પુલસ્ત્ય ઉવાચ। નરૈઃ સ્ત્રીભિશ્ચ વસ્તવ્યં વર્ણાશ્રમનિવાસિભિઃ। સ્વધર્માચારનિરતૈર્દંભમોહવિવર્જિતૈઃ
પુલસ્ત્યે કહ્યું: પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને જાતિ-આશ્રમમાં રહેતા બધા લોકો અહીં રહેવા યોગ્ય છે, જો તેઓ પોતાના ધર્મ અને આચારમાં સ્થિર હોય અને દંભ તથા મોહથી દૂર રહે.
કર્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મભક્તૈર્જિતેંદ્રિયૈઃ। અનસૂયુભિરક્ષુદ્રૈઃ સર્વભૂતહિતે રતૈઃ
કર્મ, મન અને વાણીથી, બ્રહ્મામાં ભક્તિ રાખીને, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, ઈર્ષ્યા અને નાનપણથી રહિત રહી, અને સર્વ જીવના કલ્યાણમાં તત્પર રહેવું જોઈએ.
ભીષ્મ ઉવાચ। કિં કુર્વાણો નરઃ કર્મ બ્રહ્મભક્તસ્ત્વિહોચ્યતે। કીદૃશા બ્રહ્મભક્તાશ્ચ સ્મૃતા નૄણાં વદસ્વ મે
ભીષ્મે પૂછ્યું: માણસ કયા કર્મો કરીને અહીં બ્રહ્મભક્ત કહેવાય છે? અને બ્રહ્માની ભક્તિ કરનારા લોકો કેવી રીતે ઓળખાય છે? કૃપા કરીને મને કહો.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ત્રિવિધા ભક્તિરુદ્દિષ્ટા મનોવાક્કાયસંભવા। લૌકિકી વૈદિકી ચાપિ ભવેદાધ્યાત્મિકી તથા
પુલસ્ત્યે કહ્યું: ભક્તિ ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે—મન, વાણી અને શરીરથી થતી. એ લોકિક, વૈદિક અને આધ્યાત્મિક એમ ત્રણ રીતે થાય છે.
ધ્યાનધારણયા બુદ્ધ્યા વેદાર્થસ્મરણે હિ યત્। બ્રહ્મપ્રીતિકરી ચૈષા માનસી ભક્તિરુચ્યતે
ધ્યાન, એકાગ્રતા, બુદ્ધિ અને વેદના અર્થનું સ્મરણ કરીને, જે બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરે છે, એ માનસિક ભક્તિ કહેવાય છે.
મંત્રવેદનમસ્કારૈરગ્નિશ્રાદ્ધાદિચિંતનૈઃ। જાપ્યૈશ્ચાવશ્યકૈશ્ચૈવ વાચિકી ભક્તિરિષ્યતે
મંત્રોચ્ચાર, વેદપાઠ, નમસ્કાર, અગ્નિ અને પિતૃયજ્ઞનું સ્મરણ, તથા જરૂરી જાપ દ્વારા જે ભક્તિ થાય છે, એ વાચિક ભક્તિ કહેવાય છે.
વ્રતોપવાસનિયતૈશ્ચિતેંદ્રિયનિરોધિભિઃ। ભૂષણૈર્હેમરત્નાઢ્યૈસ્તથા ચાંદ્રાયણાદિભિઃ
વ્રત, ઉપવાસ, નિયમો, ઇન્દ્રિય સંયમ, સોનાં અને રત્નોથી શોભિત આભૂષણો, તથા ચાંદ્રાયણ જેવા ઉપવાસથી પણ શરીરથી થતી ભક્તિ થાય છે.
બ્રહ્મકૃચ્છ્રોપવાસૈશ્ચ તથાચાન્યૈઃ શુભવ્રતૈઃ। કાયિકીભક્તિરાખ્યાતા ત્રિવિધા તુ દ્વિજન્મનામ્
બ્રહ્મકૃચ્છ્ર જેવા ઉપવાસ અને અન્ય શુભ વ્રતો દ્વારા પણ, શરીરથી થતી ભક્તિ કહેવાય છે. આ ત્રણ પ્રકારની ભક્તિ દ્વિજાતિઓ માટે જણાવવામાં આવી છે.
ગોઘૃતક્ષીરદધિભિઃ રત્નદીપકુશોદકૈઃ। ગંધૈર્માલ્યૈશ્ચ વિવિધૈર્ધાતુભિશ્ચોપપાદિતૈઃ
ગાયનું ઘી, દૂધ, દહીં, રત્નો, દીવો, કુશ ઘાસ, પાણી, વિવિધ સુગંધો અને ફૂલો, તથા ધાતુથી બનેલા પદાર્થો દ્વારા પૂજા કરવી જોઈએ.
