ફાલ્ગુનસ્ય ત્વમાવાસ્યા પૌષસ્યૈકાદશી તથા। આષાઢસ્યાપિ દશમી માઘમાસસ્ય સપ્તમી
ફાગણની અમાવાસ્યા, પોષની એકાદશી, આષાઢની દશમી અને માઘની સાતમી શ્રાદ્ધ માટે શુભ છે.
શ્રાવણે ચાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાષાઢી ચ પૂર્ણિમા। કાર્તિકી ફાલ્ગુની ચૈવા જ્યેષ્ઠે પંચદશી સિતા
શ્રાવણના કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમી, આષાઢની પૂર્ણિમા, કાર્તિક અને ફાગણની પૂર્ણિમા, અને જેઠની શુક્લ પંદરમી શ્રાદ્ધ માટે શ્રેષ્ઠ છે.
મન્વંતરાદયસ્ત્વેતા દત્તસ્યાક્ષયકારિકાઃ। પાનીયમપ્યત્ર તિલૈર્વિમિશ્રં દદ્યાત્પિતૃભ્યઃ પ્રયતો મનુષ્યઃ
મનુષ્યે શ્રદ્ધાપૂર્વક પોતાના પિતૃઓને તિલ સાથે મિશ્રિત પાણી અર્પણ કરે તો, એ પણ અખૂટ પુણ્ય આપનારું બને છે.
શ્રાદ્ધં કૃતં તેન સમાસ્સહસ્રં રહસ્યમેતત્પિતરો વદંતિ। વૈશાખ્યામુપવાસેષુ તથોત્સવમહાલયે
આ રીતે કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને હજાર વર્ષ સુધી લાભ આપે છે—આ ગુપ્ત વાત છે; વિશેષ કરીને વૈશાખ માસના ઉપવાસમાં અને મહાલયના ઉત્સવમાં.
તીર્થાયતનગોષ્ઠેષુ દ્વીપોદ્યાનગૃહેષુ ચ। વિવિક્તેષૂપલિપ્તેષુ શ્રાદ્ધં દેયં વિજાનતા
પવિત્ર સ્થળો, મંદિરો, ગૌશાળા, દ્વીપ, બગીચા, ઘર અને સ્વચ્છ, એકાંત જગ્યાએ સમજપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.
વિપ્રાન્પૂર્વેપરેચાહ્નિ વિનીતાત્માનિ મંત્રયેત્। શીલવૃત્તગુણોપેતાન્વયોરૂપસમન્વિતાન્
પૂર્વ દિવસ કે પછીના દિવસે, સદાચાર, સારા સ્વભાવ અને ગુણો ધરાવતા, અને ઉત્તમ વંશ તથા રૂપવાળા વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવું.
દ્વૌ દૈવે પિતૃકૃત્યે ત્રીનેકૈકમુભયત્ર વા। ભોજયેત્સુસમૃદ્ધોપિ ન પ્રકુર્વીત વિસ્તરમ્
દૈવ કર્મ માટે બે, પિતૃ કર્મ માટે ત્રણ, અથવા બંને માટે એક-એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવું; ભલે ઘણું ધન હોય, પણ વધારે વિસતાર ન કરવો.
વિશ્વેદેવાન્યવૈઃ પુષ્પૈરભ્યર્ચ્યાસનપૂર્વકં। પૂરયેત્પાત્રયુગ્મં તુ સ્થાપ્યં દર્ભપવિત્રકે
વિશ્વદેવતાઓનું તાજા ફૂલો અને યોગ્ય આસનથી પૂજન કરીને, બે પાત્રો ભરીને પવિત્ર દર્ભા પર મૂકી દેવું.
શન્નોદેવીત્યપઃ કુર્યાદ્યવોસીતિ યવાનપિ। ગંધપુષ્પૈસ્તુ સંપૂજ્ય વિશ્વાન્દેવાન્પ્રતિન્યસેત્
'શન્નો દેવી' મંત્ર બોલીને પાણી, અથવા 'યવોસી' બોલીને જવાર અર્પણ કરવું; પછી સુગંધ અને ફૂલો વડે પૂજન કરીને એ વિશ્વદેવતાઓને અર્પણ કરવું.
વિશ્વેદેવાસ ઇત્યાભ્યામાવાહ્ય વિકિરેદ્યવાન્। યવોસિ ધાન્યરાજસ્ત્વં વારુણો મધુમિશ્રિતઃ
'વિશ્વદેવાસ' મંત્રથી વિશ્વદેવતાઓને આવાહન કરીને, 'યવોસી' બોલી જવાર છાંટવું—'જવાર, તું અનાજનો રાજા છે, મધ સાથે મિશ્રિત અને વરુણને પ્રિય છે' એમ કહેવું.
