લઘ્વાશી નિયતાહારઃ સકૃદન્નં નિષેવયેત્। કપાલં વૃક્ષમૂલાનિ કુચેલમસહાયતા
થોડું ખાવું, નિયમિત ખોરાક લેવું, એક જ વખત ભોજન કરવું; કાપડની કટોરી, વૃક્ષની મૂળ, ફાટેલું વસ્ત્ર અને એકલતા—એના સાથી છે.
ઉપેક્ષા સર્વભૂતાનામેતાવદ્ભિક્ષુ લક્ષણમ્। યસ્મિન્વાચઃ પ્રવિશંતિ કૂપે પ્રાપ્તા મૃતા ઇવ
બધા જીવ પ્રત્યે ઉદાસીન રહેવું—એ ભિક્ષુનું લક્ષણ છે; જેમાં શબ્દો આવીને કૂવામાં પડેલા, મરી ગયેલા જેવા થઈ જાય છે.
ન વક્તારં પુનર્યાંતિ સ કૈવલ્યાશ્રમે વસેત્। નૈવ પશ્યેન્ન શૃણુયાદવાચ્યં જાતુ કસ્યચિત્
શબ્દો પાછા બોલનાર સુધી પાછા નથી જતા—એને મુક્તિ આશ્રમમાં રહેવું જોઈએ; તે કોઈની અયોગ્ય વાત ક્યારેય જોઈ કે સાંભળી ન લે.
બ્રાહ્મણાનાં વિશેષેણ નૈતદ્ભૂયાત્કથંચન। યદ્બ્રાહ્મણસ્યાનુકૂલં તદેવ સતતં વદેત્
વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોમાં, આવું ક્યારેય ન થવું જોઈએ; જે બ્રાહ્મણને અનુકૂળ હોય, એ જ હંમેશા બોલવું જોઈએ.
તૂષ્ણીમાસીત નિંદાયાં કુર્વન્ભૈષજ્યમાત્મનઃ। યેન પૂર્ણમિવાકાશં ભવત્યેકેન સર્વદા
અપમાન થાય ત્યારે ચુપચાપ બેસવું, પોતાને દવા આપવી; જેના માટે, એકલા હોય છતાં, આકાશ હંમેશા ભરેલું લાગે છે.
શૂન્યં યેન સમાકીર્ણં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
જે ખાલી જગ્યા ભરી શકે—એને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખે છે.
યેનકેન ચિદાછિન્નો યેનકેન ચિદાશિતઃ। યત્ર ક્વચન શાયી ચ તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
જે કોઈના દ્વારા કાપવામાં આવે છે, કોઈ જે આપે એ ખાય છે, અને જ્યાં હોય ત્યાં સૂઈ જાય છે—એને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખે છે.
અહેરિવ જનાદ્ભીતઃ સુહૃદો નરકાદિવ। કૃપણાદિવ નારીભ્યસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
જે લોકો માટે સાપ જેવો ભયજનક છે; મિત્ર જેવો છે, પણ નરક જેવી દૂર રાખે છે; દુર્ભાગ્યવાન જેવો છે, સ્ત્રીઓથી દૂર રહે છે—એને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખે છે.
ન હૃષ્યેત વિષીદેત માનિતો માનિતસ્તથા। સર્વભૂતેષ્વભયદસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
તે neither ખુશ થાય છે, neither દુઃખી થાય છે, whether માન મળે કે અપમાન મળે; જે બધા જીવને નિર્ભયતા આપે—એને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખે છે.
નાભિનંદેત મરણં નાભિનંદેત જીવિતમ્। કાલમેવ નિરીક્ષેત નિર્દેશં કૃષકો યથા
તે neither મૃત્યુમાં આનંદ કરે છે, neither જીવનમાં; માત્ર સમયને જોતો રહે છે, જેમ ખેડૂત યોગ્ય ઋતુની રાહ જુએ છે.
અનભ્યાહતચિત્તશ્ચ દાંતશ્ચાહતધીસ્તથા। વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો નરો ગચ્છેત્તતો દિવમ્
જેનું મન અડગ છે, સંયમિત છે, બુદ્ધિ અડગ છે, અને બધા પાપોથી મુક્ત છે—એવો માણસ સ્વર્ગમાં જાય છે.
અભયં સર્વભૂતેભ્યો ભૂતાનામભયં યતઃ। તસ્ય દેહવિમુક્તસ્ય ભયં નાસ્તિ કુતશ્ચન
જે બધા જીવને નિર્ભયતા આપે છે, અને જેનાથી કોઈને ભય નથી—તેના શરીર છોડ્યા પછી, તેને કયાંયથી કોઈ ભય નથી.