ઘૃતગુગ્ગુલુધૂપૈશ્ચ કૃષ્ણાગરુસુગંધિભિઃ। ભૂષણૈર્હેમરત્નાઢ્યૈશ્ચિત્રાભિઃ સ્રગ્ભિરેવ ચ
ઘી, ગુગ્ગળના ધૂપ, સુગંધિત કૃષ્ણાગરૂ, સોનાં અને રત્નોથી શોભિત આભૂષણો, તથા સુંદર હારોથી પણ પૂજા કરવી જોઈએ.
નૃત્યવાદિત્રગીતૈશ્ચ સર્વરત્નોપહારકૈઃ। ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનૈશ્ચ યા પૂજા ક્રિયતે નરૈઃ
નૃત્ય, વાદ્ય, ગીત, સર્વ પ્રકારના રત્નો, ભોજન, પીણું અને ખાદ્ય પદાર્થો દ્વારા જે પૂજા થાય છે, એ મનુષ્યો કરે છે.
પિતામહં સમુદ્દિશ્ય ભક્તિસ્સા લૌકિકી મતા। વેદમંત્રહવિર્યોગૈર્ભક્તિર્યા વૈદિકી મતા
જ્યારે પિતામહ બ્રહ્માજી માટે ભક્તિ થાય છે, ત્યારે એ લોકિક કહેવાય છે. વેદમંત્રો અને હવન દ્વારા જે ભક્તિ થાય છે, એ વૈદિક કહેવાય છે.
દર્શે વા પૌર્ણમાસ્યાં વા કર્તવ્યમગ્નિહોત્રકમ્। પ્રશસ્તં દક્ષિણાદાનં પુરોડાશં ચરુક્રિયા
અમાવાસ્યા કે પૂર્ણિમાને અગ્નિહોત્ર કરવું જોઈએ; દાન કરવું, પિઠા અને ચરુ જેવી ભેટો અર્પણ કરવી પ્રશંસનીય છે.
ઇષ્ટિર્ધૃતિઃ સોમપાનાં યજ્ઞીયં કર્મ સર્વશઃ। ઋગ્યજુઃસામજાપ્યાનિ સંહિતાધ્યયનાનિ ચ
યજ્ઞ, ધીરજ, સોમપાન, સર્વ યજ્ઞકર્મો, ઋગ્વેદ, યજુરવેદ અને સામવેદના જાપ, તથા સંહિતાનો અભ્યાસ—all આ બધું કરવું જોઈએ.
ક્રિયંતે વિધિમુદ્દિશ્ય સા ભક્તિર્વૈદિકીષ્યતે। અગ્નિ ભૂમ્યનિલાકાશાંબુનિશાકરભાસ્કરમ્
આ બધું નિયમ પ્રમાણે કરવું જોઈએ; એ વૈદિક ભક્તિ કહેવાય છે. અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, પાણી, ચંદ્ર અને સૂર્યની પૂજા પણ થાય છે.
સમુદ્દિશ્ય કૃતં કર્મ તત્સર્વં બ્રહ્મદૈવતમ્। આધ્યાત્મિકી તુ દ્વિવિધા બ્રહ્મભક્તિઃ સ્થિતા નૃપ
આ બધું જે માટે કરવામાં આવે છે, એ બધું બ્રહ્માને દેવતા માનીને થાય છે. પણ, રાજન, બ્રહ્માની આધ્યાત્મિક ભક્તિ બે પ્રકારની કહેવાય છે.
સંખ્યાખ્યા યોગજા ચાન્યા વિભાગં તત્ર મે શૃણુ। ચતુર્વિંશતિતત્વાનિ પ્રધાનાદીનિ સંખ્યયા
યોગથી ઉદ્ભવેલી સંખ્યાના નામે ઓળખાતી બીજી પદ્ધતિ છે, તેનું વિભાજન હું તને સમજાવું છું. સંખ્યા પદ્ધતિ પ્રમાણે ચોવીસ તત્વો છે, જે પ્રધાનથી શરૂ થાય છે.
અચેતનાનિ ભોગ્યાનિ પુરુષઃ પંચવિંશકઃ। ચેતનઃ પુરુષો ભોક્તા ન કર્તા તસ્ય કર્મણઃ
આ તત્વો જડ છે અને ભોગ માટે છે; પચ્ચીસમું તત્વ પુરુષ છે. પુરુષ ચેતન છે, તે અનુભવ કરનાર છે, પણ કર્મનો કરનાર નથી.
આત્મા નિત્યોઽવ્યયશ્ચૈવ અધિષ્ઠાતા પ્રયોજકઃ। અવ્યક્તઃ પુરુષો નિત્યઃ કારણં ચ પિતામહઃ
આત્મા સદાય રહે છે અને અવિનાશી છે, તે સર્વનું આધાર અને પ્રેરક છે. પુરુષ અવ્યક્ત, શાશ્વત અને સર્વનું કારણ તથા સર્વપિતા છે.
તત્વસર્ગો ભાવસર્ગો ભૂતસર્ગશ્ચ તત્ત્વતઃ। સંખ્યયા પરિસંખ્યાય પ્રધાનં ચ ગુણાત્મકમ્
તત્વોની સર્જના, ભાવોની સર્જના અને ભૂતોની સર્જના – આ બધું સંખ્યાની ગણતરી પ્રમાણે છે; જેમાં પ્રધાન ગુણોથી ભરપૂર છે.
