દ્વિતીયં વદનં તસ્ય યજુર્વેદપ્રવર્તકમ્। તૃતીયં સામવેદસ્ય અથર્વાર્થં ચતુર્થકમ્
એનું બીજું મુખ યજુર્વેદનું મૂળ છે; ત્રીજું સામવેદનું, અને ચોથું અથર્વવેદ માટે છે.
સાંગોપાંગેતિહાસાંશ્ચ સરહસ્યાન્સસંગ્રહાન્। વેદાનધીતે વક્ત્રેણ પંચમેનોર્દ્ધ્વચક્ષુષા
સાંગોપાંગ, ઇતિહાસ, રહસ્યો અને સંહિતાઓ સહિત, એ પોતાનું પાંચમું, ઉપર જોતું મુખ વડે વેદોનું પાઠ કરે છે.
તસ્યાઽસુરસુરાઃ સર્વે વક્ત્રસ્યાદ્ભુતવર્ચસઃ। તેજસા ન પ્રકાશંતે દીપાઃ સૂર્યોદયે યથા
એ અદ્ભુત તેજસ્વી મુખ સામે બધા દેવો અને અસુરો પોતાનું તેજ દેખાડી શકતા નથી, જેમ સૂર્યોદયે દીવા ન દેખાય.
સ્વપુરેષ્વપિ સોદ્વેગા હ્યવર્તંત વિચેતસઃ। ન કંચિદ્ગણયેચ્ચાન્યં તેજસા ક્ષિપતે પરાન્
પોતાના શહેરોમાં પણ, ઉદ્વિગ્ન અને ગભરાયેલા, તેઓ બીજાને ધ્યાનમાં લેતા નહોતાં; એના તેજથી બધાને દૂર કરી દે છે.
નાભિગંતુ ન ચ દ્રષ્ટું પુરસ્તાન્નોપસર્પિતુમ્। શેકુસ્ત્રસ્તાઃ સુરાસ્સર્વે પદ્મયોનિં મહાપ્રભુમ્
સામે જઈ, જોવા કે નજીક જવા માટે બધા દેવો ડરી ગયા અને કમળથી જન્મેલા મહાપ્રભુ પાસે પહોંચી શક્યા નહીં.
અભિભૂતમિવાત્માનં મન્યમાના હતત્વિષઃ। સર્વે તે મંત્રયામાસુર્દૈવતા હિતમાત્મનઃ
પોતાને પરાજિત અને તેજહીન માનીને, બધા દેવોએ પોતાનું કલ્યાણ વિચારવા માટે એકસાથે ચર્ચા કરી.
ગચ્છામઃ શરણં શંભું નિસ્તેજસોઽસ્ય તેજસા। દેવા ઊચુઃ। નમસ્તેસર્વસત્વેશ મહેશ્વર નમોનમઃ૧૦૦ 1.14.
ચાલો, આપણે શંભુ પાસે શરણ જઈએ, કેમ કે એના તેજ સામે આપણે બલહીન છીએ. દેવોએ કહ્યું: સર્વ સત્વના સ્વામી મહેશ્વર, આપને વારંવાર નમસ્કાર છે!
જગદ્યોને પરંબ્રહ્મ ભૂતાનાં ત્વં સનાતનઃ। પ્રતિષ્ઠા સર્વજગતાં ત્વં હેતુર્વિષ્ણુના સહ
જગતના મૂળ, પરબ્રહ્મ, તમે સર્વ ભૂતોમાં સનાતન છો; તમે સર્વ જગતની આધાર છો, અને વિષ્ણુ સાથે સર્વનું કારણ છો.
એવં સંસ્તૂયમાનોસૌ દેવર્ષિપિતૃદાનવૈઃ। અંતર્હિત ઉવાચેદં દેવાઃ પ્રાર્થયતેપ્સિતમ્
જ્યારે દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવો તેમની સ્તુતિ કરતા હતા, ત્યારે તેઓ અદૃશ્ય થયા અને કહ્યું: 'હે દેવો, જે કંઈ તમારે મનગમતું હોય, તે માગો.'
દેવા ઊચુઃ। પ્રત્યક્ષદર્શનં દત્વા દેહિ દેવ યથેપ્સિતમ્। કૃત્વા કારુણ્યમસ્માકં વરશ્ચાપિ પ્રદીયતામ્
દેવોએ કહ્યું: 'હે પ્રભુ, અમને તમારું સાક્ષાત્ દર્શન આપી, હવે તમારી કૃપાથી અમારે જે ઇચ્છા હોય તે આપો. અમ પર દયા કરો અને અમને પણ એક વરદાન આપો.'
