સાધર્મ્યમાનમૈશ્વર્યં પ્રધાનં ચ વિધર્મિ ચ। કારણત્વં ચ બ્રહ્મત્વં કામ્યત્વમિદમુચ્યતે
સમાનતા, ઈશ્વરપદ, પ્રધાન અને ભિન્નતા, કારણપદ, બ્રહ્મપદ અને ઇચ્છનીયતા – આ બધું એવું કહેવાય છે.
પ્રયોજ્યત્વં પ્રધાનસ્ય વૈધર્મ્યમિદમુચ્યતે। સર્વત્રકર્તૃસ્યદ્બ્રહ્મપુરુષસ્યાપ્યકર્તૃતા
પ્રધાનનું ઉપયોગી થવું એ તેની ભિન્નતા કહેવાય છે; સર્વત્ર બ્રહ્મપુરુષ કર્તા છે, છતાં તે અકર્તા પણ છે.
ચેતનત્વં પ્રધાને ચ સાધર્મ્યમિદમુચ્યતે। તત્વાંતરં ચ તત્વાનાં કર્મકારણમેવ ચ
પ્રધાનમાં ચેતનતાનું હોવું એ સમાનતા કહેવાય છે; તત્વો વચ્ચેનો ભેદ અને કર્મના કારણ પણ એવા જ છે.
પ્રયોજનં ચ નૈયોજ્યમૈશ્વર્યં તત્વસંખ્યયા। સંખ્યાસ્તીત્યુચ્યતે પ્રાજ્ઞૈર્વિનિશ્ચિત્યાર્થચિંતકૈઃ
ઉદ્દેશ્ય, અનુદ્દેશ્ય અને ઈશ્વરપદ – તત્વોની ગણતરીથી; આ બધું વિદ્વાનો અને અર્થવિચારકોએ સંખ્યા નામે સ્વીકાર્યું છે.
ઇતિ તત્વસ્ય સંભારં તત્વસંખ્યા ચ તત્વતઃ। બ્રહ્મતત્વાધિકં ચાપિ શ્રુત્વા તત્વં વિદુર્બુધાઃ
આ રીતે તત્વોનો સમૂહ અને તેમની ગણતરી સમજાવાઈ છે; અને બ્રહ્મતત્વના શ્રેષ્ઠતાને સાંભળીને વિદ્વાનો સાચું તત્વ જાણે છે.
સાંખ્યકૃદ્ભક્તિરેષા ચ સદ્ભિરાધ્યાત્મિકી કૃતા। યોગજામપિ ભક્તાનાં શૃણુ ભક્તિં પિતામહે
સંખ્યપંથીઓની આ ભક્તિ સજ્જનો દ્વારા આધ્યાત્મિક માનવામાં આવે છે; હવે યોગથી ઉદ્ભવેલી ભક્તિ પણ, હે પિતામહ, સાંભળ.
પ્રાણાયામપરો નિત્યં ધ્યાનવાન્નિયતેંદ્રિયઃ। ભૈક્ષ્યભક્ષી વ્રતી વાપિ સર્વપ્રત્યાહૃતેંદ્રિયઃ
જે સતત શ્વાસનિયંત્રણમાં રહે છે, ધ્યાનમાં તલિન છે, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે છે, ભિક્ષા ખાય છે, વ્રત પાળે છે અને સર્વ ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ ધરાવે છે.
ધારણં હૃદયે કુર્યાદ્ધ્યાયમાનઃ પ્રજેશ્વરમ્। હૃત્પદ્મકર્ણિકાસીનં રક્તવક્ત્રં સુલોચનમ્
હૃદયમાં ધ્યાન ધરી, પ્રજાપતિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; જે હૃદયકમળની મધ્યમાં બેઠો છે, લાલ ચહેરો અને સુંદર આંખો ધરાવે છે.
પરિતો દ્યોતિતમુખં બ્રહ્મસૂત્રકટીતટમ્। ચતુર્વક્ત્રં ચતુર્બાહું વરદાભયહસ્તકમ્
જેનું ચહેરું ચારે બાજુ પ્રકાશિત છે, કમરના ભાગે યજ્ઞસૂત્ર છે, ચાર ચહેરા અને ચાર હાથ છે, અને હાથોમાં આશીર્વાદ તથા અભય mudra છે.
યોગજા માનસી સિદ્ધિર્બ્રહ્મભક્તિઃ પરા સ્મૃતા। ય એવં ભક્તિમાન્દેવે બ્રહ્મભક્તઃ સ ઉચ્યતે
યોગથી પ્રાપ્ત થતી માનસિક સિદ્ધિ સર્વોચ્ચ બ્રહ્મભક્તિ કહેવાય છે; જે દેવમાં આવી ભક્તિ ધરાવે છે, તે બ્રહ્મભક્ત કહેવાય છે.
