દાનં હિ ભૂતાભયદક્ષિણાયાઃ સર્વાણિ દાનાન્યધિતિષ્ઠતીહ। તીક્ષ્ણે તનું યઃ પ્રથમં જુહોતિ સોનંતમાપ્નોત્યભયં પ્રજાભ્યઃ
સાચું તો એ છે કે જીવોને નિર્ભયતા આપવું એ સર્વોચ્ચ દાન છે; બધા દાનમાં એ શ્રેષ્ઠ છે. જે પોતાનું શરીર પ્રથમ અર્પણ કરે છે, તે સર્વ જીવ માટે અનંત નિર્ભયતા પ્રાપ્ત કરે છે.
ઉત્તાનમાસ્યેન હવિર્જુહોતિ અનંતમાપ્નોત્યભિતઃ પ્રતિષ્ઠામ્। તસ્યાંગસંગાદભિનિષ્કૃતં ચ વૈશ્વાનરં સર્વમિદં પ્રપેદે
જે માણસ મુખ ઉપર કરીને હવન કરે છે, તે અનંત અને અડગ સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરે છે. તેના શરીરથી જોડાયેલા વૈશ્વાનર અગ્નિથી આ સમગ્ર જગત લાભ પામે છે.
પ્રાદેશમાત્રં હૃદભિસ્રુતં યત્તસ્મિન્પ્રાણેનાત્મયાજી જુહોતિ। તસ્યાગ્નિહોત્રે હુતમાત્મસંસ્થં સર્વેષુ લોકેષુ સદૈવ તેષુ
જે માણસ અંગૂઠા જેટલા હૃદયમાં પ્રાણથી આત્માને યજ્ઞરૂપે અર્પણ કરે છે, તેના અગ્નિહોત્રમાં હવનનું ફળ આત્મામાં અને સર્વ લોકમાં સદા રહે છે.
દેવં વિધાતું ત્રિવૃતં સુવર્ણં યે વૈ વિદુસ્તં પરમાર્થભૂતમ્। તે સર્વભૂતેષુ મહીયમાના દેવાઃ સમર્થા અમૃતં વ્રજંતિ
જે લોકો દેવ, સર્જનહાર, ત્રિરુપ, સુવર્ણ અને પરમ સત્યને જાણે છે, તેઓ સર્વ જીવોમાં માન્ય અને શક્તિશાળી દેવતાઓ બનીને અમરત્વ પ્રાપ્ત કરે છે.
વેદાંશ્ચ વેદ્યં ચ વિધિં ચ કૃત્સ્નમથો નિરુક્તં પરમાર્થતાં ચ। સર્વં શરીરાત્મનિ યઃ પ્રવેદ તસ્યાભિસર્વે પ્રચરંતિ નિત્યમ્
જે માણસ બધા વેદો, જ્ઞાન, વિધિ, નિરૂક્ત અને પરમ સત્ય જાણે છે અને આ બધું શરીર-આત્મામાં perceives કરે છે, તેના માટે બધા દેવો હંમેશા અનુસરે છે.
ભૂમાવસક્તં દિવિ ચાપ્રમેયં હિરણ્મયં તં ચ સમંડલાંતે। પ્રદક્ષિણં દક્ષિણમંતરિક્ષે યો વેદનાપ્યાત્મનિ દીપ્તરશ્મિઃ
જે જાણે છે કે જે પૃથ્વી પર સ્થિર છે, આકાશમાં અપરિમિત છે, સુવર્ણ છે, મંડળના અંતે છે, દક્ષિણ દિશામાં ગતિ કરે છે અને જેના કિરણો આત્મામાં તેજસ્વી છે—
આવર્તમાનં ચ વિવર્તમાનં ષણ્નેમિ યદ્દ્વાદશારં ત્રિપર્વ। યસ્યેદમાસ્યં પરિપાતિ વિશ્વં તત્કાલચક્રં નિહિતં ગુહાયામ્
જે ચક્ર ફરી રહે છે અને બદલાય છે, છ સ્પોક અને બાર કિનારા ધરાવે છે, ત્રણ જોડાણ છે, જેના મુખ સમગ્ર વિશ્વને રક્ષે છે— એ કાળચક્ર ગુહામાં સ્થિત છે.
યતઃ પ્રસાદં જગતઃ શરીરં સર્વાંશ્ચ લોકાનધિગચ્છતીહ। તસ્મિન્હિ સંતર્પયતીહ દેવાન્સ વૈ વિમુક્તો ભવતીહ નિત્યમ્
જેની કૃપાથી જગતનું શરીર અને બધા લોક પ્રાપ્ત થાય છે, અને જે દેવતાઓને તૃપ્ત કરે છે, તે હંમેશા અહીં મુક્ત રહે છે.
