પ્રજેશત્વં ધનેશત્વમવધ્યત્વં ચ વૈ દદૌ। એતાન્લબ્ધ્વા વરાન્કાવ્યઃ સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ
પ્રજાપતિપદ, ધનના સ્વામીપદ અને અજયતા એ બધાં વરદાન આપ્યાં. આ વરદાન મળતાં કાવ્ય ખૂબ આનંદિત થયો.
એવમાભાષ્ય દેવેશમીશ્વરં નીલલોહિતમ્। પ્રજ્ઞાન્વિતસ્તતસ્તસ્મૈ પ્રાઞ્જલિ પ્રણતો ઽભવત્
એ રીતે દેવોના સ્વામી, નીલલોહિત ભગવાનને કહીને, જ્ઞાનથી ભરપૂર એ વ્યક્તિ હાથ જોડીને નમન કરવા લાગ્યો.
તતઃ સોંઽતર્હિતે દેવે જયંતીમિદમબ્રવીત્। કસ્ય ત્વં સુભગે કા વા દુઃખિતે મયિ દુઃખિતા
પછી જ્યારે ભગવાન અદૃશ્ય થયા, ત્યારે એ જયંતીને પૂછ્યું: 'હે સુભાગ્યવતી, તું કોણ છે? હું દુઃખી છું ત્યારે તને પણ દુઃખ કેમ છે?'
મહતા તપસા યુક્તા કિમર્થં માં જિગીષસિ। અનયા સંસ્થિતા ભક્ત્યા પ્રશ્રયેણ દમેન ચ
'તને મહાન તપ છે, પણ તું મને જીતવા માટે શું ઈચ્છે છે? તું ભક્તિ, વિનમ્રતા અને સંયમથી અહીં ઊભી છે,'
સ્નેહેન ચૈવ સુશ્રોણિ પ્રીતોસ્મિ વરવર્ણિનિ। કિમિચ્છસિ વરારોહે કસ્તે કામઃ સમુદ્યતઃ
'અને પ્રેમથી પણ, હે સુંદર કટિવાળી, હું તારી પર પ્રસન્ન છું, હે રૂપવતી. તું શું ઈચ્છે છે, હે સુંદરાં? તારો શું મનસુબો છે?'
તં તે સંપાદયામ્યદ્ય યદ્યપિ સ્યાત્સુદુષ્કરમ્। એવમુક્તાબ્રવીદેનં તપસા જ્ઞાતુમર્હસિ
'તારી ઈચ્છા આજે હું પૂરી કરીશ, ભલે એ બહુ કઠિન હોય.' એમ કહેતાં, તેણે જવાબ આપ્યો: 'તપથી તું સમજવા યોગ્ય છે.'
ચિકીર્ષિતં હિ મે બ્રહ્મંસ્ત્વં વૈ વદ યથાતથમ્। એવમુક્તોબ્રવીદેનં દૃષ્ટ્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા
'હા, મને કંઈક કરવું છે, હે બ્રાહ્મણ. તું સાચું કહેજે.' એમ કહેતાં, તેણે દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જોઈને જવાબ આપ્યો:
મયા સહ ત્વં સુશ્રોણિ શતવર્ષાણિ ભામિનિ। સર્વભૂતૈરદૃશ્યાંતઃ સંપ્રયોગમિહેચ્છસિ
'મારી સાથે, હે સુંદર કટિવાળી, હે તેજસ્વિ, તું અહીં સૌ જીવોથી અદૃશ્ય રહીને, સો વર્ષ સુધી સંગ થવા માગે છે.'
દેવિ ઇંદીવરશ્યામે વરાર્હે વામલોચને। એવં વૃણોષિ કામાંસ્ત્વં દદે વૈ વલ્ગુભાષિતે
'હે દેવી, નીલકમળ જેવું શ્યામવર્ણ, વરદાનને યોગ્ય, વામનેત્રવાળી, તું આવી રીતે ઈચ્છા માંગે છે. હે મીઠા બોલનાર, હું તને એ ઈચ્છા આપું છું.'
એવં ભવતુ ગચ્છાવ ગૃહં મે મત્તકાશિનિ। તતઃ સ ગૃહમાગમ્ય જયંત્યા સહ ચોશના
'એવું જ થાવું. ચાલ, મારા ઘરે જઈએ, હે મસ્ત મનવાળી.' પછી એ જયંતી અને ઉશનાસ સાથે ઘરે ગયો.
