તપશ્ચકાર શીતાંશુર્વિષ્ણુધ્યાનૈકતત્પરઃ। તતસ્તુષ્ટશ્ચ ભગવાંસ્તસ્મૈ નારાયણો હરિઃ
શીતલ કિરણવાળા ચંદ્રે એકાગ્ર ચિત્તે વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને તપ કર્યું; ત્યારે ભગવાન નારાયણ, હરિ, તેની પર પ્રસન્ન થયા.
વરં વૃણીષ્વ ચોવાચ પરમાત્મા જનાર્દનઃ। તતો વવ્રે વરં સોમઃ શક્રલોકે યજામ્યહમ્
પરમાત્મા જનાર્દને કહ્યું: 'તું વર માંગ.' ત્યારે ચંદ્રે વર માંગ્યો: 'હું ઈન્દ્રલોકમાં યજ્ઞ કરી શકું.'
પ્રત્યક્ષમેવ ભોક્તારો ભવંતુ મમ મંદિરે। રાજસૂયે સુરગણા બ્રહ્માદ્યા યે ચતુર્વિધાઃ
'મારા મંદિરમાં રાજસૂય યજ્ઞ સમયે દેવતાઓ, બ્રહ્મા અને ચાર પ્રકારના મહાનુભાવો સીધા મારા અતિથિ બને.'
રક્ષપાલઃ સુરોસ્માકમાસ્તાં શૂલધરો હરઃ। તથેત્યુક્તઃ સમાજહ્રે રાજસૂયં તુ વિષ્ણુના
'અમારા રક્ષક અને દેવતાઓના રક્ષક રૂપે ત્રિશૂળધારી મહાદેવ રહે.' આમ કહ્યું પછી, વિષ્ણુએ રાજસૂય યજ્ઞનું આયોજન કર્યું.
હોતાત્રિર્ભૃગુરધ્વર્યુરુદ્ગાતા ચ ચતુર્મુખઃ। બ્રહ્મત્વમગમત્તસ્ય ઉપદ્રષ્ટા હરિઃ સ્વયમ્
અત્રિ હોતૃ, ભૃગુ અધ્વર્યુ અને ચતુર્મુખ ઉદગાતા બન્યા; તેણે બ્રહ્મા પદ પ્રાપ્ત કર્યું અને હરિ પોતે ઉપદ્રષ્ટા બન્યા.
સદસ્યાઃ સર્વદેવાસ્તુ રાજસૂયવિધિઃ સ્મૃતઃ। વસવોધ્વર્યવસ્તદ્વદ્વિશ્વેદેવાસ્તથૈવ ચ
બધા દેવતાઓ સભ્ય બન્યા; આ રાજસૂય યજ્ઞની વિધિ તરીકે જાણીતી છે; વસુઓ અધ્વર્યુ અને વિશ્વદેવો પણ તેમ જ હતા.
ત્રૈલોક્યં દક્ષિણા તેન ઋત્વિગ્ભ્યઃ પ્રતિપાદિતા। સોમઃ પ્રાપ્યાથદુષ્પ્રાપ્યમૈશ્વર્યં સૃષ્ટિસત્કૃતં
તેણે યજ્ઞકર્તા ઋત્વિજોને દક્ષિણારૂપે ત્રિલોક આપ્યા; આમ ચંદ્રે સર્જનથી સ્થાપિત દુર્લભ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કર્યું.
સપ્તલોકૈકનાથત્વં પ્રાપ્તસ્સ્વતપસા તદા। કદાચિદુદ્યાનગતામપશ્યદનેકપુષ્પાભરણોપશોભામ્
પછી તેણે પોતાના તપથી સાતેય લોકનો એકમાત્ર સ્વામીપદ મેળવ્યું; એક વખત, જ્યારે તે ઉદ્યાનમાં ફરતો હતો, ત્યારે તેણે અનેક ફૂલો અને આભૂષણોથી શોભાયમાન સ્ત્રીઓને જોયા.
બૃહન્નિતંબસ્તનભારખેદાં પુષ્પાવભંગેપ્યતિદુર્બલાંગીં। ભાર્યાં ચ તાં દેવગુરોરનંગબાણાભિરામાયત ચારુનેત્રાં
વિશાળ કટિ અને ભારે સ્તનોથી થાકી ગયેલી, ફૂલ તોડતી વખતે પણ શરીર અત્યંત નિર્વળ અને નબળી, દેવગુરુની એ પત્ની સુંદર અને વિશાળ આંખોવાળી, પ્રેમના બાણોથી ઘાયલ થઈ ગઈ હતી.
