ચિરં વિહૃત્યાથ જગામ તારાં વિધુર્ગૃહીત્વા સ્વગૃહં તતોપિ। ન તૃપ્તિરાસીત્સ્વગૃહેપિ તસ્ય તારાનુરક્તસ્ય સુખાગમેષુ
લાંબો સમય તારાની સાથે વિતાવીને, ચંદ્રે તેને પોતાના ઘરે લઈ ગયો; છતાં પોતાના ઘરમાં પણ, તારાની પ્રીતિમાં બંધાયેલો ચંદ્ર કોઈ આનંદમાં સંતોષ પામી શક્યો નહીં.
બૃહસ્પતિસ્તદ્વિરહાગ્નિદગ્ધસ્તદ્ધ્યાનનિષ્ઠૈકમના બભૂવ। શશાક શાપં ન ચ દાતુમસ્મૈ ન મંત્રશસ્ત્રાગ્નિવિષૈરનેકૈઃ
બૃહસ્પતિ, તારાના વિયોગની આગમાં બળી રહ્યો હતો અને તેની સ્મૃતિમાં જ મન લગાવી બેઠો હતો; છતાં તે ચંદ્રને શાપ આપી શક્યો નહીં, કે મંત્ર, શસ્ત્ર, અગ્નિ કે વિષથી પણ તેને નુકસાન કરી શક્યો નહીં.
તસ્યાપકર્તું વિવિધૈરુપાયૈર્નૈવાભિચારૈરપિ વાગધીશઃ। સ યાચયામાસ તતસ્તુ દેવં સોમં સ્વભાર્યાર્થમનંગતપ્તઃ
પત્નીને પાછી મેળવવા માટે અનેક ઉપાય અને જાદુ-ટોણા અજમાવ્યા છતાં વાગ્દેવે સફળતા મેળવી નહીં; પછી, પત્નીના પ્રેમમાં તપ્ત થઈ, તેણે ચંદ્ર પાસે જઈને વિનંતી કરી.
સ યાચ્યમાનોપિ દદૌ ન ભાર્યાં બૃહસ્પતેઃ કામવશેન મોહિતઃ। મહેશ્વરેણાથ ચતુર્મુખેન સાધ્યૈર્મરુદ્ભિઃ સહ લોકપાલૈઃ
વિનંતી છતાં પણ, કામના મોહમાં પડેલો ચંદ્રે બૃહસ્પતિને તેની પત્ની પાછી આપી નહીં; ત્યારબાદ મહાદેવ, બ્રહ્મા, સાધ્ય, મરુત અને લોકપાલો સાથે મળીને,
દદૌ યદા તાં ન કથંચિદિંદુસ્તદા શિવઃ ક્રોધપરો બભૂવ। યો વામદેવપ્રથિતઃ પૃથિવ્યામનેકરુદ્રાર્ચિતપાદપદ્મઃ
જ્યારે ચંદ્રે કોઈ રીતે પણ તેને પાછી આપી નહીં, ત્યારે પૃથ્વી પર વામદેવ તરીકે પ્રસિદ્ધ અને અનેક રુદ્રો દ્વારા પૂજાતા શિવ ક્રોધથી ભરાઈ ગયા.
તતઃ સશિષ્યો ગિરિશઃ પિનાકી બૃહસ્પતેઃ સ્નેહવશાનુબદ્ધઃ। ધનુર્ગૃહીત્વાજગવં પુરારિર્જગામ ભૂતેશ્વરસિદ્ધજુષ્ટઃ
પછી, પોતાના શિષ્યો સાથે, પિનાકધારી શિવ, બૃહસ્પતિ પ્રત્યેના સ્નેહથી બંધાઈ, ધનુષ્ય લઈને, ભૂતેશ્વર અને સિદ્ધો સાથે યુદ્ધ માટે નીકળ્યા.