યદસ્માકં મહદ્વીર્યં તેજ ઓજઃ પરાક્રમઃ। તત્સર્વં બ્રહ્મણા ગ્રસ્તં પંચમાસ્યસ્ય તેજસા
'અમારું મોટું બળ, તેજ, ઊર્જા અને પરાક્રમ—આ બધું બ્રહ્માજીએ તેમના પાંચમા મુખના તેજથી હરી લીધું છે.'
વિનેશુઃ સર્વતેજાંસિ ત્વત્પ્રસાદાત્પુનઃ પ્રભો। જાયતે તુ યથાપૂર્વં તથા કુરુ મહેશ્વર
'હે મહેશ્વર, અમારું બધું બળ તૂટી ગયું છે, પણ તમારી કૃપાથી ફરીથી પહેલાં જેવું બળ અમને મળે, એવી કૃપા કરો.'
તતઃ પ્રસન્નવદનો દેવૈશ્ચાપિ નમસ્કૃતઃ। જગામ યત્ર બ્રહ્માઽસૌ રજોહંકારમૂઢધીઃ
પછી પ્રસન્ન ચહેરાવાળા અને દેવો દ્વારા નમસ્કાર પામેલા તેઓ ત્યાં ગયા, જ્યાં બ્રહ્મા રાગ અને અહંકારથી મોહિત થયેલા હતા.
સ્તુવંતો દેવદેવેશં પરિવાર્ય સમાવિશન્। બ્રહ્મા તમાગતં રુદ્રં ન જજ્ઞે રજસાવૃતઃ
દેવો ભગવાનના ચારે બાજુ રહીને સ્તુતિ કરતા અંદર ગયા; પણ રજોગુણથી ઢંકાયેલા બ્રહ્માએ આવ્યા ત્યારે રુદ્રને ઓળખ્યા નહીં.
સૂર્યકોટિસહસ્રાણાં તેજસા રંજયન્જગત્। તદાદૃશ્યત વિશ્વાત્મા વિશ્વસૃગ્વિશ્વભાવનઃ
સૂર્યના લાખો કિરણો જેટલા તેજથી જગતને પ્રકાશિત કરતા, સર્વાત્મા, સર્વસૃષ્ટિકર્તા અને સર્વપોષક ત્યાં પ્રગટ થયા.
સપિતામહમાસીનં સકલં દેવમંડલમ્। અભિગમ્ય તતો રુદ્રો બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્
પિતામહ બ્રહ્મા અને બધા દેવમંડળ પાસે બેઠેલા હતા, ત્યારે રુદ્ર પરમેશ્વર બ્રહ્માજી પાસે ગયા.
અહોતિતેજસા વક્ત્રમધિકં દેવ રાજતે। એવમુક્ત્વાટ્ટહાસં તુ મુમોચ શશિશેખરઃ
'હે દેવ, તમારું મુખ તો વધુ તેજથી ઝગમગી રહ્યું છે,' એમ કહીને ચંદ્રમૌળી ભગવાને ઉંચા અવાજે હાસ્ય કર્યું.
વામાંગુષ્ઠનખાગ્રેણ બ્રહ્મણઃ પંચમં શિરઃ। ચકર્ત કદલીગર્ભં નરઃ કરરુહૈરિવ
પછી તેમણે ડાબા અંગૂઠાના નખથી બ્રહ્માનું પાંચમું માથું કાપી નાખ્યું, જેમ માણસ કેળાના કૂંપળને આંગળીના નખથી તોડી નાખે.
વિચ્છિન્નં તુ શિરઃ પશ્ચાદ્ભવહસ્તે સ્થિતં તદા। ગ્રહમંડલમધ્યસ્થો દ્વિતીય ઇવ ચંદ્રમાઃ
કાપેલું માથું તેમના હાથમાં જ રહી ગયું, અને તે ગ્રહમંડળમાં બીજાં ચંદ્ર જેવા ઝગમગતું હતું.
કરોત્ક્ષિપ્તકપાલેન નનર્ત ચ મહેશ્વરઃ। શિખરસ્થેન સૂર્યેણ કૈલાસ ઇવ પર્વતઃ
હાથમાં કાપેલું કપાળ ઉંચકીને મહાદેવ નૃત્ય કરવા લાગ્યા, જેમ કે કૈલાસ પર્વત પર સૂર્ય તેજથી ઝગમગે.
