શીઘ્રપ્રસાદાસ્ત્વક્રોધા નિસ્સંગાઃ સ્થિર સૌહૃદાઃ। શાંતાત્માનઃ શૌચપરાઃ સતતં પ્રિયવાદિનઃ
પિતૃઓ ઝડપથી પ્રસન્ન થાય છે, ક્રોધરહિત છે, આસક્તિથી મુક્ત છે, દોસ્તીમાં અડગ છે, મનથી શાંત છે, પવિત્રતામાં તત્પર છે અને હંમેશા મીઠું બોલે છે.
ભક્તાનુરક્તાઃ સુખદાઃ પિતરઃ પર્વદેવતાઃ। હવિષ્મતામાધિપત્યે શ્રાદ્ધદેવઃ સ્મૃતો રવિઃ
પિતૃઓ પોતાના ભક્તો પર પ્રેમ ધરાવે છે અને સુખ આપનાર છે; તેઓ તહેવારના દેવતાઓ જેવા છે; હવન કરનારાઓમાં શ્રાદ્ધના દેવ તરીકે સૂર્યને માનવામાં આવે છે.
એતદ્ધિ સર્વમાખ્યાતં પિતૃવંશાનુકીર્ત્તનમ્। પુણ્યં પવિત્રમારોગ્યં કીર્ત્તનીયં નૃભિઃ સદા
આ બધું પિતૃવંશનું વર્ણન કહેવામાં આવ્યું છે; તે પુણ્યદાયક, પવિત્ર, આરોગ્યપ્રદ છે અને મનુષ્યોએ હંમેશા ગાવું જોઈએ.
ભીષ્મ ઉવાચ। શ્રુત્વૈતદખિલં ભૂયઃ પરાભક્તિરુપસ્થિતા। શ્રાદ્ધકાલં વિધિં ચૈવ શ્રાદ્ધમેવ તથૈવ ચ
ભીષ્મે કહ્યું: આ બધું સાંભળ્યા પછી મારી ભક્તિ વધુ વધી છે; હવે શ્રાદ્ધનો સમય, વિધિ અને શ્રાદ્ધ વિશે મને કહો.
શ્રાદ્ધેષુ ભોજનીયા યે શ્રાદ્ધવર્જ્યા દ્વિજાતયઃ। કસ્મિન્વાસરભાગે તુ પિતૃભ્યઃ શ્રાદ્ધમારભેત્
શ્રાદ્ધમાં કયા દ્વિજોને ભોજન કરાવવું અને કયા ટાળવા? પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ દિવસના કયા સમયે શરૂ કરવું?
અન્નં દત્તં કથં યાતિ શ્રાદ્ધે વૈ બ્રહ્મવિત્તમ। વિધિના કેન કર્ત્તવ્યં કથં પ્રીણાતિ તાન્પિતૄન્
શ્રાદ્ધમાં આપેલું અન્ન પિતૃઓ સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે, હે બ્રહ્મવિદ્યા જાણનાર? કઈ રીતથી કરવું અને તે પિતૃઓને કેવી રીતે પ્રસન્ન કરે છે?
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। કુર્યાદહરહઃ શ્રાદ્ધમન્નાદ્યેનોદકેન ચ। પયોમૂલફલૈર્વાપિ પિતૃભ્યઃ પ્રીતિમાવહન્
પુલસ્ત્યે કહ્યું: રોજ અન્ન અને પાણીથી અથવા દૂધ, મૂળ અને ફળોથી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, જેથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય.
નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ત્રિવિધં શ્રાદ્ધમુચ્યતે। નિત્યં તાવત્પ્રવક્ષ્યામિ અર્ઘ્યાવાહનવર્જિતમ્
શ્રાદ્ધ ત્રણ પ્રકારનું કહેવાય છે: નિત્ય, નિમિત્તિક અને કામ્ય; હવે હું નિત્ય શ્રાદ્ધ સમજાવું છું, જેમાં અર્ઘ્ય અને આવાહન નથી.
અદૈવતં વિજાનીયાત્પાર્વણં પર્વ સુસ્મૃતમ્। પાર્વણં ત્રિવિધં પ્રોક્તં શૃણુ યત્નાન્મહીપતે
દેવતાઓથી સંબંધિત ન હોય તેવા પર્વને 'અદૈવત' કહેવાય છે અને પર્વનું મહત્વ સારી રીતે યાદ રાખવું જોઈએ. પર્વ ત્રણ પ્રકારના છે, એ હું સમજાવું છું, રાજા, તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.
પાર્વણેય નિયોજ્યાસ્તુ તાન્શૃણુષ્વ નરાધિપ। પંચાગ્નિઃ સ્નાતકશ્ચૈવ ત્રિસૌપર્ણઃ ષડંગવિત્
પર્વના વિધિ માટે કોને નિયુક્ત કરવું તે હું કહું છું, રાજાધિરાજ, તમે સાંભળો: પાંચ અગ્નિ જળાવનાર, સ્નાતક, ત્રણ સૌપર્ણ મંત્રોનું પઠન કરનાર અને છ અંગો જાણનાર.