વૃત્તિં ચ શૃણુ રાજેંદ્ર યા સ્મૃતા ક્ષેત્રવાસિનામ્। સ્વયં દેવેન વિપ્રાણાં વિષ્ણ્વાદીનાં સમાગમે
હે રાજન, હવે તે વર્તન સાંભળ, જે તીર્થસ્થાનમાં રહેતાં માટે કહેવાયું છે; જે દેવતાએ પોતે બ્રાહ્મણો, વિષ્ણુ અને અન્ય દેવોની સભામાં જણાવ્યું હતું.
કથિતા વિસ્તરાત્પૂર્વં સર્વેષાં તત્ર સન્નિધૌ। નિર્મમા નિરહંકારા નિઃસંગા નિષ્પરિગ્રહાઃ
આ વર્તન અગાઉ સર્વની હાજરીમાં વિસ્તૃત રીતે સમજાવાયું હતું; જેમાં કોઈપણ વસ્તુમાં મમત્વ, અહંકાર, આસક્તિ કે સંપત્તિ નથી.
બંધુવર્ગે ચ નિઃસ્નેહાસ્સમલોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ। ભૂતાનાં કર્મભિર્નિત્યૈર્વિવિધૈરભયપ્રદાઃ
સગાં-સંબંધીઓમાં પણ નિરસ, માટી, પથ્થર અને સોનામાં સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે; અને વિવિધ કર્મો દ્વારા સર્વ જીવને નિરભયતા આપે છે.
પ્રાણાયામપરા નિત્યં પરધ્યાનપરાયણાઃ। યાજિનઃ શુચયો નિત્યં યતિધર્મપરાયણાઃ
સदैવ પ્રાણાયામમાં તલિન, પરધ્યાનમાં તત્પર, યજ્ઞમાં લાગેલા, સર્વદા શુદ્ધ અને યતિધર્મમાં તત્પર રહે છે.
સાંખ્યયોગવિધિજ્ઞાશ્ચ ધર્મજ્ઞાશ્છિન્નસંશયાઃ। યજંતે વિધિનાનેન યે વિપ્રાઃ ક્ષેત્રવાસિનઃ
જે બ્રાહ્મણો પવિત્ર સ્થળે રહે છે, સાંખ્ય અને યોગના માર્ગને જાણે છે, ધર્મના જ્ઞાનથી યુક્ત છે અને શંકા રહિત છે, તેઓ આ વિધિથી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે.
અરણ્યે પૌષ્કરે તેષાં મૃતાનાં સત્ફલં શૃણુ। વ્રજંતિ તે સુદુષ્પ્રાપં બ્રહ્મસાયુજ્યમક્ષયમ્
હવે, પુષ્કર વનમાં જે લોકો મૃત્યુ પામે છે, Pauṣkara, તેમના ઉત્તમ ફળ વિશે સાંભળ—તેઓ દુર્લભ અને અવિનાશી બ્રહ્મસાથે એકરૂપતા પ્રાપ્ત કરે છે.
યત્પ્રાપ્ય ન પુનર્જન્મ લભન્તે મૃત્યુદાયકમ્। પુનરાવર્તનં હિત્વા બ્રાહ્મીવિદ્યાં સમાસ્થિતાઃ
એ અવસ્થા પ્રાપ્ત કર્યા પછી, તેઓ ફરીથી જન્મ નથી લેતા, જે મૃત્યુ લાવે છે; ફરી પાછા આવવાનું છોડી, તેઓ બ્રહ્મજ્ઞાનમાં સ્થિર રહે છે.
પુનરાવૃત્તિરન્યેષાં પ્રપંચાશ્રમવાસિનામ્। ગાર્હસ્થ્યવિધિમાશ્રિત્ય ષટ્કર્મનિરતઃ સદા
પણ, જે લોકો સંસાર અને તેના આશ્રમોમાં રહે છે, તેમના માટે પુનર્જન્મ છે; તેઓ ગૃહસ્થધર્મ પાળે છે અને હંમેશા છ કર્મોમાં તત્પર રહે છે.
જુહોતિ વિધિના સમ્યઙ્મંત્રૈર્યજ્ઞે નિમંત્રિતઃ। અધિકં ફલમાપ્નોતિ સર્વદુઃખવિવર્જિતઃ
જે વ્યક્તિ યજ્ઞમાં યોગ્ય રીતે આમંત્રિત થઈ, વિધિપૂર્વક મંત્રો સાથે હોળી અર્પણ કરે છે, તે વધારે ફળ મેળવે છે અને સર્વ દુઃખોથી મુક્ત થાય છે.