છિન્ને વક્ત્રે તતો દેવા હૃષ્ટાસ્તં વૃષભધ્વજમ્। તુષ્ટુવુર્વિવિધૈસ્તોત્રૈર્દેવદેવં કપર્દિનમ્
માથું કપાયું ત્યારે દેવો આનંદિત થયા અને વાઘવાળા ધ્વજધારી, જટાધારી દેવાદેવની અનેક સ્તુતિઓથી પ્રશંસા કરી.
દેવા ઊચુઃ। નમઃ કપાલિને નિત્યં મહાકાલસ્ય કાલિને। ઐશ્વર્યજ્ઞાનયુક્તાય સર્વભાગપ્રદાયિને
દેવોએ કહ્યું: 'હંમેશા કપાળધારીને નમન, મહાકાળના સમયને નમન, જે સર્વસ્વના દાતા છે અને સર્વજ્ઞાનથી યુક્ત છે.'
નમો હર્ષવિલાસાય સર્વદેવમયાય ચ। કલૌ સંહારકર્તા ત્વં મહાકાલઃ સ્મૃતો હ્યસિ
'આનંદમાં વિહાર કરતા, સર્વદેવરૂપ, કળિયુગમાં સંહારકર્તા અને મહાકાળ તરીકે ઓળખાતા તમને નમન.'
ભક્તાનામાર્તિનાશસ્ત્વં દુઃખાંતસ્તેન ચોચ્યસે। શંકરોષ્યાશુભક્તાનાં તેન ત્વં શંકરઃ સ્મૃતઃ
'ભક્તોના દુઃખનો અંત લાવનાર, તેથી દુઃખનાશક કહેવાતા, અને ભક્તોને સુખ આપનારા, તેથી શંકર તરીકે યાદ કરવામાં આવો છો.'
છિન્નં બ્રહ્મશિરો યસ્માત્ત્વં કપાલં બિભર્ષિ ચ। તેન દેવ કપાલી ત્વં સ્તુતો હ્યદ્ય પ્રસીદ નઃ
'બ્રહ્માનું માથું કાપીને કપાળ ધારણ કરનાર, તેથી હે દેવ, આજે તમને કપાળી તરીકે વખાણીએ છીએ; અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.'
એવં સ્તુતઃ પ્રસન્નાત્મા દેવાન્પ્રસ્થાપ્ય શંકરઃ। સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ ભગવાંસ્તત્રૈવાસીન્મુદાન્વિતઃ
આવી રીતે સ્તુતિ પામી, પ્રસન્ન મનવાળા શંકરે દેવોને પરત મોકલ્યા અને પોતે આનંદથી પોતાના આસન પર રહ્યા.
વિજ્ઞાય બ્રહ્મણો ભાવં તતો વીરસ્ય જન્મ ચ। શિરો નીરસ્ય વાક્યાત્તુ લોકાનાં કોપશાંતયે
બ્રહ્માજીનું સ્વરૂપ સમજ્યા પછી અને વીરનું જન્મ જાણ્યા બાદ, શિરવિહિનના વચનથી લોકોએ થયેલો રોષ શાંત કરવા માટે—
શિરસ્યંજલિમાધાય તુષ્ટાવાથ પ્રણમ્ય તમ્। તેજોનિધિ પરં બ્રહ્મ જ્ઞાતુમિત્થં પ્રજાપતિમ્
શિરને હાથ જોડીને ધરી, તેણે તેમને વંદન કરીને સ્તુતિ કરી; તેજથી ભરપૂર, પરમ બ્રહ્મ, પ્રજાપતિને એ રીતે ઓળખી.
નિરુક્તસૂક્તરહસ્યૈર્ઋગ્યજુઃ સામભાષિતૈઃ। રુદ્ર ઉવાચ। અપ્રમેય નમસ્તેસ્તુ પરમસ્ય પરાત્મને
નિરુક્ત, સૂક્ત અને ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદના ગુપ્ત શબ્દોથી, રુદ્ર બોલ્યા: 'અપરિમિત સ્વરૂપવાળા, પરમાત્મા, તમને વંદન છે.'
અદ્ભુતાનાં પ્રસૂતિસ્ત્વં તેજસાં નિધિરક્ષયઃ। વિજયાદ્વિશ્વભાવસ્ત્વં સૃષ્ટિકર્તા મહાદ્યુતે
તમે અજોડ ચમત્કારોના મૂળ છો, અનંત તેજના ખજાના છો; તમારી વિજયથી જગતનું સર્જન થાય છે, મહાતેજસ્વી સર્જનહાર છો.