અથ સુસ્રાવ નેત્રાભ્યાં જલં તત્રાત્રિસંભવમ્। દ્યોતયદ્વિશ્વમખિલં જ્યોત્સ્નયા સચરાચરમ્
પછી અત્રિથી ઉત્પન્ન થયેલું પાણી તેની આંખોમાંથી વહેવા લાગ્યું, જે ચાંદની જેવી તેજસ્વી ઝાંખીથી આખા જગતને, ચાલતું અને અચળ બધું પ્રકાશિત કરી દીધું.
તદ્દિશો જગૃહુસ્તત્ર સ્ત્રીરૂપેણાસહૃચ્છયાઃ। ગર્ભો ભૂત્વોદરે તાસાં સ્થિતઃ સોપ્યત્રિસંભવઃ
તે સમયે દિશાઓએ સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરી અને પ્રેમથી તેને સ્વીકારી લીધું; અત્રિથી ઉત્પન્ન થયેલું તે જલ તેમનાં ગર્ભમાં પ્રવેશી ગર્ભરૂપે સ્થિર થયું.
આશાશ્ચ મુમુચુર્ગર્ભમશક્તા ધારણે તતઃ। સમાદાયાથ તં ગર્ભમેકીકૃત્ય ચતુર્મુખઃ
પછી દિશાઓ એ ગર્ભને ધારણ કરવામાં અસમર્થ બની, એટલે તેમણે તેને મુક્ત કરી દીધો; ત્યારબાદ ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ એ ગર્ભને એકત્રિત કરીને સંભાળી લીધો.
યુવાનમકરોદ્બ્રહ્મા સર્વાયુધધરં નરમ્। સ્યંદનેથ સહસ્તેન વેદશક્તિમયે પ્રભુઃ
બ્રહ્માએ તેને યુવાન, સર્વાયુધ ધારણ કરનાર પુરુષ બનાવ્યો; પ્રભુએ પોતાના હાથથી તેને વેદમય શક્તિથી બનેલા રથ પર બેસાડ્યો.
આરોપ્ય લોકમનયદાત્મીયં સ પિતામહઃ। તતો બ્રહ્મર્ષિભિઃ પ્રોક્તં હ્યસ્મત્સ્વામીભવત્વયમ્
પિતામહે તેને પોતાના લોકમાં લઈ ગયો; પછી બ્રહ્મર્ષિઓએ કહ્યું: 'આ અમારો સ્વામી બને.'
ઋષિભિર્દેવગંધર્વૈરપ્સરોભિસ્તથૈવ ચ। સ્તૂયમાનસ્ય તસ્યાભૂદધિકં મહદંતરમ્
જ્યારે ઋષિઓ, દેવતાઓ, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓએ તેની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ત્યાં એક વિશેષ અને મહાન ઘટના ઘટી.
તેજોવિતાનાદભવદ્ભુવિ દિવ્યૌષધીગણઃ। તદ્દીપ્તિરધિકા તસ્માદ્રાત્રૌ ભવતિ સર્વદા
તેના તેજના છત્રથી પૃથ્વી પર દિવ્ય ઔષધિઓની સંખ્યા ઉત્પન્ન થઈ; તેથી જ રાત્રે તેમનું તેજ વધુ પ્રકાશમાન રહે છે.
તેનૌષધીશઃ સોમોભૂદ્દ્વિજેષ્વપિ હિ ગણ્યતે। વેદધામા રસશ્ચાયં યદિદં મંડલં શુભમ્
આ રીતે ચંદ્ર ઔષધિઓનો સ્વામી બન્યો અને દ્વિજોમાં પણ ગણાય છે; આ શુભ મંડળ વેદોનું નિવાસસ્થાન અને રસનું મૂળ છે.
ક્ષીયતે વર્દ્ધતે ચૈવ શુક્લે કૃષ્ણે ચ સર્વદા। વિંશતિં ચ તથા સપ્ત દક્ષઃ પ્રાચેતસો દદૌ
તે હંમેશા શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં ઘટે અને વધે છે; અને પ્રચેતસપુત્ર દક્ષએ તેને સત્તાવીસ પણ આપી.