યુદ્ધાય સોમેન વિશેષદીપ્તસ્તૃતીયનેત્રાનલભીમવક્ત્રઃ। સહૈવ જગ્મુશ્ચ ગણેશ્વરાણાં વિંશાધિકા ષષ્ટિરથોગ્રમૂર્તિઃ
ચંદ્ર સાથેના યુદ્ધ માટે ખાસ તેજથી પ્રગટ, ત્રીજા નેત્રની અગ્નિ જેવું ભયાનક મુખ ધરાવતા, ગણપતિઓની છાસઠ ભયંકર મૂર્તિઓ પણ તેમની સાથે ચાલ્યા.
યક્ષેશ્વરાણાં સગણૈરનેકૈર્યુતોન્વગાત્સ્યંદનસંસ્થિતાનાં। વેતાલયક્ષોરગકિન્નરાણાં પદ્મેન ચૈકેન તથાર્બુદાનામ્
યક્ષોના સ્વામીઓ પણ પોતાના જૂથો અને અનેક અન્ય ચરિત્રો સાથે રથ પર ચઢીને જોડાયા; વેતાળ, યક્ષ, સાપ, કિન્નર અને કરોડો અન્ય જીવ, એક પદ્મ જૂથ સાથે જોડાયા.
લક્ષૈસ્ત્રિભિર્દ્વા દશભી રથાનાં સોમોપ્યગાત્તત્ર વિવૃદ્ધમન્યુઃ। શનૈશ્ચરાંગારકવૃદ્ધતેજા નક્ષત્રદૈત્યાસુરસૈન્યયુક્તઃ
ચંદ્ર પણ, ખૂબ જ ગુસ્સામાં, બાર લાખ રથો સાથે, શનિ, મંગળ, તેજસ્વી ગ્રહો અને નક્ષત્ર, દૈત્ય અને અસુરોની સેના સાથે ત્યાં આવ્યો.
જગ્મુર્ભયં સપ્ત તથૈવ લોકા ધરાવનદ્વીપસમુદ્રગર્ભાઃ। સસોમમેવાભ્યગમત્પિનાકી ગૃહીતદીપ્તાસ્ત્રવિશાલવહ્નિઃ
પછી સાતે લોક, ધરા, જંગલ, દ્વીપ અને સમુદ્રના ગર્ભ પણ ભયથી કંપી ઉઠ્યા; પિનાકધારી શિવ, તેજસ્વી શસ્ત્રો અને વિશાળ અગ્નિ સાથે ચંદ્રનો સામનો કરવા ગયા.
અથાભવદ્ભીષણ ભીમ સોમ સૈન્યદ્વયસ્યાથ મહાહવોસૌ। અશેષસત્વક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધસ્તીક્ષ્ણપ્રધાનો જ્વલનૈકરૂપઃ
પછી ચંદ્ર અને શિવની બંને સેનાઓ વચ્ચે ભયાનક અને ભીષણ મહાયુદ્ધ શરૂ થયું; તે યુદ્ધ ખૂબ જ ઉગ્ર બની ગયું, સર્વ જીવોને ભસ્મ કરી નાખતું, તીક્ષ્ણ અને અગ્નિસ્વરૂપ બની ગયું.
શસ્ત્રૈરથાન્યોન્યમશેષસૈન્યં દ્વયોર્જગામક્ષયમુગ્રતીક્ષ્ણૈઃ। પતંતિ શસ્ત્રાણિ તથોજ્વલાનિ સ્વર્ભૂમિપાતાલમલં દહંતિ
પછી, બંને પક્ષે ઉગ્ર અને તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી, એકબીજાની સેનાઓ સંપૂર્ણપણે નાશ પામી; તેજસ્વી શસ્ત્રો પડતાં, આકાશ, ધરા અને પાતાળ બધું જ ભસ્મ થઈ ગયું.
રુદ્રઃ ક્રોધાદ્બ્રહ્મશિરો મુમોચ સોમોપિ સોમાસ્ત્રમમોઘવીર્યં। તયોર્નિપાતેન સમુદ્રભૂમ્યોરથાંતરિક્ષસ્ય ચ ભીતિરાસીત્
રુદ્રે ક્રોધથી બ્રહ્માશિર શસ્ત્ર છોડ્યું, અને ચંદ્રે પણ અમોઘ શક્તિ ધરાવતું ચંદ્રાસ્ત્ર છોડ્યું; બંનેના પાતનથી સમુદ્ર, ધરા અને આકાશમાં ભય ફેલાઈ ગયો.