યથા નાગપદેઽન્યાનિ પદાનિ પદગામિનામ્। સર્વાણ્યેવાવલીયંતે તથા જ્ઞાનાનિ ચેતસિ
જેમ હાથીના પગમાં બધા ચાલતા પ્રાણીઓના પગના નિશાન સમાઈ જાય છે, તેમ બધા જ્ઞાન મનમાં એકઠા થાય છે.
એવં સર્વમહિંસાયાં ધર્મોઽર્થશ્ચ મહીયતે। મૃતઃ સ નિત્યં ભવતિ યો હિંસાં પ્રતિપદ્યતે
અહિંસામાં જ બધા ધર્મ અને અર્થ મહાન બને છે; પણ જે હિંસા કરે છે, તે જીવતો હોવા છતાં મરેલો છે.
અહિંસકસ્તતઃ સમ્યગ્ધૃતિમાન્નિયતેંદ્રિયઃ। શરણ્યસ્સર્વભૂતાનાં ગતિમાપ્નોત્યનુત્તમામ્
જે માણસ અહિંસા પાળે છે, દૃઢ મન રાખે છે, ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરે છે અને બધાં જીવોના આશ્રય બને છે, તે સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.
એવં પ્રજ્ઞાનતૃપ્તસ્ય નિર્ભયસ્ય મનીષિણઃ। ન મૃત્યુરધિકોભાવઃ સોમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ
જે વિવેકી છે, જ્ઞાનમાં સંતોષ પામે છે અને નિર્ભય છે, તેના પર મૃત્યુનો કોઈ અધિકાર નથી; એ અમરત્વ પ્રાપ્ત કરે છે.
વિમુક્તઃ સર્વસંગેભ્યો મુનિરાકાશવત્સ્થિતઃ। વિષ્ણુપ્રિયકરઃ શાંતસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
જે મુનિ બધા બંધનોથી મુક્ત છે, આકાશ જેવો સ્થિર છે, ભગવાન વિષ્ણુને પ્રિય છે અને શાંતિથી રહે છે, એવા બ્રાહ્મણને દેવતાઓ ઓળખે છે.
જીવિતં યસ્ય ધર્માર્થં ધર્મોરત્યર્થમેવ ચ। અહોરાત્રાદિ પુણ્યાર્થં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
જેનું જીવન ધર્મ માટે સમર્પિત છે, જે ધર્મમાં જ આનંદ પામે છે અને દિવસ-રાત પુણ્ય માટે જ જીવતો હોય છે, એવા બ્રાહ્મણને દેવતાઓ ઓળખે છે.
નિવારિતસમારંભં નિર્નમસ્કારમસ્તુતિમ્। અક્ષીણં ક્ષીણકર્માણં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
જે બધા કાર્યોથી દૂર રહે છે, ન તો નમન કરે છે, ન તો સ્તુતિ કરે છે, જેના કર્મો ક્ષીણ થઈ ગયા છે પણ શરીર અક્ષીણ છે, એવા બ્રાહ્મણને દેવતાઓ ઓળખે છે.
સર્વાણિ ભૂતાનિ સુખં રમંતે સર્વાણિ દુઃખાનિ ભૃશં ભવંતિ। તેષાં ભવોત્પાદનજાતખેદઃ કુર્યાત્તુ કર્માણિ ચ શ્રદ્દધાનઃ
બધાં જીવો સુખમાં રમે છે અને બધાં દુઃખ પણ સહે છે; તેમના જન્મ અને દુઃખની સમજ રાખીને, શ્રદ્ધાળુએ યોગ્ય રીતે વર્તવું જોઈએ.
દાનં હિ ભૂતાભયદક્ષિણાયાઃ સર્વાણિ દાનાન્યધિતિષ્ઠતીહ। તીક્ષ્ણે તનું યઃ પ્રથમં જુહોતિ સોનંતમાપ્નોત્યભયં પ્રજાભ્યઃ
સાચું તો એ છે કે જીવોને નિર્ભયતા આપવું એ સર્વોચ્ચ દાન છે; બધા દાનમાં એ શ્રેષ્ઠ છે. જે પોતાનું શરીર પ્રથમ અર્પણ કરે છે, તે સર્વ જીવ માટે અનંત નિર્ભયતા પ્રાપ્ત કરે છે.
ઉત્તાનમાસ્યેન હવિર્જુહોતિ અનંતમાપ્નોત્યભિતઃ પ્રતિષ્ઠામ્। તસ્યાંગસંગાદભિનિષ્કૃતં ચ વૈશ્વાનરં સર્વમિદં પ્રપેદે
જે માણસ મુખ ઉપર કરીને હવન કરે છે, તે અનંત અને અડગ સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરે છે. તેના શરીરથી જોડાયેલા વૈશ્વાનર અગ્નિથી આ સમગ્ર જગત લાભ પામે છે.