તેજોમયો નિત્યમતઃ પુરાણો લોકે ભવત્યર્થભયાદુપૈતિ। ભૂતાનિ યસ્માન્નભયં વ્રજંતિ ભૂતેભ્યો યો નો દ્વિજતે કદાચિત્
જે તેજસ્વી, શાશ્વત, પ્રાચીન છે અને જેના ભયથી જગત ટકી છે; જેમાંથી જીવો ભય પામતા નથી અને જે ક્યારેય જીવોમાં ભય પેદા નથી کرتا—
અગર્હણીયો ન ચ ગર્હતેન્યાન્સ વૈ વિપ્રઃ પ્રવરં સ્વાત્મનીક્ષેત્। વિનીતમોહોપ્યપનીતકલ્મષો ન ચેહ નામુત્ર ચ યોર્થમૃચ્છતિ
જે નિંદનીય નથી અને બીજાને નિંદા નથી કરે, એ બ્રાહ્મણે સર્વોચ્ચ આત્માને જોવું જોઈએ; જે મોહ અને પાપથી મુક્ત છે, તે અહીં કે પરલોકમાં કોઈ લાભની ઇચ્છા નથી રાખતો.
અરોષમોહઃ સમલોષ્ટકાંચનઃ પ્રહીણશોકો ગતસંધિવિગ્રહઃ। અપેતનિંદાસ્તુતિરપ્રિયાપ્રિયશ્ચરન્નુદાસીનવદેવ ભિક્ષુઃ
જે ક્રોધ અને મોહથી મુક્ત છે, માટી અને સોનાને સમાન માને છે, શોકથી મુક્ત છે, સંધિ-વિગ્રહથી દૂર છે, neither praise nor blame touches him, સુખ-દુઃખમાં ઉદાસીન રહે છે, એવો ભિક્ષુ સાક્ષી જેવો ફરતો રહે છે.
ભીષ્મ ઉવાચ। યદેતત્કથિતં બ્રહ્મંસ્તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્। કમલસ્યાભિપાતેન તીર્થં જાતં ધરાતલે
ભીષ્મે કહ્યું: બ્રાહ્મણ, તમે જે તીર્થનું ઉત્તમ મહાત્મ્ય વર્ણન કર્યું છે, કમળના પડવાથી પૃથ્વી પર જે તીર્થ પ્રગટ થયું છે—
તત્રસ્થેન ભગવતા વિષ્ણુના શંકરેણ ચ। યત્કૃતં મુનિશાર્દૂલ તત્સર્વં પરિકીર્ત્તય
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, ત્યાં ભગવાન વિષ્ણુ અને શંકરે જે કંઈ કર્યું હતું, તે બધું તું વિગતે કહો.
કથં યજ્ઞો હિ દેવેન વિભુના તત્ર કારિતઃ। કે સદસ્યા ઋત્વિજશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ કે સમાગતાઃ
દેવરૂપ ભગવાને ત્યાં યજ્ઞ કેવી રીતે કર્યો હતો? કયા બ્રાહ્મણો અને ઋત્વિજોએ તેમાં ભાગ લીધો હતો?
કે ભાગાસ્તસ્ય યજ્ઞસ્ય કિં દ્રવ્યં કા ચદક્ષિણા। કા વેદી કિં પ્રમાણં ચ કૃતં તત્ર વિરંચિના
આ યજ્ઞના ભાગ કયા હતા, કયું દ્રવ્ય વપરાયું, દક્ષિણામાં શું આપ્યું? યજ્ઞવેદી કેવી હતી અને વિરણ્ચિએ ત્યાં કઈ માપન રાખી હતી?
યો યાજ્યઃ સર્વદેવાનાં વેદૈઃ સર્વત્ર પઠ્યતે। કં ચ કામમભિધ્યાયન્વેધા યજ્ઞં ચકાર હ
જે સર્વ દેવતાઓના યજ્ઞ સ્વીકારનાર છે અને વેદોમાં સર્વત્ર જેની સ્તુતિ થાય છે, એ કોણ છે? અને વિધાતાએ કઈ ઈચ્છા રાખીને યજ્ઞ કર્યો હતો?
યથાસૌ દેવદેવેશો હ્યજરશ્ચામરશ્ચ હ। તથા ચૈવાક્ષયઃ સ્વર્ગસ્તસ્ય દેવસ્ય દૃશ્યતે
જે રીતે દેવતાઓના દેવ અમર અને અક્ષય છે, એ જ રીતે તેમના સ્વર્ગને પણ અવિનાશી માનવામાં આવે છે.
અન્યેષાં ચૈવ દેવાનાં દત્તઃ સ્વર્ગો મહાત્મના। અગ્નિહોત્રાર્થમુત્પન્ના વેદા ઓષધયસ્તથા
બીજા દેવતાઓને પણ મહાત્માએ સ્વર્ગ આપ્યો; અગ્નિહોત્ર માટે વેદો અને ઔષધિઓ પણ ઉત્પન્ન થઈ.
યે ચાન્યે પશવો ભૂમૌ સર્વે તે યજ્ઞકારણાત્। સૃષ્ટા ભગવતાનેન ઇત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ
પૃથ્વી પરના બધા અન્ય પશુઓ પણ ભગવાને યજ્ઞ માટે જ સર્જ્યા છે; આ વૈદિક પરંપરા છે.