સર્વલોકેષુ ચાપ્યસ્ય ગતિર્ન પ્રતિહન્યતે। દિવ્યેનૈશ્વર્યયોગેન સ્વારૂઢઃ સપરિગ્રહઃ૨૦૦ 1.15.
સર્વ લોકોમાં પણ, તેની ગતિ ક્યારેય અટકતી નથી; દૈવી ઐશ્વર્ય અને સમૃદ્ધિથી યુક્ત, તે પોતાના સાથીઓ સાથે ઊંચે ચઢે છે.
બાલસૂર્યપ્રકાશેન વિમાનેન સુવર્ચસા। વૃતઃ સ્ત્રીણાં સહસ્રૈસ્તુ સ્વંચ્છદગમનાલયઃ
હજારો સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો, તે પોતાના ઇચ્છાથી તેજસ્વી અને યુવાન સૂર્ય જેવું ઝગમગતું વિમાનમાં વિહરે છે.
વિચરત્યનિવાર્યેણ સર્વલોકાન્યદૃચ્છયા। સ્પૃહણીયતમઃ પુંસાં સર્વધર્મોત્તમો ધની
તે સર્વ લોકોમાં પોતાની ઇચ્છાથી નિર્વિઘ્ન વિહરે છે; પુરુષોમાં સૌથી ઇર્ષ્યનીય, સર્વ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ અને ધનવાન બને છે.
સ્વર્ગચ્યુતઃ પ્રજાયેત કુલે મહતિ રૂપવાન્। ધર્મજ્ઞો ધર્મભક્તશ્ચ સર્વવિદ્યાર્થપારગઃ
સ્વર્ગમાંથી પડીને, તે મહાન કુળમાં જન્મે છે, સુંદર, ધર્મજ્ઞ, ધર્મપ્રેમી અને સર્વ વિદ્યા-કલા માં પારંગત બને છે.
તથૈવ બ્રહ્મચર્યેણ ગુરુશુશ્રૂષણેન ચ। વેદાધ્યયનસંયુક્તો ભૈક્ષ્યવૃતિર્જિતેન્દ્રિયઃ
તે જ રીતે, બ્રહ્મચર્ય, ગુરુસેવા, વેદઅભ્યાસ, ભિક્ષા દ્વારા જીવન અને ઇન્દ્રિયજયથી પણ તે યુક્ત બને છે.
નિત્યં સત્યવ્રતે યુક્તઃ સ્વધર્મેષ્વપ્રમાદવાન્। સર્વકામસમૃદ્ધેન સર્વકામાવલંબિના
હંમેશા સત્યવ્રતમાં સ્થિર, પોતાના ધર્મમાં સજાગ, સર્વ ઇચ્છાઓથી સમૃદ્ધ અને સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થયેલી હોય છે.
સૂર્યેણેવ દ્વિતીયેન વિમાનેનાનિવારિતઃ। ગુહ્યકાનામબ્રહ્માખ્ય ગણાઃ પરમસંમતાઃ
બીજા સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવતો, તે વિમાનમાં અવરોધ વિના વિહરે છે; ગુહ્યક નામના દેવગણો પણ તેને ખૂબ માન આપે છે.
અપ્રમેયબલૈશ્વર્યા દેવદાનવપૂજિતાઃ। તેષાં સ સમતા યાતિ તુલ્યૈશ્વર્યસમન્વિતઃ
અપરિમિત બળ અને ઐશ્વર્ય ધરાવતો, દેવો અને દાનવો પણ તેને પૂજે છે; તે તેમનાથી સમાન ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
દેવદાનવમર્ત્યેષુ ભવત્યનિયતાયુધઃ। વર્ષકોટિસહસ્રાણિ વર્ષકોટિશતાનિ ચ
દેવો, દાનવો અને મનુષ્યોમાં, તે અનિયતાયુધ બનીને, કરોડો વર્ષો સુધી અજેય રહે છે.
એવમૈશ્વર્યસંયુક્તો વિષ્ણુલોકે મહીયતે। ઉષિત્વાઽસૌ વિભૂત્યૈવં યદા પ્રચ્યવતે પુનઃ
આ રીતે ઐશ્વર્યથી યુક્ત, તે વિષ્ણુલોકમાં બહુ માન પામે છે; ત્યાં વિભૂતિથી રહી, જ્યારે ફરી નીચે આવે છે—
વિષ્ણુલોકાત્સ્વકૃત્યેન સ્વર્ગસ્થાનેષુ જાયતે
વિષ્ણુલોકમાંથી પોતાના કર્મફળે, તે સ્વર્ગના સ્થાનોમાં જન્મે છે.