તયા સહાવસદ્દેવ્યા શતવર્ષાણિ ભાર્ગવઃ। અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાનાં માયયા સંશિતવ્રતઃ
એ દેવી સાથે ભર્ગવ સો વર્ષ સુધી, સર્વ જીવોથી અદૃશ્ય રહીને, પોતાની તપશ્ચર્યા અને માયાથી વસ્યો.
કૃતાર્થમાગતં જ્ઞાત્વા શુક્રં સર્વે દિતેસ્સુતાઃ। અભિજગ્મુર્ગૃહં તસ્ય મુદિતાસ્તે દિદૃક્ષવઃ
શુક્રે પોતાનું કાર્ય પૂરું કર્યું અને પાછો આવ્યો એ જાણીને, દિતિના બધા પુત્રો આનંદથી તેને જોવા માટે તેના ઘરે આવ્યા.
ગતા યદા ન પશ્યંતિ માયયા સંવૃતં ગુરુમ્। લક્ષણં તસ્ય ચાબુદ્ધ્વા નાદ્યાગચ્છતિ નો ગુરુઃ
જ્યારે તેઓ આવ્યા, ત્યારે ગુરુ માયાથી છુપાયેલા હોવાથી દેખાયા નહીં. તેના લક્ષણો પણ ઓળખી શક્યા નહીં, અને કહ્યું: 'આજે આપણા ગુરુ આવ્યા નથી.'
એવં તે સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ ગતાઃ સર્વે યથાગતાઃ। તતો દેવગણાસ્સર્વે ગત્વાંગિરસમબ્રુવન્
એ રીતે બધા પોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા. પછી બધા દેવતાઓ મળીને અંગિરાસ પાસે ગયા અને કહ્યું.
દાનવાલયે તુ ભગવાન્ગત્વા તત્ર ચ તાં ચમૂમ્। મોહયિત્વાત્મવશગાં ક્ષિપ્રમેવ તથા કુરુ
હે ભગવાન, દાનવોના ઘર જાઓ અને ત્યાં તેમની સેનાને તરત જ ભ્રમિત કરીને તમારા વશમાં કરો—આ કામ તાત્કાલિક કરો.
ધિષણસ્તાન્સુરાનાહ એવમેવ વ્રજામ્યહમ્। તેન ગત્વા દાનવેંદ્રઃ પ્રહ્લાદો વૈ વશીકૃતઃ
દિષણાએ દેવોને કહ્યું: 'હું પણ આવું જ કરીશ.' પછી તેણે જઈને દાનવોના રાજા પ્રહલાદને પોતાના વશમાં કર્યો.
શુક્રો ભૂત્વા સ્થિતસ્તત્ર પૌરોહિત્યં ચકાર સઃ। સ્થિતો વર્ષશતં સાગ્રમુશના તાવદાગતઃ
શુક્રનું રૂપ ધારણ કરીને તે ત્યાં રહ્યો અને યજ્ઞાદિ કર્મો કર્યા; ઉશના ત્યાં સો વર્ષથી વધુ સમય સુધી રહ્યો, પછી પાછો ગયો.
દનુપુત્રૈસ્તતો દૃષ્ટઃ સભાયાં તુ બૃહસ્પતિઃ। ઉશના એક એવાત્ર દ્વિતીયઃ કિમિહાગતઃ
પછી દાનુના પુત્રોએ સભામાં બૃહસ્પતિને જોયા અને કહ્યું: 'અહીં તો ઉશના છે, પણ આ બીજો કોણ છે અને શા માટે આવ્યો છે?'
સુમહત્કૌતુકં ચાત્ર ભવિતા વિગ્રહો દૃઢમ્। કિં વદિષ્યતિ લોકોયં દ્વારિ યોયં વ્યવસ્થિતઃ
ત્યાં બધાને મોટું આશ્ચર્ય થયું અને જોરદાર ઝઘડો થવાનો હતો. 'આ દરવાજા પર ઉભેલો છે, લોકો શું કહેશે?'
સભાયામાસ્થિતો યોયં ગુરુઃ કિં નો વદિષ્યતિ। એવં પ્રજલ્પતાં તેષાં દનૂનાં કવિરાગતઃ
'આ સભામાં બેઠેલા ગુરુ આપણને શું કહેશે?' એમ દાનવો પરસ્પર વાત કરી રહ્યા હતા, ત્યારે કવિ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
સ્વરૂપધારિણં તત્ર દૃષ્ટ્વાસીનં બૃહસ્પતિમ્। ઉવાચ વચનં ક્રુદ્ધઃ કિમર્થં ત્વમિહાગતઃ
ત્યાં પોતાના સ્વરૂપે બેઠેલા બૃહસ્પતિને જોઈને તેણે ગુસ્સાથી પૂછ્યું: 'તમે અહીં શા માટે આવ્યા છો?'