પ્રાદેશમાત્રં હૃદભિસ્રુતં યત્તસ્મિન્પ્રાણેનાત્મયાજી જુહોતિ। તસ્યાગ્નિહોત્રે હુતમાત્મસંસ્થં સર્વેષુ લોકેષુ સદૈવ તેષુ
જે માણસ અંગૂઠા જેટલા હૃદયમાં પ્રાણથી આત્માને યજ્ઞરૂપે અર્પણ કરે છે, તેના અગ્નિહોત્રમાં હવનનું ફળ આત્મામાં અને સર્વ લોકમાં સદા રહે છે.
દેવં વિધાતું ત્રિવૃતં સુવર્ણં યે વૈ વિદુસ્તં પરમાર્થભૂતમ્। તે સર્વભૂતેષુ મહીયમાના દેવાઃ સમર્થા અમૃતં વ્રજંતિ
જે લોકો દેવ, સર્જનહાર, ત્રિરુપ, સુવર્ણ અને પરમ સત્યને જાણે છે, તેઓ સર્વ જીવોમાં માન્ય અને શક્તિશાળી દેવતાઓ બનીને અમરત્વ પ્રાપ્ત કરે છે.
વેદાંશ્ચ વેદ્યં ચ વિધિં ચ કૃત્સ્નમથો નિરુક્તં પરમાર્થતાં ચ। સર્વં શરીરાત્મનિ યઃ પ્રવેદ તસ્યાભિસર્વે પ્રચરંતિ નિત્યમ્
જે માણસ બધા વેદો, જ્ઞાન, વિધિ, નિરૂક્ત અને પરમ સત્ય જાણે છે અને આ બધું શરીર-આત્મામાં perceives કરે છે, તેના માટે બધા દેવો હંમેશા અનુસરે છે.
ભૂમાવસક્તં દિવિ ચાપ્રમેયં હિરણ્મયં તં ચ સમંડલાંતે। પ્રદક્ષિણં દક્ષિણમંતરિક્ષે યો વેદનાપ્યાત્મનિ દીપ્તરશ્મિઃ
જે જાણે છે કે જે પૃથ્વી પર સ્થિર છે, આકાશમાં અપરિમિત છે, સુવર્ણ છે, મંડળના અંતે છે, દક્ષિણ દિશામાં ગતિ કરે છે અને જેના કિરણો આત્મામાં તેજસ્વી છે—
આવર્તમાનં ચ વિવર્તમાનં ષણ્નેમિ યદ્દ્વાદશારં ત્રિપર્વ। યસ્યેદમાસ્યં પરિપાતિ વિશ્વં તત્કાલચક્રં નિહિતં ગુહાયામ્
જે ચક્ર ફરી રહે છે અને બદલાય છે, છ સ્પોક અને બાર કિનારા ધરાવે છે, ત્રણ જોડાણ છે, જેના મુખ સમગ્ર વિશ્વને રક્ષે છે— એ કાળચક્ર ગુહામાં સ્થિત છે.
યતઃ પ્રસાદં જગતઃ શરીરં સર્વાંશ્ચ લોકાનધિગચ્છતીહ। તસ્મિન્હિ સંતર્પયતીહ દેવાન્સ વૈ વિમુક્તો ભવતીહ નિત્યમ્
જેની કૃપાથી જગતનું શરીર અને બધા લોક પ્રાપ્ત થાય છે, અને જે દેવતાઓને તૃપ્ત કરે છે, તે હંમેશા અહીં મુક્ત રહે છે.
તેજોમયો નિત્યમતઃ પુરાણો લોકે ભવત્યર્થભયાદુપૈતિ। ભૂતાનિ યસ્માન્નભયં વ્રજંતિ ભૂતેભ્યો યો નો દ્વિજતે કદાચિત્
જે તેજસ્વી, શાશ્વત, પ્રાચીન છે અને જેના ભયથી જગત ટકી છે; જેમાંથી જીવો ભય પામતા નથી અને જે ક્યારેય જીવોમાં ભય પેદા નથી کرتا—
અગર્હણીયો ન ચ ગર્હતેન્યાન્સ વૈ વિપ્રઃ પ્રવરં સ્વાત્મનીક્ષેત્। વિનીતમોહોપ્યપનીતકલ્મષો ન ચેહ નામુત્ર ચ યોર્થમૃચ્છતિ
જે નિંદનીય નથી અને બીજાને નિંદા નથી કરે, એ બ્રાહ્મણે સર્વોચ્ચ આત્માને જોવું જોઈએ; જે મોહ અને પાપથી મુક્ત છે, તે અહીં કે પરલોકમાં કોઈ લાભની ઇચ્છા નથી રાખતો.