તદત્ર કૌતુકં મહ્યં શ્રુત્વેદં તવ ભાષિતમ્। યં કામમધિકૃત્યૈકં યત્ફલં યાં ચ ભાવનાં
મારે તારી પાસેથી સાંભળવાની ઉત્સુકતા છે કે કઈ ઈચ્છા રાખવામાં આવી, કયું ફળ અને કઈ ભાવના તેમાં સામેલ હતી, જેમ તું કહ્યું છે.
કૃતશ્ચાનેન વૈ યજ્ઞઃ સર્વં શંસિતુમર્હસિ। શતરૂપા ચ યા નારી સાવિત્રી સા ત્વિહોચ્યતે
જે યજ્ઞ તેણે કર્યો તે બધું તું સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવીશ; અને જે સ્ત્રીનું નામ શતરૂપા છે, તેને અહીં સાવિત્રી કહેવામાં આવે છે.
ભાર્યા સા બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તાઃ ઋષીણાં જનની ચ સા। પુલસ્ત્યાદ્યાન્મુનીન્સપ્ત દક્ષાદ્યાંસ્તુ પ્રજાપતીન્
તે બ્રહ્માની પત્ની કહેવાય છે અને ઋષિઓની માતા છે; તેણે પુલસ્ત્યથી શરૂ થતા સાત ઋષિઓ અને દક્ષથી શરૂ થતા પ્રજાપતિઓને જન્મ આપ્યો.
સ્વાયંભુવાદીંશ્ચ મનૂન્સાવિત્રી સમજીજનત્। ધર્મપત્નીં તુ તાં બ્રહ્મા પુત્રિણીં બ્રહ્મણઃ પ્રિયઃ
સાવિત્રીએ સ્વાયંભુવ વગેરે મનુઓને પણ જન્મ આપ્યો; બ્રહ્માએ તેને પોતાની ધર્મપત્ની અને પ્રિય પુત્રવતી તરીકે સ્વીકારી.
પતિવ્રતાં મહાભાગાં સુવ્રતાં ચારુહાસિનીં। કથં સતીં પરિત્યજ્ય ભાર્યામન્યામવિંદત
પતિવ્રતા, મહાભાગ્યવાળી, સદાચારી અને સુંદર સ્મિતવાળી પત્નીને છોડી, બ્રહ્માએ બીજી પત્ની કેવી રીતે શોધી?
કિં નામ્ની કિં સમાચારા કસ્ય સા તનયા વિભોઃ। ક્વ સા દૃષ્ટા હિ દેવેન કેન ચાસ્ય પ્રદર્શિતા
એનું નામ શું છે, એના ગુણો કયા છે, એ કોની દીકરી છે, હે પ્રભુ? દેવતાએ તેને ક્યાં જોયી અને કોણે તેને બતાવી?
કિં રૂપા સા તુ દેવેશી દૃષ્ટા ચિત્તવિમોહિની। યાં તુ દૃષ્ટ્વા સ દેવેશઃ કામસ્ય વશમેયિવાન્
એ દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ, મનને મોહી લે તેવી સુંદરતા ધરાવતી છે, જેને જોઈને દેવતાઓના સ્વામી કામના વશ થઈ ગયા?
વર્ણતો રૂપતશ્ચૈવ સાવિત્ર્યાસ્ત્વધિકા મુને। યા મોહિતવતી દેવં સર્વલોકેશ્વરં વિભુમ્
હે મુનિ, રંગ અને રૂપમાં તે સાવિત્રી કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે; તેણે સર્વલોકોના ઈશ્વર ભગવાનને મોહિત કરી દીધા.
યથા ગૃહીતવાન્દેવો નારીં તાં લોકસુંદરીં। યથા પ્રવૃત્તો યજ્ઞોસૌ તથા સર્વં પ્રકીર્તય
ભગવાને કેવી રીતે એ લોકસુંદરીને સ્વીકારી અને પછી યજ્ઞ કેવી રીતે શરૂ થયો, તે બધું તું વિગતે કહો.
તાં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મણઃ પાર્શ્વે સાવિત્રી કિં ચકાર હ। સાવિત્ર્યાં તુ તદા બ્રહ્મા કાં તુ વૃત્તિમવર્ત્તત
બ્રહ્માના બાજુમાં તેને જોઈને સાવિત્રીએ શું કર્યું? અને ત્યારે બ્રહ્માએ સાવિત્રી પ્રત્યે કેવો વ્યવહાર રાખ્યો?
સન્નિધૌ કાનિ વાક્યાનિ સાવિત્રી બ્રહ્મણા તદા। ઉક્તાપ્યુક્તવતી ભૂયઃ સર્વં શંસિતુમર્હસિ
ત્યારે સાવિત્રીએ બ્રહ્માની હાજરીમાં કયા શબ્દો કહ્યા? બોલ્યા હોય કે ન બોલ્યા હોય, બધું તું વર્ણવીશ.