પંથાનો દેવલોકસ્ય બ્રાહ્મણૈર્દશિતાસ્ત્વમી। એકોગ્નિઃ સર્વદા ધાર્યો ગૃહસ્થેન દ્વિજન્મના
આ દેવલોકના માર્ગો બ્રાહ્મણોએ બતાવ્યા છે. ગૃહસ્થ દ્વિજએ હંમેશા એક અગ્નિ જાળવી રાખવો જોઈએ.
વિનાગ્નિના દ્વિજેનેહ ગાર્હસ્થ્યન્ન તુ લભ્યતે। ભીષ્મ ઉવાચ। યોઽસૌ કપાલાદુત્પન્નો નરો નામ ધનુર્દ્ધરઃ
અગ્નિ વિના, દ્વિજને અહીં ગૃહસ્થાશ્રમના ફળ મળતા નથી. ભીષ્મ કહે છે: જે કપાળમાંથી જન્મેલો ધનુષ ધારણ કરનાર પુરુષ છે—
કિમેષ માધવાજ્જાત ઉતાહો સ્વેન કર્મણા। ઉત રુદ્રેણ જનિતો હ્યથવા બુદ્ધિપૂર્વકમ્
એ શું માધવથી જન્મ્યો હતો, કે પોતાના કર્મથી? કે પછી રુદ્રે ઉત્પન્ન કર્યો, અથવા કોઈ વિચારીને જન્માવ્યો?
બ્રહ્મન્હિરણ્યગર્ભોઽયમંડજાતશ્ચતુર્મુખઃ। અદ્ભુતં પઞ્ચમં તસ્ય વક્ત્રં તત્કથમુત્થિતમ્
બ્રાહ્મણ, હિરણ્યગર્ભ એ અંડેથી જન્મેલા, ચાર મુખ ધરાવનારા છે; તો એનું પાંચમું અદ્ભુત મુખ કેવી રીતે પ્રગટાયું?
સત્વે રજો ન દૃશ્યેત ન સત્વં રજસિ ક્વચિત્। સત્વસ્થો ભગવાન્બ્રહ્મા કથમુદ્રેકમાદધાત્
સત્ત્વમાં રજસ દેખાતું નથી, અને રજસમાં કયાંય સત્ત્વ નથી; તો સત્ત્વમાં સ્થિત બ્રહ્માએ વધારું રજસ કેવી રીતે ધારણ કર્યું?
મૂઢાત્મના નરો યેન હંતું હિ પ્રહિતો હરં। પુલસ્ત્ય ઉવાચ। મહેશ્વરહરી ચૈતો દ્વાવેવ સત્પથિ સ્થિતૌ
એ મૂઢ મનવાળો પુરુષ કોના દ્વારા હરને મારવા મોકલાયો હતો? પુલસ્ત્ય કહે છે: મહેશ્વર અને હરિ, આ બંને જ સચ્ચા માર્ગે રહે છે.
તયોરવિદિતં નાસ્તિ સિદ્ધાસિદ્ધં મહાત્મનોઃ। બ્રહ્મણઃ પંચમં વક્ત્રમૂર્દ્ધ્વમાસીન્મહાત્મનઃ
આ મહાન આત્માઓને કશું અજાણ્યું નથી, સિદ્ધ કે અસિદ્ધ કંઈ પણ. બ્રહ્માનું પાંચમું મુખ ઉપર હતું, એ મહાન આત્માનું.
તતો બ્રહ્માભવન્મૂઢો રજસા ચોપબૃંહિતઃ। તતોઽયં તેજસા સૃષ્ટિમમન્યત મયા કૃતા
પછી બ્રહ્મા મૂઢ બન્યા, રજસથી વધુ બળવાન થયા; ત્યારબાદ એમને લાગ્યું કે સર્જન તો એમના જ તેજથી થયું છે.
મત્તોઽન્યો નાસ્તિ વૈ દેવો યેન સૃષ્ટિઃ પ્રવર્તિતા। સહ દેવાઃ સગંધર્વાઃ પશુપક્ષિમૃગાકુલાઃ
મારા સિવાય બીજો કોઈ દેવ નથી, જેના દ્વારા સર્જન ચાલે છે, દેવો, ગંધર્વો અને પશુ, પક્ષી, મૃગાદિકો સાથે.
એવં મૂઢઃ સ પંચાસ્યો વિરિંચિરભવત્પુનઃ। પ્રાગ્વક્ત્રં મુખમેતસ્ય ઋગ્વેદસ્ય પ્રવર્તકમ્
આ રીતે મૂઢ બનીને એ પાંચમુખી વિરીંચિ ફરીથી પ્રગટ્યા; એનું આગળનું મુખ ઋગ્વેદનું મૂળ છે.