તારાં સ તારાધિપતિઃ સ્મરાર્તઃ કેશેષુ જગ્રાહ વિવિક્તભૂમૌ। સાપિ સ્મરાર્તા સહતે ન રેમે તદ્રૂપકાંત્યાહૃતમાનસૈવ
તારાના પતિ ચંદ્ર, કામના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને, એકાંતમાં તેના વાળ પકડી લીધા; અને તારા પણ પ્રેમથી વ્યગ્ર રહી, તેના રૂપ અને તેજથી મગ્ન થઈ, ન તો વિરોધ કરી શકી, ન આનંદ માણી શકી.
ચિરં વિહૃત્યાથ જગામ તારાં વિધુર્ગૃહીત્વા સ્વગૃહં તતોપિ। ન તૃપ્તિરાસીત્સ્વગૃહેપિ તસ્ય તારાનુરક્તસ્ય સુખાગમેષુ
લાંબો સમય તારાની સાથે વિતાવીને, ચંદ્રે તેને પોતાના ઘરે લઈ ગયો; છતાં પોતાના ઘરમાં પણ, તારાની પ્રીતિમાં બંધાયેલો ચંદ્ર કોઈ આનંદમાં સંતોષ પામી શક્યો નહીં.
બૃહસ્પતિસ્તદ્વિરહાગ્નિદગ્ધસ્તદ્ધ્યાનનિષ્ઠૈકમના બભૂવ। શશાક શાપં ન ચ દાતુમસ્મૈ ન મંત્રશસ્ત્રાગ્નિવિષૈરનેકૈઃ
બૃહસ્પતિ, તારાના વિયોગની આગમાં બળી રહ્યો હતો અને તેની સ્મૃતિમાં જ મન લગાવી બેઠો હતો; છતાં તે ચંદ્રને શાપ આપી શક્યો નહીં, કે મંત્ર, શસ્ત્ર, અગ્નિ કે વિષથી પણ તેને નુકસાન કરી શક્યો નહીં.
તસ્યાપકર્તું વિવિધૈરુપાયૈર્નૈવાભિચારૈરપિ વાગધીશઃ। સ યાચયામાસ તતસ્તુ દેવં સોમં સ્વભાર્યાર્થમનંગતપ્તઃ
પત્નીને પાછી મેળવવા માટે અનેક ઉપાય અને જાદુ-ટોણા અજમાવ્યા છતાં વાગ્દેવે સફળતા મેળવી નહીં; પછી, પત્નીના પ્રેમમાં તપ્ત થઈ, તેણે ચંદ્ર પાસે જઈને વિનંતી કરી.
સ યાચ્યમાનોપિ દદૌ ન ભાર્યાં બૃહસ્પતેઃ કામવશેન મોહિતઃ। મહેશ્વરેણાથ ચતુર્મુખેન સાધ્યૈર્મરુદ્ભિઃ સહ લોકપાલૈઃ
વિનંતી છતાં પણ, કામના મોહમાં પડેલો ચંદ્રે બૃહસ્પતિને તેની પત્ની પાછી આપી નહીં; ત્યારબાદ મહાદેવ, બ્રહ્મા, સાધ્ય, મરુત અને લોકપાલો સાથે મળીને,
દદૌ યદા તાં ન કથંચિદિંદુસ્તદા શિવઃ ક્રોધપરો બભૂવ। યો વામદેવપ્રથિતઃ પૃથિવ્યામનેકરુદ્રાર્ચિતપાદપદ્મઃ
જ્યારે ચંદ્રે કોઈ રીતે પણ તેને પાછી આપી નહીં, ત્યારે પૃથ્વી પર વામદેવ તરીકે પ્રસિદ્ધ અને અનેક રુદ્રો દ્વારા પૂજાતા શિવ ક્રોધથી ભરાઈ ગયા.
