ભીષ્મ ઉવાચ। કથં કૌશિકદાયાદાઃ પ્રાપ્તા યોગમનુત્તમમ્। પંચભિર્જન્મસંબન્ધૈઃ કથં કર્મક્ષયો ભવેત્
ભીષ્મે પૂછ્યું: કૌશિકના વંશજોએ એ શ્રેષ્ઠ યોગ કેવી રીતે મેળવ્યો? અને પાંચ જન્મના સંબંધથી કર્મનો ક્ષય કેવી રીતે થયો?
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। કૌશિકો નામ ધર્માત્મા કુરુક્ષેત્રે મહાનૃષિઃ। નામતઃ કર્મતસ્તસ્ય પુત્રાણાં તન્નિબોધ મે
પુલસ્ત્યે કહ્યું: કુરુક્ષેત્રમાં કૌશિક નામના એક મહાન ઋષિ હતા, જે ધર્મપરાયણ હતા. હવે, તેમના પુત્રો વિશે નામ અને કર્મથી, મારી પાસેથી સાંભળો.
સ્વસૃપઃ ક્રોધનો હિંસ્રઃ પિશુનઃ કવિરેવ ચ। વાગ્દુષ્ટઃ પિતૃવર્તી ચ ગર્ગશિષ્યાસ્તદાભવન્૫૦ 1.10.
સ્વસૃપ, ક્રોધન, હિંસ્ર, પિશુન અને કવિ; વાગ્દુષ્ટ અને પિતૃવર્તી—આ બધા ગર્ગના શિષ્ય બન્યા.
પિતર્યુપરતે તેષામભૂદ્દુર્ભિક્ષમુલ્બણં। અનાવૃષ્ટિશ્ચ મહતી સર્વલોકભયંકરી
પિતા વિદાય પામ્યા પછી, તેમને ભારે દુર્ભિક્ષ આવ્યું અને મોટી અનાવૃષ્ટિ ફાટી નીકળી, જે બધાને ભયભીત કરતી હતી.
ગર્ગાદેશાદ્વને દોગ્ધ્રીં રક્ષંતિ ચ તપોધનાઃ। ખાદામઃ કપિલામેતાં વયં ક્ષુત્પીડિતા ભૃશં
ગર્ગના આદેશથી, એ તપસ્વીઓ જંગલમાં એક દૂધવાળી ગાયની રક્ષા કરતા હતા. પણ ભારે ભૂખે તડપાઈને તેઓ બોલ્યા: 'આ ગાયને આપણે ખાઈ લઈએ.'
ઇતિ ચિંતયતાં પાપં લઘુઃ પ્રાહ તદાનુજઃ। યદ્યવશ્યમિયં વધ્યા શ્રાદ્ધરૂપેણ યોજ્યતાં
જ્યારે તેઓ એ પાપનું વિચાર કરતા હતા, ત્યારે સૌથી નાના ભાઈએ કહ્યું: 'જો આ ગાયને ખરેખર મારવી જ પડે, તો શ્રાદ્ધ રૂપે તેનો ઉપયોગ કરીએ.'
શ્રાદ્ધે નિયોજ્યમાનાયાં પાપં નશ્યતિ નો ધ્રુવં। એવં કુર્વિત્યનુજ્ઞાતઃ પિતૃવર્તી તદાનુજૈઃ
'જો શ્રાદ્ધમાં આ ગાય અર્પણ કરીએ તો આપણું પાપ ચોક્કસ નાશ પામશે.' આમ, નાના ભાઈઓએ મંજૂરી આપતા પિતૃવર્તીએ આગળ વધ્યું.
ચક્રે સમાહિતઃ શ્રાદ્ધમુપયુજ્યાથ તાં પુનઃ। દ્વૌ દૈવે ભ્રાતરો કૃત્વા પિત્ર્યે ત્રીંશ્ચાપરાન્ક્રમાત્
પિતૃવર્તીએ એકાગ્ર ચિત્તે શ્રાદ્ધ કર્યું અને પછી એ ગાય ખાધી; બે ભાઈઓને દેવભાગ આપ્યો અને ત્રણને પિતૃભાગ પ્રમાણે આપ્યા.
તથૈકમતિથિં કૃત્વા શ્રાદ્ધદઃ સ્વયમેવ તુ। ચકાર મંત્રવચ્છ્રાદ્ધં સ્મરન્પિતૃપરાયણઃ
પછી, એક ભાઈને અતિથિ બનાવી, શ્રાદ્ધકર્તાએ પોતે મંત્રોચ્ચાર સાથે શ્રાદ્ધ કર્યું અને પિતૃઓનું સ્મરણ કર્યું.