રૂપલાવણ્યસંયુક્તાસ્તસ્મૈ કન્યાઃ સુવર્ચસઃ। તતઃ શક્તિસહસ્રાણાં સહસ્રાણિ દશૈવ તુ
દક્ષએ તેને રૂપ અને લાવણ્યથી યુક્ત કન્યાઓ આપી; ત્યારબાદ દસ હજાર સહસ્ર શક્તિઓ પણ આપી.
તપશ્ચકાર શીતાંશુર્વિષ્ણુધ્યાનૈકતત્પરઃ। તતસ્તુષ્ટશ્ચ ભગવાંસ્તસ્મૈ નારાયણો હરિઃ
શીતલ કિરણવાળા ચંદ્રે એકાગ્ર ચિત્તે વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને તપ કર્યું; ત્યારે ભગવાન નારાયણ, હરિ, તેની પર પ્રસન્ન થયા.
વરં વૃણીષ્વ ચોવાચ પરમાત્મા જનાર્દનઃ। તતો વવ્રે વરં સોમઃ શક્રલોકે યજામ્યહમ્
પરમાત્મા જનાર્દને કહ્યું: 'તું વર માંગ.' ત્યારે ચંદ્રે વર માંગ્યો: 'હું ઈન્દ્રલોકમાં યજ્ઞ કરી શકું.'
પ્રત્યક્ષમેવ ભોક્તારો ભવંતુ મમ મંદિરે। રાજસૂયે સુરગણા બ્રહ્માદ્યા યે ચતુર્વિધાઃ
'મારા મંદિરમાં રાજસૂય યજ્ઞ સમયે દેવતાઓ, બ્રહ્મા અને ચાર પ્રકારના મહાનુભાવો સીધા મારા અતિથિ બને.'
રક્ષપાલઃ સુરોસ્માકમાસ્તાં શૂલધરો હરઃ। તથેત્યુક્તઃ સમાજહ્રે રાજસૂયં તુ વિષ્ણુના
'અમારા રક્ષક અને દેવતાઓના રક્ષક રૂપે ત્રિશૂળધારી મહાદેવ રહે.' આમ કહ્યું પછી, વિષ્ણુએ રાજસૂય યજ્ઞનું આયોજન કર્યું.
હોતાત્રિર્ભૃગુરધ્વર્યુરુદ્ગાતા ચ ચતુર્મુખઃ। બ્રહ્મત્વમગમત્તસ્ય ઉપદ્રષ્ટા હરિઃ સ્વયમ્
અત્રિ હોતૃ, ભૃગુ અધ્વર્યુ અને ચતુર્મુખ ઉદગાતા બન્યા; તેણે બ્રહ્મા પદ પ્રાપ્ત કર્યું અને હરિ પોતે ઉપદ્રષ્ટા બન્યા.
સદસ્યાઃ સર્વદેવાસ્તુ રાજસૂયવિધિઃ સ્મૃતઃ। વસવોધ્વર્યવસ્તદ્વદ્વિશ્વેદેવાસ્તથૈવ ચ
બધા દેવતાઓ સભ્ય બન્યા; આ રાજસૂય યજ્ઞની વિધિ તરીકે જાણીતી છે; વસુઓ અધ્વર્યુ અને વિશ્વદેવો પણ તેમ જ હતા.
ત્રૈલોક્યં દક્ષિણા તેન ઋત્વિગ્ભ્યઃ પ્રતિપાદિતા। સોમઃ પ્રાપ્યાથદુષ્પ્રાપ્યમૈશ્વર્યં સૃષ્ટિસત્કૃતં
તેણે યજ્ઞકર્તા ઋત્વિજોને દક્ષિણારૂપે ત્રિલોક આપ્યા; આમ ચંદ્રે સર્જનથી સ્થાપિત દુર્લભ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કર્યું.