અભ્યર્ચ્ય ગંધાદ્યુત્સૃજ્ય પિતૃયજ્ઞં સમારભેત્। દર્ભાસનાદિ કૃત્વાદૌ ત્રીણિ પાત્રાણિ ચાર્ચયેત્
સુગંધાદિથી પૂજન કરીને, હવન અર્પણ કર્યા પછી પિતૃયજ્ઞ શરૂ કરવો; પહેલાં દર્ભાના આસન બનાવી, ત્રણ પાત્રોનું પૂજન કરવું.
સપવિત્રાણિ કૃત્વાદૌ શન્નોદેવીત્યપઃ ક્ષિપેત્। તિલોસીતિ તિલાન્કુર્યાદ્ગન્ધપુષ્પાદિકં પુનઃ
પહેલા પવિત્ર બનાવી, 'શન્નો દેવી' બોલીને પાણી અર્પણ કરવું; 'તિલોસી' બોલીને તિલ મૂકવા અને ફરીથી સુગંધ-ફૂલો અર્પણ કરવું.
પાત્રં વનસ્પતિમયં તથા પર્ણમયં પુનઃ। રાજતં વા પ્રકુર્વીત તથા સાગરસંભવમ્
પાત્ર લાકડાનું, પાનનું, ચાંદીનું અથવા સમુદ્રથી મળતું કોઈ પણ બનાવી શકાય.
સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં પિતૄણાં પાત્રમુચ્યતે। રજતસ્ય કથા વાપિ દર્શનં દાનમેવ ચ
પિતૃઓ માટે સોનાનું, ચાંદીનું કે તાંબાનું પાત્ર શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; ચાંદીની વાત, દર્શન કે દાન પણ શુભ ગણાય છે.
રાજતૈર્ભાજનૈરેષાં પિતૄણાં રજતાન્વિતૈઃ। વાર્યપિ શ્રદ્ધયા દત્તમક્ષયાયોપકલ્પતે
ચાંદીના પાત્રમાં કે ચાંદીથી શોભિત પાત્રમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક પાણી અર્પણ કરવાથી એ અખૂટ પુણ્યદાયક બને છે.
અદ્યાપિ પિતૃપાત્રેષુ પિતૄણાં રાજતાન્વિતમ્। શિવનેત્રોદ્ભવં યસ્માદુત્તમં પિતૃવલ્લભમ્
આજે પણ પિતૃઓના પાત્રોમાં ચાંદીથી શોભાયેલું પાત્ર સર્વોત્તમ અને પિતૃઓને પ્રિય માનવામાં આવે છે, કારણ કે એ શિવના નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે.
એવં પાત્રાણિ સંકલ્પ્ય યથાલાભં વિમત્સરઃ। યા દિવ્યેતિ પિતુર્નામ ગોત્રે દર્ભાન્કરે ન્યસેત્
આ રીતે, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અને ઈર્ષ્યા વિના પાત્ર પસંદ કરીને, 'યા દિવ્યે' મંત્ર બોલી, પિતૃનું નામ અને ગોત્ર લઈને દર્ભા હાથમાં રાખવી.
પિતૄનાવાહયિષ્યામિ તથેત્યુક્તઃ સ તૈઃ પુનઃ। ઉશંતસ્ત્વા તથાયન્તુ ઋગ્મ્યામાવાહયેત્પિતૄન્
'હું પિતૃઓને આવાહન કરીશ' એમ કહી અને તેમની મંજૂરી લઈને, 'ઉશંતસ્ત્વા તથા યંતુ' ઋગ્વેદ મંત્રથી પિતૃઓનું આવાહન કરવું.
યા દિવ્યેત્યર્ઘ્યમુત્સૃજ્ય દદ્યાદ્ગંધાદિકં તતઃ। વસ્ત્રોત્તરં દર્ભપૂર્વં દત્વા સંશ્રયમાદિતઃ
'યા દિવ્યે' મંત્ર બોલીને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું, પછી સુગંધાદિ આપવું; દર્ભા સાથે વસ્ત્ર અર્પણ કરીને, પહેલાં આશ્રય આપવો.
પિતૃપાત્રે નિધાયાથ ન્યુબ્જમુત્તરતો ન્યસેત્। પિતૃભ્યઃ સ્થાનમસીતિ નિધાય પરિવેષયેત્
પિતૃપાત્રમાં અર્પણ મૂકી, ઉત્તર દિશામાં રાખવું; પિતૃઓ માટે બેઠક ગોઠવી, પછી ભોજન પીરસવું.