શ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસુતો વિધિવાક્યવિશારદઃ। સર્વજ્ઞો વેદવાન્મંત્રી જ્ઞાનવંશકુલાન્વિતઃ
શ્રોત્રીય, શ્રોત્રીયનો પુત્ર, વિધિના વાક્યોમાં નિપુણ, સર્વજ્ઞ, વેદજ્ઞ, મંત્રોનો જ્ઞાન ધરાવનાર અને જ્ઞાનવંશમાં જન્મેલો.
ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિમધુઃ શ્રુતેષ્વન્યેષુ સંસ્થિતઃ। પુરાણવેત્તા બ્રહ્મજ્ઞઃ સ્વાધ્યાયી જપતત્પરઃ
ત્રણ નાચિકેત અગ્નિ કરનાર, ત્રણ મધુ યજ્ઞ કરનાર, અન્ય શ્રુતિવિધિમાં સ્થિર, પુરાણ જાણનાર, બ્રહ્મજ્ઞાની, સ્વાધ્યાયમાં તત્પર અને જપમાં મન મૂકનાર.
બ્રહ્મભક્તઃ પિતૃપરઃ સૂર્યભક્તોથ વૈષ્ણવઃ। બ્રાહ્મણો યોગનિષ્ઠાત્મા વિજિતાત્મા સુશીલવાન્
બ્રહ્મભક્ત, પિતૃભક્ત, સૂર્યભક્ત અથવા વૈષ્ણવ, યોગમાં સ્થિર, આત્મસંયમી અને સારા સ્વભાવ ધરાવતો બ્રાહ્મણ.
એતે તોષ્યાઃ પ્રયત્નેન વર્જનીયાનિમાન્શૃણુ। પતિતસ્તત્સુતઃ ક્લીબઃ પિશુનો વ્યંગરોગિતઃ
આ બધા મહેનતપૂર્વક સન્માન કરવા યોગ્ય છે; હવે સાંભળો કોને ટાળવા જોઈએ: પતિત, તેનો પુત્ર, નિર્બળ, દુષણ આપનાર અને દેખાતા રોગવાળા.
સર્વે તે શ્રાદ્ધકાલે તુ ત્યાજ્યા વૈ ધર્મદર્શિભિઃ। પૂર્વેદ્યુરપરેદ્યુર્વા વિનીતાંશ્ચ નિમંત્રયેત્
ધર્મને જાણનારા લોકો શ્રાદ્ધકાળે આવા બધાને ટાળે; અગાઉના કે પછીના દિવસે, વિનમ્ર લોકોને આમંત્રિત કરવું.
નિમંત્રિતાંશ્ચ પિતર ઉપતિષ્ઠંતિ તાન્દ્વિજાન્। વાયુભૂતાનિ ગચ્છંતિ તથાસીનાનુપાસતે
જ્યારે બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવામાં આવે છે ત્યારે પિતૃઓ આવે છે; વાયુરૂપ થયેલા પણ આવે છે અને બેઠેલા બ્રાહ્મણોની સેવા કરે છે.
દક્ષિણં જાનુચાલભ્ય વામં પાત્યનિમંત્રયેત્। અક્રોધનૈઃ શૌચપરૈઃ સુસ્નાતૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ
જમણું ઘૂંટણ સ્પર્શી, ડાબા હાથથી આમંત્રિત કરવું; ક્રોધરહિત, શુદ્ધિપ્રિય, સ્નાન કરેલા અને બ્રહ્મવિદ્યા બોલનારા સાથે.
ભવિતવ્યં ભવદ્ભિસ્તુ મયા ચ શ્રાદ્ધકર્મણિ। પિતૃયજ્ઞં વિનિર્વર્ત્ય તર્પણાખ્યં તુ યોગ્નિમાન્
શ્રાદ્ધકર્મમાં તમારે અને મને આવું જ કરવું જોઈએ; પિતૃયજ્ઞ પૂરો કરી, તર્પણ નામનું કાર્ય યોગ્ય રીતે અગ્નિ સાથે કરવું.
પિંડાન્વાહાર્યકં કુર્યાચ્છ્રાદ્ધમિંદુક્ષયે તથા। ગોમયેનાનુલિપ્તે તુ દક્ષિણાપ્લવનસ્થલે
ચંદ્રક્ષય સમયે, ગોમયથી લિપેલા દક્ષિણ બાથના સ્થાન પર, પિંડ અને વાહાર્યક શ્રાદ્ધ કરવું.
શ્રાદ્ધં સમારભેદ્ભક્ત્યા ગોષ્ઠે વા જલસન્નિધૌ। અગ્નિમાન્નિર્વપેત્પિત્ર્યં ચરું વા સક્તુમુષ્ટિભિઃ
ભક્તિપૂર્વક, ગૌશાળામાં કે પાણીની નજીક શ્રાદ્ધ આરંભવું; અગ્નિ સાથે પિતૃકારુ અર્પણ કરવું અથવા સક્તુના મુઠ્ઠીથી કરવું.