સાધર્મ્યમાનમૈશ્વર્યં પ્રધાનં ચ વિધર્મિ ચ। કારણત્વં ચ બ્રહ્મત્વં કામ્યત્વમિદમુચ્યતે
સમાનતા, ઈશ્વરપદ, પ્રધાન અને ભિન્નતા, કારણપદ, બ્રહ્મપદ અને ઇચ્છનીયતા – આ બધું એવું કહેવાય છે.
પ્રયોજ્યત્વં પ્રધાનસ્ય વૈધર્મ્યમિદમુચ્યતે। સર્વત્રકર્તૃસ્યદ્બ્રહ્મપુરુષસ્યાપ્યકર્તૃતા
પ્રધાનનું ઉપયોગી થવું એ તેની ભિન્નતા કહેવાય છે; સર્વત્ર બ્રહ્મપુરુષ કર્તા છે, છતાં તે અકર્તા પણ છે.
ચેતનત્વં પ્રધાને ચ સાધર્મ્યમિદમુચ્યતે। તત્વાંતરં ચ તત્વાનાં કર્મકારણમેવ ચ
પ્રધાનમાં ચેતનતાનું હોવું એ સમાનતા કહેવાય છે; તત્વો વચ્ચેનો ભેદ અને કર્મના કારણ પણ એવા જ છે.
પ્રયોજનં ચ નૈયોજ્યમૈશ્વર્યં તત્વસંખ્યયા। સંખ્યાસ્તીત્યુચ્યતે પ્રાજ્ઞૈર્વિનિશ્ચિત્યાર્થચિંતકૈઃ
ઉદ્દેશ્ય, અનુદ્દેશ્ય અને ઈશ્વરપદ – તત્વોની ગણતરીથી; આ બધું વિદ્વાનો અને અર્થવિચારકોએ સંખ્યા નામે સ્વીકાર્યું છે.
ઇતિ તત્વસ્ય સંભારં તત્વસંખ્યા ચ તત્વતઃ। બ્રહ્મતત્વાધિકં ચાપિ શ્રુત્વા તત્વં વિદુર્બુધાઃ
આ રીતે તત્વોનો સમૂહ અને તેમની ગણતરી સમજાવાઈ છે; અને બ્રહ્મતત્વના શ્રેષ્ઠતાને સાંભળીને વિદ્વાનો સાચું તત્વ જાણે છે.
સાંખ્યકૃદ્ભક્તિરેષા ચ સદ્ભિરાધ્યાત્મિકી કૃતા। યોગજામપિ ભક્તાનાં શૃણુ ભક્તિં પિતામહે
સંખ્યપંથીઓની આ ભક્તિ સજ્જનો દ્વારા આધ્યાત્મિક માનવામાં આવે છે; હવે યોગથી ઉદ્ભવેલી ભક્તિ પણ, હે પિતામહ, સાંભળ.
પ્રાણાયામપરો નિત્યં ધ્યાનવાન્નિયતેંદ્રિયઃ। ભૈક્ષ્યભક્ષી વ્રતી વાપિ સર્વપ્રત્યાહૃતેંદ્રિયઃ
જે સતત શ્વાસનિયંત્રણમાં રહે છે, ધ્યાનમાં તલિન છે, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે છે, ભિક્ષા ખાય છે, વ્રત પાળે છે અને સર્વ ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ ધરાવે છે.
ધારણં હૃદયે કુર્યાદ્ધ્યાયમાનઃ પ્રજેશ્વરમ્। હૃત્પદ્મકર્ણિકાસીનં રક્તવક્ત્રં સુલોચનમ્
હૃદયમાં ધ્યાન ધરી, પ્રજાપતિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; જે હૃદયકમળની મધ્યમાં બેઠો છે, લાલ ચહેરો અને સુંદર આંખો ધરાવે છે.
પરિતો દ્યોતિતમુખં બ્રહ્મસૂત્રકટીતટમ્। ચતુર્વક્ત્રં ચતુર્બાહું વરદાભયહસ્તકમ્
જેનું ચહેરું ચારે બાજુ પ્રકાશિત છે, કમરના ભાગે યજ્ઞસૂત્ર છે, ચાર ચહેરા અને ચાર હાથ છે, અને હાથોમાં આશીર્વાદ તથા અભય mudra છે.
યોગજા માનસી સિદ્ધિર્બ્રહ્મભક્તિઃ પરા સ્મૃતા। ય એવં ભક્તિમાન્દેવે બ્રહ્મભક્તઃ સ ઉચ્યતે
યોગથી પ્રાપ્ત થતી માનસિક સિદ્ધિ સર્વોચ્ચ બ્રહ્મભક્તિ કહેવાય છે; જે દેવમાં આવી ભક્તિ ધરાવે છે, તે બ્રહ્મભક્ત કહેવાય છે.