તદા સુયુદ્ધં જગતાં ક્ષયાય પ્રવૃદ્ધમાલોક્ય પિતામહોપિ। તતઃ પ્રવિશ્યાથ કથંચિદેવ નિવારયામાસ સુરૈઃ સહૈવ
પછી, સમગ્ર જગતના વિનાશ માટે યુદ્ધ વધતું જોઈને, પિતામહ બ્રહ્મા પણ દેવો સાથે આવ્યા અને કઈ રીતેક યુદ્ધને રોકી દીધું.
અકારણં કિં ક્ષયકૃજ્જનાનાં સોમ ત્વયાપીદમકાર્યકાર્યં। યસ્માત્પરસ્ત્રીહરણાય સોમ ત્વયા કૃતં યુદ્ધમતીવ ભીમમ્
હે ચંદ્ર, કેમ તું નિમિત્ત વિના, લોકોએ વિનાશ પામે તેવું ભયાનક કાર્ય કર્યું? બીજાની પત્નીને અપહરણ કરીને, તું આ અત્યંત ભયાનક યુદ્ધ કર્યુ છે.
પાપગ્રહસ્ત્વં ભવિતા જનેષુ પાપોસ્યલં વહ્નિમુખાશિનાં ત્વં। ભાર્યામિમામર્પય વાક્પતેસ્ત્વં પ્રમાણયન્નેવ મદીય વાચમ્
લોકોમાં તું પાપી ગ્રહ તરીકે ઓળખાશે, અગ્નિગ્રાસી ગ્રહોમાં સૌથી પાપી રહેશે; હવે આ સ્ત્રીને વાક્પતિને પાછી આપ, અને મારી આજ્ઞાને માન્ય રાખ.
તથેતિ ચોવાચ હિમાંશુમાલી યુદ્ધાદપાક્રામદતઃ પ્રશાંતઃ। બૃહસ્પતિસ્તામથ ગૃહ્ય તારાં હૃષ્ટો જગામ સ્વગૃહં ચ રુદ્રઃ
ચમકતા મુકુટધારી એ 'જેમ તું કહેશે તેમ' કહીને યુદ્ધમાંથી શાંત થઈ પાછો ફર્યો. પછી બૃહસ્પતિ આનંદથી તારાને લઈને પોતાના ઘરે ગયો અને રુદ્ર પણ એમ જ પોતાના ઘરે ગયા.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। તતઃ સંવત્સરસ્યાંતે દ્વાદશાદિત્યસન્નિભઃ। દિવ્યપીતામ્બરધરો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ
પુલસ્ત્યએ કહ્યું: પછી, એક વર્ષ પૂરૂં થવા પર, બાર સૂર્ય જેટલી તેજસ્વી, દિવ્ય પીળા વસ્ત્રો અને દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ એક પુત્ર પ્રગટ થયો.
તારોદરવિનિષ્ક્રાન્તઃ કુમારસ્સૂર્યસન્નિભઃ। સર્વાર્થશાસ્ત્રવિદ્વિદ્વાન્હસ્તિશાસ્ત્રપ્રવર્ત્તકઃ
તારાના ગર્ભમાંથી સૂર્ય જેવો તેજસ્વી પુત્ર જન્મ્યો, જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત અને હસ્તિ-વિદ્યાનો પ્રચારક હતો.
નામયદ્રાજપુત્રોયં વિશ્રુતો રાજવૈદ્યકઃ। રાજ્ઞઃ સોમસ્ય પુત્રત્વાદ્રાજપુત્રો બુધઃ સ્મૃતઃ
એને રાજકુમાર નામ મળ્યું અને રાજવૈદ્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો; રાજા સોમનો પુત્ર હોવાથી એનું નામ બુધ પડ્યું.