શિષ્યાન્મોહયસે મે ત્વં યુક્તં સુરગુરોસ્તવ। મૂઢાસ્તે ત્વાં ન જાનંતિ ત્વન્માયામોહિતા ધ્રુવમ્
'તમે મારા શિષ્યોને ભ્રમિત કરો છો; દેવોના ગુરુ તરીકે તમારે એવું કરવું યોગ્ય છે. મારા શિષ્યો તો તમારે માયાથી ભ્રમિત થઈને તમને ઓળખી શકતા નથી.'
તન્ન યુક્તં તવ બ્રહ્મન્પરશિષ્યપ્રધર્ષણમ્। વ્રજ ત્વં દેવલોકં સ્વં તિષ્ઠ ધર્મમવાપ્સ્યસિ
'હે બ્રાહ્મણ, બીજાના શિષ્યોને તકલીફ આપવું તમારે યોગ્ય નથી. તમે તમારા દેવલોકમાં જાઓ અને ત્યાં રહીને ધર્મ પ્રાપ્ત કરો.'
શિષ્યો હિ મે કચઃ પૂર્વં હતો દાનવપુંગવૈઃ। વિદ્યાર્થી તનયો બ્રહ્મંસ્તવાયોગ્યા ગતિસ્ત્વિહ
'મારો શિષ્ય કચા પહેલાં દાનવો દ્વારા મારવામાં આવ્યો હતો. તે જ્ઞાન મેળવવા ઈચ્છતો, તમારો પુત્ર હતો, બ્રાહ્મણ; તમારું અહીં આવવું યોગ્ય નથી.'
શ્રુત્વા તુ તસ્ય તદ્વાક્યં સ્મિતં કૃત્વાવદદ્ગુરુઃ। સંતિ ચોરાઃ પૃથિવ્યાં યેપરદ્રવ્યાપહારિણઃ
આવાં શબ્દો સાંભળીને ગુરુએ સ્મિત કરીને કહ્યું: 'પૃથ્વી પર એવા ચોરો છે, જે બીજાની વસ્તુ ચોરી લે છે.'
એવં વિધાનદૃષ્ટાશ્ચ રૂપદેહાપહારિણઃ। વૃત્રઘાતેન ચેંદ્રસ્ય બ્રહ્મહહત્યા પુરાભવત્
'એવી રીતે, કેટલાક રૂપ અને શરીર પણ ચોરી લે છે. જ્યારે ઇન્દ્રે વૃત્રને મારી નાખ્યો, ત્યારે તેને બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ લાગ્યો હતો.'
લોકાયતિક શાસ્ત્રેણ ભવતા સા તિરસ્કૃતા। જાનામિ ત્વામાંગિરસં દેવાચાર્યં બૃહસ્પતિમ્
'તમારા લોકાયતિક શાસ્ત્રથી એ (પાપ) છુપાવાયું હતું. હું તમને ઓળખું છું, હે અંગિરસપુત્ર, દેવોના ગુરુ બૃહસ્પતિ.'
મદ્રૂપધારિણં પ્રાપ્તં સર્વે પશ્યત દાનવાઃ। એષ વો મોહનાયાલં પ્રાપ્તો વિષ્ણુવિચેષ્ટિતૈઃ
'આ મારા રૂપે અહીં આવ્યો છે—બધા દાનવો, જુઓ! એ માત્ર તમને ભ્રમિત કરવા માટે, વિષ્ણુની યુક્તિથી આવ્યો છે.'
તદેનં શૃંખલૈર્બદ્ધ્વા ક્ષિપેત લવણાર્ણવે। પુનરેવાબ્રવીચ્છુક્રઃ પુરોધાયં દિવૌકસામ્
'એને સાંકળથી બાંધીને ખારા દરિયામાં ફેંકી દો.' પછી શુક્રે દેવોના પુરોહિતને ફરી કહ્યું:
મોહિતાનૂનમેતેન ક્ષયં યાસ્યથ દાનવાઃ। ભો અહં દાનવેંદ્રેહ વંચિતોઽસ્મિ દુરાત્મના
'આના કારણે તમે ચોક્કસ ભ્રમિત થયા છો અને દાનવો, હવે તમારો વિનાશ થશે. હે દાનવોના રાજા, અહીં મને આ દુષ્ટે છેતર્યો છે.'