તદા ગત્વા વિશંકાસ્તે ગુરવે ચ ન્યવેદયન્। વ્યાઘ્રેણ નિહતા ધેનુર્વત્સોયં પ્રતિગૃહ્યતાં
પછી તેઓ નિર્ભય થઈ ગુરુ પાસે ગયા અને કહ્યું: 'વાઘે ગાય મારી નાખી છે; આ વાછરડું સ્વીકારો.'
એવં સા ભક્ષિતા ધેનુઃ સપ્તભિસ્તૈસ્તપોધનૈઃ। વૈદિકં બલમાશ્રિત્ય ક્રૂરે કર્મણિ નિર્ભયાઃ
આ રીતે, એ સાત તપસ્વીઓએ ગાય ભક્ષી લીધી; વૈદિક શક્તિ પર આધાર રાખીને તેઓ એ ક્રૂર કર્મમાં નિર્ભય રહ્યા.
તતઃ કાલે પ્રણષ્ટાસ્તે વ્યાધા દશ પુરેભવન્। જાતિસ્મરત્વં પ્રાપ્તાસ્તે પિતૃભાવેન ભાવિતાઃ
પછી, સમય જતાં, તેઓ મરી ગયા અને દસ શહેરોમાં શિકારીઓ તરીકે જન્મ્યા; તેમને પૂર્વજન્મનું સ્મરણ હતું અને તેઓ પિતૃભક્ત રહ્યા.
તત્ર વિજ્ઞાય વૈરાગ્યં પ્રાણાનુત્સૃજ્ય ધર્મતઃ। લોકૈરવીક્ષ્યમાણાસ્તે તીર્થાંતેનશનેન તુ
ત્યાં, વૈરાગ્ય સમજીને, તેમણે ધર્મથી પ્રાણ ત્યાગ્યા; લોકોની નજરથી દૂર રહી, તેઓ તીર્થોમાં ઉપવાસે રહ્યા.
સંજાતા મૃગરૂપાસ્તે સપ્ત કાલંજરે ગિરૌ। પ્રાપ્તવિજ્ઞાનયોગાસ્તે તત્યજુસ્તાં નિજાં તનુમ્
પછી, તેઓ કાલંજર પર્વત પર મૃગરૂપે જન્મ્યા; જ્ઞાન અને યોગ પ્રાપ્ત કરીને એ શરીર ત્યજી દીધું.
મમ્રુઃ પ્રપતનેનાથ જાતવૈરાગ્યમાનસાઃ। માનસે ચક્રવ્રાકાસ્તે સંજાતાઃ સપ્તયોગિનઃ
પડતાં પડતાં મરી ગયા, મનમાં વૈરાગ્ય ભરેલું હતું; પછી તેઓ માનસ નગરમાં સાત યોગી તરીકે જન્મ્યા.
નામતઃ કર્મતઃ સર્વે સુમનાઃ કુસુમોવસુઃ। ચિત્તદર્શી સુદર્શી ચ જ્ઞાતા જ્ઞાનસ્ય પારગઃ
નામ અને કર્મથી તેઓ હતા: સુમનસ, કુસુમવસુ, ચિત્તદર્શી, સુદર્શન, જ્ઞાતા, જ્ઞાનસ્ય અને પારગ.
જ્યેષ્ઠાનુરક્તાઃ શ્રેષ્ઠાસ્તે સપ્તૈતે યોગપાવનાઃ। યોગભ્રષ્ટાસ્ત્રયસ્તેષાં બભૂવુશ્ચલચેતસઃ
એ સાતેય પોતાના મોટા ભાઈને ખૂબ પ્રેમ કરતા અને શ્રેષ્ઠ હતા; યોગથી પવિત્ર બન્યા, પણ ત્રણ જણા ચંચળ મનથી યોગમાંથી પડી ગયા.
દૃષ્ટ્વા વિભ્રાજમાનં તમણુહં સ્ત્રીભિરન્વિતમ્। ક્રીડંતં વિવિધૈર્ભોગૈર્મહાબલપરાક્રમમ્
તેમણે તેજસ્વી અનુહને જોયો, જે સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા હતા, વિવિધ ભોગોમાં રમતા અને મહાન બળ તથા પરાક્રમ ધરાવતા હતા.
પઞ્ચાલાન્વયસંભૂતં પ્રભૂતબલવાહનમ્। રાજ્યકામોભવત્ત્વેકસ્તેષાં મધ્યે જલૌકસામ્
પાંચાલ વંશમાં જન્મેલો, બહુ બળવાન અને અનેક વાહનો ધરાવતો એક જલચર હતો, જેને રાજયની ઇચ્છા હતી.