પિતૃભ્યો નિર્વપામીતિ સર્વં દક્ષિણતો ન્યસેત્। અભિઘાર્ય તતઃ કુર્યાન્નિર્વાપત્રયમગ્રતઃ
'હું પિતૃઓને અર્પણ કરું છું' એમ કહી, બધું દક્ષિણ તરફ મૂકી દેવું; હાથ ધોઈ, પછી આગળ ત્રણ અર્પણ કરવું.
તે વિતસ્ત્યાયતાઃ કાર્યાશ્ચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતાઃ। દર્વીત્રયં ચ કુર્વીત ખાદિરં રજતાન્વિતમ્
પિંડો એક વિતસ્તી લાંબા અને ચાર આંગળા પહોળા હોવા જોઈએ; ખાદિરની અને ચાંદીથી શોભિત એવી ત્રણ દર્વી તૈયાર કરવી.
રત્નિમાત્રં પરિશ્લક્ષ્ણં હસ્તાકારાગ્રમુત્તમમ્। ઉદપાત્રાણિ કાંસ્યસ્ય મેક્ષણં ચ સમિત્કુશમ્
દરેક દર્વી રત્નિ જેટલી મોટી, મસૃણ અને હાથના આકારની ટોચવાળી હોવી જોઈએ; કાંસ્યના જળપાત્ર, છાણણી, સમિદ્ધ અને કુશ પણ હોવા જોઈએ.
તિલપાત્રાણિ સદ્વાસો ગંધધૂપાનુલેપનમ્। આહરેદપસવ્યં ચ સર્વં દક્ષિણતઃ શનૈઃ
તિલના પાનના પાત્રો, સ્વચ્છ વસ્ત્રો, સુગંધિત ધૂપ અને લિપન લાવવું; બધું ધીમે ધીમે દક્ષિણ તરફ ગોઠવવું.
એવમાસાદ્ય તત્સર્વં ભવનસ્યોત્તરેંતરે। ગોમયેનાનુલિપ્તાયાં ગોમૂત્રેણ ચ મંડલમ્
આ રીતે બધું ગોઠવી, ઘરના ઉત્તર ભાગમાં ગોમયથી લિપેલા સ્થાને, ગૌમૂત્રથી મંડળ દોરવું.
સાક્ષતાભિઃ સપુષ્પાભિરદ્ભિઃ સવ્યાપસવ્યવત્। વિપ્રાણાં ક્ષાલયેત્પાદાવભિવંદ્ય પુનઃપુનઃ
પુષ્પયુક્ત શુદ્ધ જળથી, જમણા અને ડાબા બંને હાથથી, બ્રાહ્મણોના પગ ધોઈ, વારંવાર નમન કરવું.
આસનેષૂપવિષ્ટેષુ દર્ભવત્સુ વિધાનતઃ। ઉપસ્પૃષ્ટોદકાન્વિપ્રાનુપવેશ્યાનુમંત્રયેત્
જ્યારે બેસવાના સ્થાનો પર યોગ્ય રીતે દર્ભ ઘાસ પાથરીને તૈયાર કરવામાં આવે અને બ્રાહ્મણોએ પોતાને પાણીથી શુદ્ધ કરી લીધા હોય, ત્યારે તેમને બેસાડીને યોગ્ય મંત્રો ઉચ્ચારવા.
દ્વૌ દૈવે પિતૃકૃત્યે ત્રીનેકૈકં ચોભયત્ર વા। ભોજયેદીશ્વરોપીહ ન કુર્યાદ્વિસ્તરં બુધઃ
દૈવી કાર્યો માટે બે, પિતૃ કાર્ય માટે ત્રણ, અથવા બંને માટે એક-એક, અથવા જરૂર પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને ભોજન આપવું, પણ વિદ્વાન વ્યક્તિએ આ વિધિ વધારે જટિલ ન બનાવવી.
દૈવપૂર્વં નિવેદ્યાથ વિપ્રાનર્ઘાદિના બુધૈઃ। અગ્નૌ કુર્યાદનુજ્ઞાતો વિપ્રૈર્વિપ્રો યથાવિધિ
પહેલાં દૈવી કાર્ય માટે અર્પણ કરવું, પછી પરંપરા પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને અર્ઘ્ય વગેરેથી સન્માન આપવું અને તેમની મંજૂરીથી આગમાં વિધિ પ્રમાણે હવન કરવું.
સ્વગૃહ્યોક્તેન વિધિના કાલે કૃત્વા સમંતતઃ। અગ્નીષોમમયાભ્યાં તુ કુર્યાદાપ્યાયનં બુધઃ
પોતાની પરંપરા પ્રમાણે, યોગ્ય સમયે અને જગ્યા પર, વિદ્વાન વ્યક્તિએ અગ્નિ અને સોમના સહારે આ પોષણ વિધિ કરવી.