દ્વિતીયં વદનં તસ્ય યજુર્વેદપ્રવર્તકમ્। તૃતીયં સામવેદસ્ય અથર્વાર્થં ચતુર્થકમ્
એનું બીજું મુખ યજુર્વેદનું મૂળ છે; ત્રીજું સામવેદનું, અને ચોથું અથર્વવેદ માટે છે.
સાંગોપાંગેતિહાસાંશ્ચ સરહસ્યાન્સસંગ્રહાન્। વેદાનધીતે વક્ત્રેણ પંચમેનોર્દ્ધ્વચક્ષુષા
સાંગોપાંગ, ઇતિહાસ, રહસ્યો અને સંહિતાઓ સહિત, એ પોતાનું પાંચમું, ઉપર જોતું મુખ વડે વેદોનું પાઠ કરે છે.
તસ્યાઽસુરસુરાઃ સર્વે વક્ત્રસ્યાદ્ભુતવર્ચસઃ। તેજસા ન પ્રકાશંતે દીપાઃ સૂર્યોદયે યથા
એ અદ્ભુત તેજસ્વી મુખ સામે બધા દેવો અને અસુરો પોતાનું તેજ દેખાડી શકતા નથી, જેમ સૂર્યોદયે દીવા ન દેખાય.
સ્વપુરેષ્વપિ સોદ્વેગા હ્યવર્તંત વિચેતસઃ। ન કંચિદ્ગણયેચ્ચાન્યં તેજસા ક્ષિપતે પરાન્
પોતાના શહેરોમાં પણ, ઉદ્વિગ્ન અને ગભરાયેલા, તેઓ બીજાને ધ્યાનમાં લેતા નહોતાં; એના તેજથી બધાને દૂર કરી દે છે.
નાભિગંતુ ન ચ દ્રષ્ટું પુરસ્તાન્નોપસર્પિતુમ્। શેકુસ્ત્રસ્તાઃ સુરાસ્સર્વે પદ્મયોનિં મહાપ્રભુમ્
સામે જઈ, જોવા કે નજીક જવા માટે બધા દેવો ડરી ગયા અને કમળથી જન્મેલા મહાપ્રભુ પાસે પહોંચી શક્યા નહીં.
અભિભૂતમિવાત્માનં મન્યમાના હતત્વિષઃ। સર્વે તે મંત્રયામાસુર્દૈવતા હિતમાત્મનઃ
પોતાને પરાજિત અને તેજહીન માનીને, બધા દેવોએ પોતાનું કલ્યાણ વિચારવા માટે એકસાથે ચર્ચા કરી.
ગચ્છામઃ શરણં શંભું નિસ્તેજસોઽસ્ય તેજસા। દેવા ઊચુઃ। નમસ્તેસર્વસત્વેશ મહેશ્વર નમોનમઃ૧૦૦ 1.14.
ચાલો, આપણે શંભુ પાસે શરણ જઈએ, કેમ કે એના તેજ સામે આપણે બલહીન છીએ. દેવોએ કહ્યું: સર્વ સત્વના સ્વામી મહેશ્વર, આપને વારંવાર નમસ્કાર છે!
જગદ્યોને પરંબ્રહ્મ ભૂતાનાં ત્વં સનાતનઃ। પ્રતિષ્ઠા સર્વજગતાં ત્વં હેતુર્વિષ્ણુના સહ
જગતના મૂળ, પરબ્રહ્મ, તમે સર્વ ભૂતોમાં સનાતન છો; તમે સર્વ જગતની આધાર છો, અને વિષ્ણુ સાથે સર્વનું કારણ છો.
એવં સંસ્તૂયમાનોસૌ દેવર્ષિપિતૃદાનવૈઃ। અંતર્હિત ઉવાચેદં દેવાઃ પ્રાર્થયતેપ્સિતમ્
જ્યારે દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવો તેમની સ્તુતિ કરતા હતા, ત્યારે તેઓ અદૃશ્ય થયા અને કહ્યું: 'હે દેવો, જે કંઈ તમારે મનગમતું હોય, તે માગો.'
દેવા ઊચુઃ। પ્રત્યક્ષદર્શનં દત્વા દેહિ દેવ યથેપ્સિતમ્। કૃત્વા કારુણ્યમસ્માકં વરશ્ચાપિ પ્રદીયતામ્
દેવોએ કહ્યું: 'હે પ્રભુ, અમને તમારું સાક્ષાત્ દર્શન આપી, હવે તમારી કૃપાથી અમારે જે ઇચ્છા હોય તે આપો. અમ પર દયા કરો અને અમને પણ એક વરદાન આપો.'
