ભીષ્મ ઉવાચ। કિં કૃતં બ્રહ્મણા બ્રહ્મન્પ્રેષ્ય વારાણસીપુરીમ્। જનાર્દનેન કિં કર્મ શંકરેણ ચ યન્મુને
ભીષ્મએ પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, બ્રહ્માએ તેમને વારાણસી શહેરમાં મોકલ્યા પછી શું કર્યું? જનાર્દન અને શંકરે કયા કાર્યો કર્યા, એ પણ કહો.
કથં યજ્ઞઃ કૃતસ્તેન કસ્મિંસ્તીર્થે વદસ્વ મે। કે સદસ્યા ઋત્વિજશ્ચ સર્વાંસ્તાન્પ્રબ્રવીહિ મે
તે યજ્ઞ કયા તીર્થમાં કર્યો હતો, એ મને કહો. કોણ સભ્ય અને યજ્ઞકર્તા હતા, એ બધાનું વર્ણન કરો.
કે દેવાસ્તર્પિતાસ્તેન એતન્મે કૌતુકં મહત્। પુલસ્ત્ય ઉવાચ। શ્રીનિધાનં પુરં મેરોઃ શિખરે રત્નચિત્રિતમ્
કયા દેવતાઓએ તેમની પૂજા સ્વીકારી, એ જાણવાની મને મોટી ઉત્સુકતા છે. પુલસ્ત્યએ કહ્યું: મેરુ પર્વતની ચોટી પર રત્નોથી શોભાયમાન શ્રીનિધાન નામનું શહેર હતું.
અનેકાશ્ચર્યનિલયંબહુપાદપસંકુલમ્। વિચિત્રધાતુભિશ્ચિત્રં સ્વચ્છસ્ફટિકનિર્મલમ્
તે શહેર અનેક અદ્ભુત વસ્તુઓથી ભરેલું, અનેક વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું, વિવિધ ધાતુઓથી ચમકતું અને સ્વચ્છ સ્ફટિક જેવું નિર્મળ હતું.
લતાવિતાનશોભાઢ્યં શિખિશબ્દવિનાદિતમ્। મૃગેન્દ્રરવવિત્રસ્ત ગજયૂથસમાકુલમ્
લતાના છાંયાથી શોભાયમાન, મોરના રણકારથી ગુંજતું અને સિંહના દહાડથી ડરી ગયેલા હાથીઓના ઝુંડથી ભરેલું હતું.
નિર્ઝરાંબુપ્રપાતોત્થ શીકરાસારશીતલમ્। વાતાહતતરુવ્રાત પ્રસન્નાપાનચિત્રિતમ્
ઝરણા અને નદીઓના પાણીના છાંટાથી ઠંડું, પવનથી હલનારા વૃક્ષો અને આનંદદાયક પાનકસ્થળોથી શોભાયમાન હતું.
મૃગનાભિવરામોદ વાસિતાશેષકાનનમ્। લતાગૃહરતિશ્રાન્ત સુપ્તવિદ્યાધરાધ્વગમ્
મૃગના કસ્તૂરીના સુગંધથી આખું વન મહેકતું, લતાગૃહોમાં રમતાં થાકી ગયેલા વિદ્યાાધર પંથમાં સુઈ ગયા હતા.
પ્રગીતકિન્નરવ્રાત મધુરધ્વનિનાદિતમ્। તસ્મિન્નનેકવિન્યાસ શોભિતાશેષભૂમિકમ્
કિન્નરગણના મીઠા ગીતોથી તે સ્થળ ગુંજતું અને વિવિધ રચનાઓથી આખી ભૂમિ શોભાયમાન હતી.
વૈરાજં નામ ભવનં બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। તત્ર દિવ્યાંગનોદ્ગીત મધુરધ્વનિ નાદિતા
ત્યાં બ્રહ્મા પરમેશ્વરનું વૈરાજ નામનું મહેલ હતું, જેમાં દેવાંગનાઓના મીઠા ગીતોથી ગુંજણ થતું હતું.
પારિજાતતરૂત્પન્ન મંજરીદામમાલિની। રત્નરશ્મિસમૂહોત્થ બહુવર્ણવિચિત્રિતા
પારિજાત વૃક્ષની ફૂલોની વણીઓથી શોભાયમાન અને અનેક રંગીન રત્નોની ઝાંખીથી તે મહેલ સજ્જ હતું.
વિન્યસ્તસ્તંભકોટિસ્તુ નિર્મલાદર્શશોભિતા। અપ્સરોનૃત્યવિન્યાસ વિલાસોલ્લાસલાસિતા
ત્યાં અનેક સ્તંભો ગોઠવાયેલા, સ્વચ્છ દરપણ જેવી તેજસ્વીતા ધરાવતા અને અપ્સરાઓના નૃત્યથી આનંદમય બન્યું હતું.