જનાનાં તુ સ તેજાંસિ સર્વાણ્યેવાક્ષિપદ્બલી। બ્રહ્માદ્યાસ્તત્ર ચાજગ્મુર્દેવા દેવર્ષિભિઃ સહ
એ શક્તિશાળી પુત્રએ બધાં માનવોની તેજસ્વિતા પછાડી દીધી; ત્યારે બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ દેવર્ષિઓ સાથે ત્યાં આવ્યા.
બૃહસ્પતિગૃહે સર્વે જાતકર્મોત્સવે તદા। પપ્રચ્છુસ્તે સુરાસ્તારાં કેન જાતઃ કુમારકઃ
બૃહસ્પતિના ઘરે જયારે જન્મોત્સવ થયો ત્યારે બધાં દેવોએ તારાને પૂછ્યું: 'આ પુત્ર કોના દ્વારા જન્મ્યો છે?'
તતઃ સા લજ્જિતા તેષાં ન કિંચિદવદત્તદા। પુનઃ પુનસ્તદા પૃષ્ટા લજ્જયંતી વરાંગના
ત્યારે એ સ્ત્રી લજ્જાથી ચૂપ રહી, કંઈ બોલી નહીં; વારંવાર પૂછતાં પણ એ શ્રેષ્ઠાંગના શરમાતી રહી.
સોમસ્યેતિ ચિરાદાહ તતો ગૃહ્ણાદ્વિધુઃ સુતં। બુધ ઇત્યકરોન્નામ પ્રાદાદ્રાજ્યં ચ ભૂતલે
છેલ્લે એણે કહ્યું, 'સોમના દ્વારા,' અને પછી ચંદ્રદેવએ પોતાના પુત્રને સ્વીકાર્યો; એનું નામ બુધ રાખ્યું અને પૃથ્વી પર રાજ્ય આપ્યું.
અભિષેકં તતઃ કૃત્વા પ્રદાનમકરોદ્વિભુઃ। ગ્રહમધ્યં પ્રદાયાથ બ્રહ્મા બ્રહ્મર્ષિભિર્યુતઃ૫૦ 1.12.
પછી, અભિષેક કરીને, એ મહાન એણે દાન આપ્યાં; બ્રહ્માએ બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે મળીને તેને ગ્રહોમાં સ્થાન આપ્યું.
પશ્યતાં સર્વભૂતાનાં તત્રૈવાંતરધીયત। ઇલોદરે ચ ધર્મિષ્ઠં બુધઃ પુત્રમજીજનત્
બધાં જીવોએ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે એ ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયો; અને બુધે ઇલાના ગર્ભમાં ધર્મનિષ્ઠ પુત્રને જન્મ આપ્યો.
અશ્વમેધશતંસાગ્રમકરોદ્યસ્સ્વતેજસા। પુરૂરવા ઇતિ ખ્યાતઃ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ
પોતાના તેજથી એણે પૂરા સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યા; એ પુરૂરવા તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો, જેને બધાં લોકોએ સન્માન આપ્યું.
હિમવચ્છિખરે રમ્યે સમારાધ્ય પિતામહં। લોકૈશ્વર્યમગાદ્રાજન્સપ્તદ્વીપપતિસ્તદા
હિમાલયની સુંદર ચોટી પર પિતામહની પૂજા કરીને એ રાજાએ લોકઈશ્વર્ય મેળવ્યું અને સાત દ્વીપોનો અધિપતિ બન્યો.
કેશિપ્રભૃતયો દૈત્યાસ્તદ્ભૃત્યત્વં સમાગતાઃ। ઉર્વશી યસ્ય પત્નીત્વમગમદ્રૂપમોહિતા
કેશી વગેરે દૈત્યોએ તેની સેવા સ્વીકારી; અને ઉર્વશી, તેની સુંદરતાથી મોહિત થઈ, તેની પત્ની બની.
સપ્તદ્વીપાવસુમતી સશૈલવનકાનના। ધર્મેણ પાલિતા તેન સર્વલોકહિતૈષિણા
સાત દ્વીપોવાળી ધરા, તેના પર્વતો, વનો અને ઉદ્યાનો સહિત, એ સર્વલોકહિતેચ્છુ રાજાએ ધર્મપૂર્વક સંભાળી.