ માટે, યજ્ઞની રીત પ્રમાણે, કયા યજ્ઞ અને યજ્ઞકર્મો થયા; યૂપ, સમિત, કુશ, સોમ, પવિત્ર અને પરિધીઓ—
યજ્ઞિયાનિ ચ દ્રવ્યાણિ યથા બ્રહ્મા ચકાર હ। વિબભ્રાજ પુરા યશ્ચ પારમેષ્ઠ્યેન કર્મણા
યજ્ઞ માટેના દ્રવ્ય, બ્રહ્માએ કેવી રીતે બનાવ્યા; અને પિતામહના કામથી કોણ પ્રાચીન સમયમાં તેજસ્વી બન્યા—
ક્ષણા નિમેષાઃ કાષ્ઠાશ્ચ કલાસ્ત્રૈકાલ્યમેવ ચ। મુહૂર્તાસ્તિથયો માસા દિનં સંવત્સરસ્તથા
પળ, આંખની ઝblink, સમયના માપ, એક સમય એકમ; મુહૂર્ત, તિથિ, મહિના, દિવસ અને વર્ષ પણ—
ઋતવઃ કાલયોગાશ્ચ પ્રમાણં ત્રિવિધં પુરા। આયુઃ ક્ષેત્રાણ્યપચયં લક્ષણં રૂપસૌષ્ઠવમ્
ઋતુઓ, સમયના સંયોગ, ત્રણ પ્રકારનું માપ; આયુ, ખેતરો, ઘટાડો, લાક્ષણિકતા અને રૂપની સુંદરતા—
ત્રયો વર્ણાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રૈવિદ્યં પાવકાસ્ત્રયઃ। ત્રૈકાલ્યં ત્રીણિ કર્માણિ ત્રયો વર્ણાસ્ત્રયો ગુણાઃ
ત્રણ વર્ગો, ત્રણ લોક, ત્રણ પ્રકારનું જ્ઞાન, ત્રણ અગ્નિ; ત્રણ સમય, ત્રણ કર્મ, ત્રણ વર્ગો, ત્રણ ગુણ—
સૃષ્ટા લોકાઃ પરાઃ સ્રષ્ટ્રા યે ચાન્યેનલ્પચેતસા। યા ગતિર્ધર્મયુક્તાનાં યા ગતિઃ પાપકર્મણાં
સૃષ્ટિ થયેલા લોક, શ્રેષ્ઠ સર્જનહાર, અને ઓછા બુદ્ધિવાળા; ધર્મી લોકોની ગતિ અને પાપી લોકોની ગતિ—
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રભવશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા। ચતુર્વિદ્યસ્ય યો વેત્તા ચતુરાશ્રમસંશ્રયઃ
ચતુર વર્ણનો ઉદ્ભવ, ચતુર વર્ણનો રક્ષક; ચતુર વિધાનો જાણનાર, ચતુર આશ્રમમાં રહેનાર—
યઃ પરં શ્રૂયતે જ્યોતિર્યઃ પરં શ્રૂયતે તપઃ। યઃ પરં પરતઃ પ્રાહ પરં યઃ પરમાત્મવાન્
જે સર્વોચ્ચ પ્રકાશ તરીકે સાંભળાય છે, સર્વોચ્ચ તપ તરીકે સાંભળાય છે; જે સર્વોચ્ચથી પણ ઉપર છે, જે સર્વાત્મા ધરાવે છે—
સેતુર્યો લોકસેતૂનાં મેધ્યો યો મેધ્યકર્મણામ્। વેદ્યો યો વેદવિદુષાં યઃ પ્રભુઃ પ્રભવાત્મનામ્
જે સર્વ લોકના પુલ છે, પવિત્ર કર્મવાળાઓમાં પવિત્ર છે; જે વેદ જાણનાર માટે જાણવાનો છે, જે પ્રભુ છે, શક્તિવાળાઓના સ્વામી છે—
અસુભૂતશ્ચ ભૂતાનામગ્નિભૂતોગ્નિવર્ચસામ્। મનુષ્યાણાં મનોભૂતસ્તપોભૂતસ્તપસ્વિનામ્
ભૂતોમાં અસ્તિત્વ વગરનો, અગ્નિવાળાઓમાં અગ્નિ, મનુષ્યોમાં મન, તપસ્વીઓમાં તપ—
વિનયો નયવૃત્તીનાં તેજસ્તેજસ્વિનામપિ। ઇત્યેતત્સર્વમખિલાન્સૃજન્લોકપિતામહઃ
નયવાળાઓમાં વિનય, તેજસ્વીઓમાં તેજ—આ બધું પિતામહે, લોકના પિતા, સર્જન કર્યું.
યજ્ઞાદ્ગતિં કામન્વૈચ્છત્કથં યજ્ઞે મતિઃ કૃતા। એષ મે સંશયો બ્રહ્મન્નેષ મે સંશયઃ પરઃ
યજ્ઞનો ફળ કેવી રીતે મેળવવાનો ઇચ્છતો હતો અને તેની બુદ્ધિ યજ્ઞમાં કેવી રીતે લગાડેલી હતી? હે બ્રાહ્મણ, આ જ મારી શંકા છે, આ જ મારી મોટી અશંકા છે.
આશ્ચર્યઃ પરમો બ્રહ્મા દેવૈર્દૈત્યૈશ્ચ પઠ્યતે। કર્મણાશ્ચર્યભૂતોપિ તત્ત્વતઃ સ ઇહોચ્યતે
પરમ બ્રહ્મ અદભુત છે, દેવો અને દૈત્યોએ પણ તેને ગાયન કર્યું છે; કર્મમાં પણ અદભુત છે, અને અહીં સાચી રીતે વર્ણવાયો છે.