બહ્વાતોદ્યસમુત્પન્નસમૂહસ્વનનાદિતા। લયતાલયુતાનેક ગીતવાદિત્ર શોભિતા
તે મહેલ અનેક વાદ્યયંત્રોના સંગીતથી ગુંજતું અને વિવિધ લય અને તાલવાળા ગીત-વાદ્યોથી શોભાયમાન હતું.
સભા કાંતિમતી નામ દેવાનાં શર્મદાયિકા। ઋષિસંઘસમાયુક્તા મુનિવૃંદનિષેવિતા
ત્યાં કાંતિમતી નામની સુંદર સભા હતી, જે દેવતાઓને આનંદ આપતી, ઋષિગણ અને મુનિગણ દ્વારા સેવિત હતી.
દ્વિજાતિસામશબ્દેન નાદિતાઽઽનંદદાયિની। તસ્યાં નિવિષ્ટો દેવેશસ્સંધ્યાસક્તઃ પિતામહઃ
તે સભા દ્વિજાતિઓના સામગાનથી આનંદમય બની હતી. તેમાં દેવેશ બ્રહ્મા સંધ્યામાં લીન થઈને બેઠેલા હતા.
ધ્યાયતિ સ્મ પરં દેવં યેનેદં નિર્મિતં જગત્। ધ્યાયતો બુદ્ધિરુત્પન્ના કથં યજ્ઞં કરોમ્યહમ્
તે પરમ દેવનું ધ્યાન કરતો રહ્યો, જેમણે આ જગતનું સર્જન કર્યું છે. ધ્યાનમાં તલીન થતાં જ, તેના મનમાં વિચાર આવ્યો: ‘હું યજ્ઞ કેવી રીતે કરું?’
કસ્મિન્સ્થાને મયા યજ્ઞઃ કાર્યઃ કુત્ર ધરાતલે। કાશીપ્રયાગસ્તુંગા ચ નૈમિષં શૃંખલં તથા
મારે યજ્ઞ કયા સ્થળે કરવો જોઈએ? ધરતી પર કયા સ્થળે? શું કાશી, પ્રયાગ, તુંગા, નૈમિષ, કે શ્રૃંખલા ખાતે?
કાંચી ભદ્રા દેવિકા ચ કુરુક્ષેત્રં સરસ્વતી। પ્રભાસાદીનિ તીર્થાનિ પૃથિવ્યામિહ મધ્યતઃ
કે પછી કાંચી, ભદ્રા, દેવિકા, કુરુક્ષેત્ર, સરસ્વતી, કે પછી પ્રભાસ અને બીજા પવિત્ર તીર્થો, જે ધરતીના મધ્યમાં છે?
ક્ષેત્રાણિ પુણ્યતીર્થાનિ સંતિ યાનીહ સર્વશઃ। મદાદેશાચ્ચ રુદ્રેણ કૃતાન્યન્યાનિ ભૂતલે
અહીં સર્વત્ર પવિત્ર ક્ષેત્રો અને તીર્થો છે; અને મારા આદેશથી રુદ્રે ધરતી પર બીજા સ્થળો પણ બનાવ્યા છે.
યથાહં સર્વદેવેષુ આદિદેવો વ્યવસ્થિતઃ। તથા ચૈકં પરં તીર્થમાદિભૂતં કરોમ્યહમ્
જેમ હું સર્વ દેવોમાં પ્રાથમિક દેવ તરીકે સ્થિર છું, તેમ હું એક શ્રેષ્ઠ અને મૂળ તીર્થ પણ સ્થાપીશ.
અહં યત્ર સમુત્પન્નઃ પદ્મં તદ્વિષ્ણુનાભિજમ્। પુષ્કરં પ્રોચ્યતે તીર્થમૃષિભિર્વેદપાઠકૈઃ
જ્યાં હું જન્મ્યો, જે કમળ વિષ્ણુની નાભિમાંથી ઉત્પન્ન થયું, તે તીર્થને ઋષિઓ અને વેદ પાઠ કરનારાઓ પુષ્કર કહે છે.
એવં ચિંતયતસ્તસ્ય બ્રહ્મણસ્તુ પ્રજાપતેઃ। મતિરેષા સમુત્પન્ના વ્રજામ્યેષ ધરાતલે
આ રીતે બ્રહ્મા, પ્રજાપતિ, વિચારતા હતા ત્યારે તેમના મનમાં વિચાર આવ્યો: ‘હવે હું ધરતી પર જઈશ.’