તતઃ સશિષ્યો ગિરિશઃ પિનાકી બૃહસ્પતેઃ સ્નેહવશાનુબદ્ધઃ। ધનુર્ગૃહીત્વાજગવં પુરારિર્જગામ ભૂતેશ્વરસિદ્ધજુષ્ટઃ
પછી, પોતાના શિષ્યો સાથે, પિનાકધારી શિવ, બૃહસ્પતિ પ્રત્યેના સ્નેહથી બંધાઈ, ધનુષ્ય લઈને, ભૂતેશ્વર અને સિદ્ધો સાથે યુદ્ધ માટે નીકળ્યા.
યુદ્ધાય સોમેન વિશેષદીપ્તસ્તૃતીયનેત્રાનલભીમવક્ત્રઃ। સહૈવ જગ્મુશ્ચ ગણેશ્વરાણાં વિંશાધિકા ષષ્ટિરથોગ્રમૂર્તિઃ
ચંદ્ર સાથેના યુદ્ધ માટે ખાસ તેજથી પ્રગટ, ત્રીજા નેત્રની અગ્નિ જેવું ભયાનક મુખ ધરાવતા, ગણપતિઓની છાસઠ ભયંકર મૂર્તિઓ પણ તેમની સાથે ચાલ્યા.
યક્ષેશ્વરાણાં સગણૈરનેકૈર્યુતોન્વગાત્સ્યંદનસંસ્થિતાનાં। વેતાલયક્ષોરગકિન્નરાણાં પદ્મેન ચૈકેન તથાર્બુદાનામ્
યક્ષોના સ્વામીઓ પણ પોતાના જૂથો અને અનેક અન્ય ચરિત્રો સાથે રથ પર ચઢીને જોડાયા; વેતાળ, યક્ષ, સાપ, કિન્નર અને કરોડો અન્ય જીવ, એક પદ્મ જૂથ સાથે જોડાયા.
લક્ષૈસ્ત્રિભિર્દ્વા દશભી રથાનાં સોમોપ્યગાત્તત્ર વિવૃદ્ધમન્યુઃ। શનૈશ્ચરાંગારકવૃદ્ધતેજા નક્ષત્રદૈત્યાસુરસૈન્યયુક્તઃ
ચંદ્ર પણ, ખૂબ જ ગુસ્સામાં, બાર લાખ રથો સાથે, શનિ, મંગળ, તેજસ્વી ગ્રહો અને નક્ષત્ર, દૈત્ય અને અસુરોની સેના સાથે ત્યાં આવ્યો.
જગ્મુર્ભયં સપ્ત તથૈવ લોકા ધરાવનદ્વીપસમુદ્રગર્ભાઃ। સસોમમેવાભ્યગમત્પિનાકી ગૃહીતદીપ્તાસ્ત્રવિશાલવહ્નિઃ
પછી સાતે લોક, ધરા, જંગલ, દ્વીપ અને સમુદ્રના ગર્ભ પણ ભયથી કંપી ઉઠ્યા; પિનાકધારી શિવ, તેજસ્વી શસ્ત્રો અને વિશાળ અગ્નિ સાથે ચંદ્રનો સામનો કરવા ગયા.
અથાભવદ્ભીષણ ભીમ સોમ સૈન્યદ્વયસ્યાથ મહાહવોસૌ। અશેષસત્વક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધસ્તીક્ષ્ણપ્રધાનો જ્વલનૈકરૂપઃ
પછી ચંદ્ર અને શિવની બંને સેનાઓ વચ્ચે ભયાનક અને ભીષણ મહાયુદ્ધ શરૂ થયું; તે યુદ્ધ ખૂબ જ ઉગ્ર બની ગયું, સર્વ જીવોને ભસ્મ કરી નાખતું, તીક્ષ્ણ અને અગ્નિસ્વરૂપ બની ગયું.
શસ્ત્રૈરથાન્યોન્યમશેષસૈન્યં દ્વયોર્જગામક્ષયમુગ્રતીક્ષ્ણૈઃ। પતંતિ શસ્ત્રાણિ તથોજ્વલાનિ સ્વર્ભૂમિપાતાલમલં દહંતિ
પછી, બંને પક્ષે ઉગ્ર અને તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી, એકબીજાની સેનાઓ સંપૂર્ણપણે નાશ પામી; તેજસ્વી શસ્ત્રો પડતાં, આકાશ, ધરા અને પાતાળ બધું જ ભસ્મ થઈ ગયું.