યદસ્માકં મહદ્વીર્યં તેજ ઓજઃ પરાક્રમઃ। તત્સર્વં બ્રહ્મણા ગ્રસ્તં પંચમાસ્યસ્ય તેજસા
'અમારું મોટું બળ, તેજ, ઊર્જા અને પરાક્રમ—આ બધું બ્રહ્માજીએ તેમના પાંચમા મુખના તેજથી હરી લીધું છે.'
વિનેશુઃ સર્વતેજાંસિ ત્વત્પ્રસાદાત્પુનઃ પ્રભો। જાયતે તુ યથાપૂર્વં તથા કુરુ મહેશ્વર
'હે મહેશ્વર, અમારું બધું બળ તૂટી ગયું છે, પણ તમારી કૃપાથી ફરીથી પહેલાં જેવું બળ અમને મળે, એવી કૃપા કરો.'
તતઃ પ્રસન્નવદનો દેવૈશ્ચાપિ નમસ્કૃતઃ। જગામ યત્ર બ્રહ્માઽસૌ રજોહંકારમૂઢધીઃ
પછી પ્રસન્ન ચહેરાવાળા અને દેવો દ્વારા નમસ્કાર પામેલા તેઓ ત્યાં ગયા, જ્યાં બ્રહ્મા રાગ અને અહંકારથી મોહિત થયેલા હતા.
સ્તુવંતો દેવદેવેશં પરિવાર્ય સમાવિશન્। બ્રહ્મા તમાગતં રુદ્રં ન જજ્ઞે રજસાવૃતઃ
દેવો ભગવાનના ચારે બાજુ રહીને સ્તુતિ કરતા અંદર ગયા; પણ રજોગુણથી ઢંકાયેલા બ્રહ્માએ આવ્યા ત્યારે રુદ્રને ઓળખ્યા નહીં.
સૂર્યકોટિસહસ્રાણાં તેજસા રંજયન્જગત્। તદાદૃશ્યત વિશ્વાત્મા વિશ્વસૃગ્વિશ્વભાવનઃ
સૂર્યના લાખો કિરણો જેટલા તેજથી જગતને પ્રકાશિત કરતા, સર્વાત્મા, સર્વસૃષ્ટિકર્તા અને સર્વપોષક ત્યાં પ્રગટ થયા.
સપિતામહમાસીનં સકલં દેવમંડલમ્। અભિગમ્ય તતો રુદ્રો બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્
પિતામહ બ્રહ્મા અને બધા દેવમંડળ પાસે બેઠેલા હતા, ત્યારે રુદ્ર પરમેશ્વર બ્રહ્માજી પાસે ગયા.
અહોતિતેજસા વક્ત્રમધિકં દેવ રાજતે। એવમુક્ત્વાટ્ટહાસં તુ મુમોચ શશિશેખરઃ
'હે દેવ, તમારું મુખ તો વધુ તેજથી ઝગમગી રહ્યું છે,' એમ કહીને ચંદ્રમૌળી ભગવાને ઉંચા અવાજે હાસ્ય કર્યું.
વામાંગુષ્ઠનખાગ્રેણ બ્રહ્મણઃ પંચમં શિરઃ। ચકર્ત કદલીગર્ભં નરઃ કરરુહૈરિવ
પછી તેમણે ડાબા અંગૂઠાના નખથી બ્રહ્માનું પાંચમું માથું કાપી નાખ્યું, જેમ માણસ કેળાના કૂંપળને આંગળીના નખથી તોડી નાખે.
વિચ્છિન્નં તુ શિરઃ પશ્ચાદ્ભવહસ્તે સ્થિતં તદા। ગ્રહમંડલમધ્યસ્થો દ્વિતીય ઇવ ચંદ્રમાઃ
કાપેલું માથું તેમના હાથમાં જ રહી ગયું, અને તે ગ્રહમંડળમાં બીજાં ચંદ્ર જેવા ઝગમગતું હતું.
કરોત્ક્ષિપ્તકપાલેન નનર્ત ચ મહેશ્વરઃ। શિખરસ્થેન સૂર્યેણ કૈલાસ ઇવ પર્વતઃ
હાથમાં કાપેલું કપાળ ઉંચકીને મહાદેવ નૃત્ય કરવા લાગ્યા, જેમ કે કૈલાસ પર્વત પર સૂર્ય તેજથી ઝગમગે.