પ્રાક્સ્થાનં સ સમાસાદ્ય પ્રવિષ્ટસ્તદ્વનોત્તમમ્। નાનાદ્રુમલતાકીર્ણં નાનાપુષ્પોપશોભિતમ્
પૂર્વ દિશાનો માર્ગ પકડીને, તે શ્રેષ્ઠ વનમાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં અનેક વૃક્ષો અને વેલીઓથી શોભિત અને વિવિધ ફૂલોની સુંદરતા છવાઈ હતી.
નાનાપક્ષિરવાકીર્ણં નાનામૃગગણાકુલમ્। દ્રુમપુષ્પભરામોદૈર્વાસયદ્યત્સુરાસુરાન્
વહાં અનેક પક્ષીઓના કલરવથી અને વિવિધ પ્રાણીઓના સમૂહોથી ભરેલું હતું; વૃક્ષોના ફૂલોની સુગંધથી દેવો અને દાનવો સૌ આનંદિત થતા.
બુદ્ધિપૂર્વમિવ ન્યસ્તૈઃ પુષ્પૈર્ભૂષિતભૂતલમ્। નાનાગંધરસૈઃ પક્વાપક્વૈશ્ચ ષડૃતૂદ્ભવૈઃ
ભૂમિ એવી રીતે ફૂલોથી શોભાયમાન હતી, જાણે કોઈએ વિચારપૂર્વક વિછાવી હોય; છ ઋતુઓના પક્વ અને કાચા ફળો, વિવિધ સુગંધ અને સ્વાદવાળા, ત્યાં Everywhere હતા.
ફલૈઃ સુવર્ણરૂપાઢ્યૈર્ઘ્રાણદૃષ્ટિમનોહરૈઃ। જીર્ણં પત્રં તૃણં યત્ર શુષ્કકાષ્ઠફલાનિ ચ
ત્યાં સોનાની જેમ ચમકતા, સુગંધ અને દેખાવમાં મનોહર ફળો હતા; અને ત્યાં જ સુકાઈ ગયેલા પાંદડા, ઘાસ, સુકા લાકડા અને ફળો પણ Everywhere પડેલા હતા.
બહિઃ ક્ષિપતિ જાતાનિ મારુતોનુગ્રહાદિવ। નાનાપુષ્પસમૂહાનાં ગંધમાદાય મારુતઃ
પવન જાણે કૃપાથી બહાર પડેલા પાંદડાં ઉડાડી દેતો હતો; અને વિવિધ ફૂલોના ગુચ્છોની સુગંધ લઈને ફરતો હતો.
શીતલો વાતિ ખં ભૂમિં દિશો યત્રાભિવાસયન્। હરિતસ્નિગ્ધ નિશ્છિદ્રૈરકીટકવનોત્કટૈઃ
ઠંડો પવન આકાશ, ધરતી અને દિશાઓને શીતળ કરતો હતો, જ્યાં લીલા, ચમકદાર, નિષ્કલંક અને જીવજંતુ રહિત વનો હતા.
વૃક્ષૈરનેકસંજ્ઞૈર્યદ્ભૂષિતં શિખરાન્વિતૈઃ। અરોગૈર્દર્શનીયૈશ્ચ સુવૃત્તૈઃ કૈશ્ચિદુજ્જ્વલૈઃ
તે સ્થળ અનેક પ્રકારના, અલગ-અલગ નામવાળા, ઊંચા શિખરવાળા, તંદુરસ્ત અને સુંદર વૃક્ષોથી શોભાયમાન હતું, જેમાં કેટલાક તેજસ્વી પણ હતા.
કુટુંબમિવ વિપ્રાણામૃત્વિગ્ભિર્ભાતિ સર્વતઃ। શોભંતે ધાતુસંકાશૈરંકુરૈઃ પ્રાવૃતા દ્રુમાઃ
તે સ્થળ સર્વત્ર એવા તેજથી ઝગમગતું હતું, જેમ બ્રાહ્મણોના કુટુંબમાં ઋત્વિજ્જનો હોય; વૃક્ષો ધાતુ જેવી કળીઓથી ઢંકાયેલા અને સુંદરતા પામેલા હતા.
કુલીનૈરિવ નિશ્છિદ્રૈઃ સ્વગુણૈઃ પ્રાવૃતા નરાઃ। પવનાવિદ્ધશિખરૈઃ સ્પૃશંતીવ પરસ્પરમ્
જેમ ઉત્તમ, નિષ્કલંક માણસો પોતાના ગુણોથી શોભે છે, તેમ પવનથી હલનચલન થતા વૃક્ષોના શિખરો પણ એકબીજાને સ્પર્શ કરતા હોય તેમ લાગતા.