રુદ્રઃ ક્રોધાદ્બ્રહ્મશિરો મુમોચ સોમોપિ સોમાસ્ત્રમમોઘવીર્યં। તયોર્નિપાતેન સમુદ્રભૂમ્યોરથાંતરિક્ષસ્ય ચ ભીતિરાસીત્
રુદ્રે ક્રોધથી બ્રહ્માશિર શસ્ત્ર છોડ્યું, અને ચંદ્રે પણ અમોઘ શક્તિ ધરાવતું ચંદ્રાસ્ત્ર છોડ્યું; બંનેના પાતનથી સમુદ્ર, ધરા અને આકાશમાં ભય ફેલાઈ ગયો.
તદા સુયુદ્ધં જગતાં ક્ષયાય પ્રવૃદ્ધમાલોક્ય પિતામહોપિ। તતઃ પ્રવિશ્યાથ કથંચિદેવ નિવારયામાસ સુરૈઃ સહૈવ
પછી, સમગ્ર જગતના વિનાશ માટે યુદ્ધ વધતું જોઈને, પિતામહ બ્રહ્મા પણ દેવો સાથે આવ્યા અને કઈ રીતેક યુદ્ધને રોકી દીધું.
અકારણં કિં ક્ષયકૃજ્જનાનાં સોમ ત્વયાપીદમકાર્યકાર્યં। યસ્માત્પરસ્ત્રીહરણાય સોમ ત્વયા કૃતં યુદ્ધમતીવ ભીમમ્
હે ચંદ્ર, કેમ તું નિમિત્ત વિના, લોકોએ વિનાશ પામે તેવું ભયાનક કાર્ય કર્યું? બીજાની પત્નીને અપહરણ કરીને, તું આ અત્યંત ભયાનક યુદ્ધ કર્યુ છે.
પાપગ્રહસ્ત્વં ભવિતા જનેષુ પાપોસ્યલં વહ્નિમુખાશિનાં ત્વં। ભાર્યામિમામર્પય વાક્પતેસ્ત્વં પ્રમાણયન્નેવ મદીય વાચમ્
લોકોમાં તું પાપી ગ્રહ તરીકે ઓળખાશે, અગ્નિગ્રાસી ગ્રહોમાં સૌથી પાપી રહેશે; હવે આ સ્ત્રીને વાક્પતિને પાછી આપ, અને મારી આજ્ઞાને માન્ય રાખ.
તથેતિ ચોવાચ હિમાંશુમાલી યુદ્ધાદપાક્રામદતઃ પ્રશાંતઃ। બૃહસ્પતિસ્તામથ ગૃહ્ય તારાં હૃષ્ટો જગામ સ્વગૃહં ચ રુદ્રઃ
ચમકતા મુકુટધારી એ 'જેમ તું કહેશે તેમ' કહીને યુદ્ધમાંથી શાંત થઈ પાછો ફર્યો. પછી બૃહસ્પતિ આનંદથી તારાને લઈને પોતાના ઘરે ગયો અને રુદ્ર પણ એમ જ પોતાના ઘરે ગયા.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। તતઃ સંવત્સરસ્યાંતે દ્વાદશાદિત્યસન્નિભઃ। દિવ્યપીતામ્બરધરો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ
પુલસ્ત્યએ કહ્યું: પછી, એક વર્ષ પૂરૂં થવા પર, બાર સૂર્ય જેટલી તેજસ્વી, દિવ્ય પીળા વસ્ત્રો અને દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ એક પુત્ર પ્રગટ થયો.
તારોદરવિનિષ્ક્રાન્તઃ કુમારસ્સૂર્યસન્નિભઃ। સર્વાર્થશાસ્ત્રવિદ્વિદ્વાન્હસ્તિશાસ્ત્રપ્રવર્ત્તકઃ
તારાના ગર્ભમાંથી સૂર્ય જેવો તેજસ્વી પુત્ર જન્મ્યો, જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત અને હસ્તિ-વિદ્યાનો પ્રચારક હતો.
નામયદ્રાજપુત્રોયં વિશ્રુતો રાજવૈદ્યકઃ। રાજ્ઞઃ સોમસ્ય પુત્રત્વાદ્રાજપુત્રો બુધઃ સ્મૃતઃ
એને રાજકુમાર નામ મળ્યું અને રાજવૈદ્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો; રાજા સોમનો પુત્ર હોવાથી એનું નામ બુધ પડ્યું.