સપ્તલોકૈકનાથત્વં પ્રાપ્તસ્સ્વતપસા તદા। કદાચિદુદ્યાનગતામપશ્યદનેકપુષ્પાભરણોપશોભામ્
પછી તેણે પોતાના તપથી સાતેય લોકનો એકમાત્ર સ્વામીપદ મેળવ્યું; એક વખત, જ્યારે તે ઉદ્યાનમાં ફરતો હતો, ત્યારે તેણે અનેક ફૂલો અને આભૂષણોથી શોભાયમાન સ્ત્રીઓને જોયા.
બૃહન્નિતંબસ્તનભારખેદાં પુષ્પાવભંગેપ્યતિદુર્બલાંગીં। ભાર્યાં ચ તાં દેવગુરોરનંગબાણાભિરામાયત ચારુનેત્રાં
વિશાળ કટિ અને ભારે સ્તનોથી થાકી ગયેલી, ફૂલ તોડતી વખતે પણ શરીર અત્યંત નિર્વળ અને નબળી, દેવગુરુની એ પત્ની સુંદર અને વિશાળ આંખોવાળી, પ્રેમના બાણોથી ઘાયલ થઈ ગઈ હતી.
તારાં સ તારાધિપતિઃ સ્મરાર્તઃ કેશેષુ જગ્રાહ વિવિક્તભૂમૌ। સાપિ સ્મરાર્તા સહતે ન રેમે તદ્રૂપકાંત્યાહૃતમાનસૈવ
તારાના પતિ ચંદ્ર, કામના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને, એકાંતમાં તેના વાળ પકડી લીધા; અને તારા પણ પ્રેમથી વ્યગ્ર રહી, તેના રૂપ અને તેજથી મગ્ન થઈ, ન તો વિરોધ કરી શકી, ન આનંદ માણી શકી.
ચિરં વિહૃત્યાથ જગામ તારાં વિધુર્ગૃહીત્વા સ્વગૃહં તતોપિ। ન તૃપ્તિરાસીત્સ્વગૃહેપિ તસ્ય તારાનુરક્તસ્ય સુખાગમેષુ
લાંબો સમય તારાની સાથે વિતાવીને, ચંદ્રે તેને પોતાના ઘરે લઈ ગયો; છતાં પોતાના ઘરમાં પણ, તારાની પ્રીતિમાં બંધાયેલો ચંદ્ર કોઈ આનંદમાં સંતોષ પામી શક્યો નહીં.
બૃહસ્પતિસ્તદ્વિરહાગ્નિદગ્ધસ્તદ્ધ્યાનનિષ્ઠૈકમના બભૂવ। શશાક શાપં ન ચ દાતુમસ્મૈ ન મંત્રશસ્ત્રાગ્નિવિષૈરનેકૈઃ
બૃહસ્પતિ, તારાના વિયોગની આગમાં બળી રહ્યો હતો અને તેની સ્મૃતિમાં જ મન લગાવી બેઠો હતો; છતાં તે ચંદ્રને શાપ આપી શક્યો નહીં, કે મંત્ર, શસ્ત્ર, અગ્નિ કે વિષથી પણ તેને નુકસાન કરી શક્યો નહીં.
તસ્યાપકર્તું વિવિધૈરુપાયૈર્નૈવાભિચારૈરપિ વાગધીશઃ। સ યાચયામાસ તતસ્તુ દેવં સોમં સ્વભાર્યાર્થમનંગતપ્તઃ
પત્નીને પાછી મેળવવા માટે અનેક ઉપાય અને જાદુ-ટોણા અજમાવ્યા છતાં વાગ્દેવે સફળતા મેળવી નહીં; પછી, પત્નીના પ્રેમમાં તપ્ત થઈ, તેણે ચંદ્ર પાસે જઈને વિનંતી કરી.