તત્રાપિ પૂર્વતઃ કુર્યાદગ્નિકાર્યં વિમત્સરઃ। ઉભાભ્યામપિ હસ્તાભ્યામાહૃત્ય પરિવેષયેત્૧૫૦ 1.9.
ત્યાં પણ, પહેલાં જેવું, કોઈ ઈર્ષ્યા વિના અગ્નિનું કાર્ય કરવું જોઈએ અને બંને હાથથી ભોજન લાવીને ભક્તિપૂર્વક પીરસવું જોઈએ.
ઉશન્તસ્ત્વેતિ તં દર્ભં પાણિભક્તં વિશેષતઃ। ગુણાન્વિતૈશ્ચ શાકાદ્યૈર્નાનાભક્ષ્યૈસ્તથૈવ ચ
'ઉશંતસ્ત્વ' મંત્ર બોલતાં, ખાસ કરીને પાણીએ દર્ભ ઘાસ અર્પણ કરવું અને સાથે અનેક પ્રકારની સારા ગુણવાળી શાકભાજી તથા વિવિધ ભોજન પણ આપવું.
અન્નં ચ સદધિક્ષીરં ગોઘૃતં શર્કરાન્વિતં। માસં પ્રીણાતિ વૈ સર્વાન્પિતૄનિત્યાહ પદ્મજઃ
દહીં, દુધ, ગાયનું ઘી અને ખાંડ સાથે ભેળવેલું અન્ન, પિતૃઓને આખો મહિનો પ્રસન્ન કરે છે, એમ પદ્મજ કહે છે.
દ્વૌ માસૌ મત્સ્યમાંસેન ત્રીન્માસાન્હારિણેન તુ। ઔરભ્રેણાથ ચતુરઃ શાકુનેનાથ પંચ વૈ
માછલીના માંસથી બે મહિના, હરણના માંસથી ત્રણ મહિના, ઘેટાના માંસથી ચાર મહિના અને પક્ષીના માંસથી પાંચ મહિના સુધી પિતૃઓ તૃપ્ત રહે છે.
વારાહસ્ય તુ માંસેન ષણ્માસં તૃપ્તિરુત્તમા। સપ્તલોહસ્ય માંસેન તથાષ્ટાવાજકેન તુ
જંગલી ડુક્કરના માંસથી છ મહિના, સાત ખુરાવાળા પ્રાણીના માંસથી સાત મહિના અને બકરાના માંસથી આઠ મહિના સુધી શ્રેષ્ઠ તૃપ્તિ મળે છે.
પૃષતસ્ય તુ માંસેન તૃપ્તિર્માસાન્નવૈવ તુ। દશમાસાંશ્ચ તૃપ્યંતે વરાહમહિષામિષૈઃ
ચિતરેલા હરણના માંસથી નવ મહિના, અને ડુક્કર તથા મહિષીના માંસથી દસ મહિના સુધી પિતૃઓ તૃપ્ત રહે છે.
શશકૂર્મયોસ્તુ માંસેન માસાનેકાદશૈવ તુ। સંવત્સરં તુ ગવ્યેન પયસા પાયસેન વા
ખરગોશ અને કાચબાના માંસથી અગિયાર મહિના, જ્યારે ગાયના દુધ કે પાયસથી આખું વર્ષ પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે.
સૌકરેણ તુ તૃપ્યંતે માસાન્પંચદશૈવ તુ। વાર્ધ્રીણસસ્ય માંસેન તૃપ્તિર્દ્વાદશવાર્ષિકી
ડુક્કરના માંસથી પંદર મહિના સુધી અને ગેંડાના માંસથી બાર વર્ષ સુધી પિતૃઓ તૃપ્ત રહે છે.
કાલશાકેન ચાનંત્યં ખડ્ગમાંસેન ચૈવ હિ। યત્કિંચિન્મધુના મિશ્રં ગોક્ષીરં દધિપાયસમ્
કાળાં શાક અને ખડગમાછલીના માંસથી અનંત તૃપ્તિ મળે છે; અને મધ સાથે ભેળવેલું ગાયનું દુધ, દહીં કે પાયસ પણ એવી જ તૃપ્તિ આપે છે.
દત્તમક્ષયમિત્યાહુઃ પિતરઃ પૂર્વદેવતાઃ। સ્વાધ્યાયં શ્રાવયેત્પિત્ર્યં પુરાણાન્યખિલાનિ ચ
પૂર્વજ દેવતાઓ કહે છે કે આવું આપેલું ક્યારેય ખૂટતું નથી; પિતૃકર્મ, સ્વાધ્યાય અને બધા પુરાણોનું પાઠ કરાવવું જોઈએ.