પિતૃવર્તી ચ યો વિપ્રઃ શ્રાદ્ધકૃત્પિતૃવત્સલઃ। અપરૌ મંત્રિણૌ દૃષ્ટ્વા પ્રભૂતબલવાહનૌ
એક બ્રાહ્મણ હતો, જે પિતાની રીત પર ચાલતો, શ્રાદ્ધ કરતો અને પિતૃઓને બહુ પ્રેમ કરતો હતો; તેણે બે મંત્રીઓ જોયા, જે પણ બહુ બળવાન અને અનેક વાહનો ધરાવતા હતા.
મંત્રિત્વે ચક્રતુશ્ચેચ્છામસ્મિન્મર્ત્યૌ દ્વિજોત્તમૌ। વિભ્રાજપુત્રસ્ત્વેકોભૂદ્બ્રહ્મદત્ત ઇતિ સ્મૃતઃ
વિભ્રાજના બે પુત્રો, જે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતા, મંત્રીપદની ઇચ્છાથી મંત્રી બન્યા; એમામાં એકનું નામ બ્રહ્મદત્ત હતું.
મંત્રિપુત્રૌ તથા ચૈવ પુંડરીકસુબાલકૌ। બ્રહ્મદત્તોભિષિક્તસ્તુ કાંપિલ્યે નગરોત્તમે
એ બંને મંત્રીઓના પુત્રો પુંડરીક અને સુબાલ હતા; બ્રહ્મદત્તને શ્રેષ્ઠ શહેર કાંપિલ્યમાં રાજતિલક કરવામાં આવ્યો.
પંચાલરાજો વિક્રાંતઃ શ્રાદ્ધકૃત્પિતૃવત્સલઃ। યોગવિત્સર્વજંતૂનાં ચિત્તવેત્તાભવત્તદા
પાંચાલનો રાજા, જે શૂરવીર, શ્રાદ્ધકર્તા અને પિતૃપ્રેમી હતો, એ સમયે સર્વ જીવોના મન જાણતો અને યોગવિદ્યા જાણનારો હતો.
તસ્ય રાજ્ઞોભવદ્ભાર્યા સુદેવસ્યાત્મજા તદા। સન્નતિર્નામ વિખ્યાતા કપિલાયાભવત્પુરા
એ રાજાની પત્ની, સુદેવની પુત્રી, પ્રસિદ્ધ અને સન્નતિ નામે જાણીતી હતી, જે પહેલાં કપિલના વંશની હતી.
પિતૃકાર્યે નિયુક્તત્વાદભવદ્બ્રહ્મવાદિની। તયા ચકાર સહિતઃ સ રાજ્યં રાજનંદનઃ
પિતૃકર્મમાં નિમગ્ન હોવાથી એ સ્ત્રી વેદજ્ઞ બની; એના સાથે રાજપુત્રે રાજ્ય ચલાવ્યું.
કદાચિદ્ગતઉદ્યાનં તયા સહ સ પાર્થિવઃ। દદર્શ કીટમિથુનમનંગકલહાન્વિતમ્
ક્યારેક એ રાજા પત્ની સાથે બગીચામાં ગયો અને ત્યાં પ્રેમના ઝગડામાં પડેલા બે કીડાઓ જોયા.
પિપીલિકામધોવક્ત્રાં પુરતઃ કીટકામુકઃ। પંચબાણાભિતપ્તાંગઃ સગદ્ગદમુવાચ હ
માદા કીડીને, જેનું મુખ નીચે હતું અને કામદેવના બાણોથી તપેલી હતી, પુરુષ કીડાએ કંપતી વાણીમાં કહ્યું.
ન ત્વયા સદૃશી લોકે કામિની વિદ્યતે ક્વચિત્। મધ્યે ક્ષીણાતિજઘના બૃહદ્વક્ત્રાતિગામિની
દુનિયામાં તારી જેવી પ્રેમિકા ક્યાંય નથી; તું કમરથી પાતળી, મોટું મુખ ધરાવતી અને ખૂબ લાવણ્યથી ચાલે છે.
સુવર્ણવર્ણસદૃશી સદ્વક્ત્રા ચારુહાસિની। આલક્ષ્યતે ચ વદનં ગુડશર્કરવત્સલં
તારો રંગ સોનાની જેમ છે, તું સુંદર મુખવાળી અને હસતી છે; તારો મુખ ગુડ અને ખાંડ જેવું મીઠું લાગે છે, પ્રિયે.
ભોક્ષ્યસે મયિ ભુક્તે ત્વં સ્નાસિ સ્નાતે તથા મયિ। પ્રોષિતે મયિ દીના ત્વં ક્રુદ્ધે ચ ભયચંચલા
હું ખાઉં ત્યારે તું પણ ખાય છે, હું સ્નાન કરું ત્યારે તું પણ કરે છે; હું દૂર જાઉં ત્યારે તું દુઃખી થાય છે અને હું ગુસ્સે થાઉં ત્યારે તું ડરીને અશાંત થાય છે.