સ યાચ્યમાનોપિ દદૌ ન ભાર્યાં બૃહસ્પતેઃ કામવશેન મોહિતઃ। મહેશ્વરેણાથ ચતુર્મુખેન સાધ્યૈર્મરુદ્ભિઃ સહ લોકપાલૈઃ
વિનંતી છતાં પણ, કામના મોહમાં પડેલો ચંદ્રે બૃહસ્પતિને તેની પત્ની પાછી આપી નહીં; ત્યારબાદ મહાદેવ, બ્રહ્મા, સાધ્ય, મરુત અને લોકપાલો સાથે મળીને,
દદૌ યદા તાં ન કથંચિદિંદુસ્તદા શિવઃ ક્રોધપરો બભૂવ। યો વામદેવપ્રથિતઃ પૃથિવ્યામનેકરુદ્રાર્ચિતપાદપદ્મઃ
જ્યારે ચંદ્રે કોઈ રીતે પણ તેને પાછી આપી નહીં, ત્યારે પૃથ્વી પર વામદેવ તરીકે પ્રસિદ્ધ અને અનેક રુદ્રો દ્વારા પૂજાતા શિવ ક્રોધથી ભરાઈ ગયા.
તતઃ સશિષ્યો ગિરિશઃ પિનાકી બૃહસ્પતેઃ સ્નેહવશાનુબદ્ધઃ। ધનુર્ગૃહીત્વાજગવં પુરારિર્જગામ ભૂતેશ્વરસિદ્ધજુષ્ટઃ
પછી, પોતાના શિષ્યો સાથે, પિનાકધારી શિવ, બૃહસ્પતિ પ્રત્યેના સ્નેહથી બંધાઈ, ધનુષ્ય લઈને, ભૂતેશ્વર અને સિદ્ધો સાથે યુદ્ધ માટે નીકળ્યા.
યુદ્ધાય સોમેન વિશેષદીપ્તસ્તૃતીયનેત્રાનલભીમવક્ત્રઃ। સહૈવ જગ્મુશ્ચ ગણેશ્વરાણાં વિંશાધિકા ષષ્ટિરથોગ્રમૂર્તિઃ
ચંદ્ર સાથેના યુદ્ધ માટે ખાસ તેજથી પ્રગટ, ત્રીજા નેત્રની અગ્નિ જેવું ભયાનક મુખ ધરાવતા, ગણપતિઓની છાસઠ ભયંકર મૂર્તિઓ પણ તેમની સાથે ચાલ્યા.
યક્ષેશ્વરાણાં સગણૈરનેકૈર્યુતોન્વગાત્સ્યંદનસંસ્થિતાનાં। વેતાલયક્ષોરગકિન્નરાણાં પદ્મેન ચૈકેન તથાર્બુદાનામ્
યક્ષોના સ્વામીઓ પણ પોતાના જૂથો અને અનેક અન્ય ચરિત્રો સાથે રથ પર ચઢીને જોડાયા; વેતાળ, યક્ષ, સાપ, કિન્નર અને કરોડો અન્ય જીવ, એક પદ્મ જૂથ સાથે જોડાયા.
લક્ષૈસ્ત્રિભિર્દ્વા દશભી રથાનાં સોમોપ્યગાત્તત્ર વિવૃદ્ધમન્યુઃ। શનૈશ્ચરાંગારકવૃદ્ધતેજા નક્ષત્રદૈત્યાસુરસૈન્યયુક્તઃ
ચંદ્ર પણ, ખૂબ જ ગુસ્સામાં, બાર લાખ રથો સાથે, શનિ, મંગળ, તેજસ્વી ગ્રહો અને નક્ષત્ર, દૈત્ય અને અસુરોની સેના સાથે ત્યાં આવ્યો.
જગ્મુર્ભયં સપ્ત તથૈવ લોકા ધરાવનદ્વીપસમુદ્રગર્ભાઃ। સસોમમેવાભ્યગમત્પિનાકી ગૃહીતદીપ્તાસ્ત્રવિશાલવહ્નિઃ
પછી સાતે લોક, ધરા, જંગલ, દ્વીપ અને સમુદ્રના ગર્ભ પણ ભયથી કંપી ઉઠ્યા; પિનાકધારી શિવ, તેજસ્વી શસ્ત્રો અને વિશાળ અગ્નિ સાથે ચંદ્રનો સામનો કરવા ગયા.