ભ્રમમાણા વને તસ્મિન્ચિંતયામાસ ભામિની। કો મે પિતા વા ભ્રાતા વા કો મે ત્રાતા ભવેદિહ
એ વનમાં ફરતી ફરતી એ તેજસ્વિ સ્ત્રી વિચારી રહી: 'મારો પિતા કોણ છે? ભાઈ કોણ છે? અહીં મારો રક્ષક કોણ બનશે?'
કસ્ય ભર્ત્તુરહં દત્તા કિયદ્વર્ષાસ્મિ ભૂતલે। ચિંતયંતી ચ દદૃશે સોમપુત્રેણ સાઙ્ગના
'મારે કોને પતિ તરીકે અપાઈ છે? પૃથ્વી પર કેટલા વર્ષ વિત્યા?' એમ વિચારી રહી ત્યારે ચંદ્રપુત્ર બુધે પોતાના સંગી સ્ત્રીઓ સાથે એને જોયી.
ઇલારૂપ સમાક્ષિપ્ત મનસા વરવર્ણિની। બુધસ્તદાપ્તયે યત્નમકરોત્કામપીડિતઃ
ઇલાના રૂપે મન મોહાઈ ગયેલી એ સુંદર સ્ત્રીને મેળવવા માટે, કામથી પીડિત બુધે પ્રયત્ન શરૂ કર્યા.
વિશિષ્ટાકારવાન્મુંડી સ કમંડલુપુસ્તકઃ। વેણુદંડકૃતાવેશઃ પવિત્રક ખનિત્રકઃ
એ વિશિષ્ટ રૂપવાળો, મુંડાયેલો, કમંડળ અને પુસ્તક ધરાવતો, વાંસની લાઠી, યજ્ઞોપવીત અને ખુરપી સાથે સજ્જ હતો.
દ્વિજરૂપઃ શિખી બ્રહ્મ નિગદન્કર્ણકુંડલી। વટુભિશ્ચાર્થિભિર્યુક્તઃ સમિત્પુષ્પકુશોદકૈઃ
દ્વિજ સ્વરૂપે, શિખા, યજ્ઞોપવીત અને કાનમાં કુંડળ પહેરેલા, ભિક્ષા માંગતા વટુઓથી ઘેરાયેલા, અને હાથમાં સમિધ, ફૂલ, કુશ અને પાણી ધરાવતા તે દેખાતા હતા.
કાલેન્વિષ્યાં તતસ્તસ્મિન્નાજુહાવ સ તામિલામ્। બહિર્વનસ્યાંતરિતઃ કિલ પાદપમંડપે
પછી યોગ્ય સમયે, જંગલની અંદર વૃક્ષોની છાયામાં આવેલા એક મંડપમાં, તેણે ઇલાને ત્યાં બોલાવી.
સસંભ્રમમકસ્માચ્ચ સોપાલંભમિવાભવત્। ત્યક્ત્વાગ્નિહોત્રશુશ્રૂષાં ક્વ ગતા મંદિરાન્મમ
અચાનક થોડી ઘબડાટ અને ઠપકાભર્યા સ્વરે તેણે પૂછ્યું: 'તમે અગ્નિહોત્રની સેવા છોડીને મારા ઘરેથી ક્યાં ગયા હતા?
ઇયં વિહારવેલા તે અતિક્રામતિ સાંપ્રતમ્। એહ્યેહિ પૃથુસુશ્રોણિ સંભ્રાંતા કેન હેતુના
હવે તારી વિહાર કરવાની વેળા પસાર થઈ રહી છે, ઓ વિશાળ નિતંબવાળી! આવો, આવો, તું આવું ગભરાઈ ગઈ છે, એનું કારણ શું છે?
ઇયં સાયંતની વેલા વિહારસ્યેહ વર્ત્તતે। કૃત્વોપલેપનં પુષ્પૈરલંકુરુ ગૃહં મમ૧૦૦ 1.8.
હમણાં અહીં વિહાર કરવાની સાંજની વેળા છે; પહેલા લપસણ લગાવી, પછી મારા ઘરને ફૂલોથી શોભાવો.
સાબ્રવીદ્વિસ્મૃતાહં ચ સર્વમેવ તપોધન। આત્માનં ત્વાં ચ ભર્ત્તારં કુલં ચ વદ મેનઘ
તેણીએ કહ્યું: 'હે તપસ્વી, હું બધું જ ભૂલી ગઈ છું—મારે પોતે, તું મારા પતિ અને મારા કુટુંબને પણ. હે નિર્દોષ, મને કહો.'
બુધઃ પ્રોવાચ તાં તન્વીમિલા ત્વં વરવર્ણિની। અહં ચ કામુકો નામ બહુવિદ્યો બુધઃ સ્મૃતઃ
બુધએ તે સુકુમારીને કહ્યું: 'તુ ઇલા છે, ઓ સુંદર! અને હું બુધ છું, જે અનેક વિદ્યા જાણે છે અને પ્રેમાળ કહેવાય છે.'
તેજસ્વિનઃ કુલે જાતઃ પિતા મે બ્રાહ્મણાધિપઃ। ઇતિ સા તસ્યવચનાત્પ્રવિષ્ટા બુધમંદિરમ્
'હું તેજસ્વી કુળમાં જન્મેલો છું, મારા પિતા બ્રાહ્મણોમાં પ્રમુખ છે.' એના વચનથી ઇલા બુધના ઘરમાં પ્રવેશી.
રત્નસ્તંભસમાકીર્ણં દિવ્યમાયાવિનિર્મિતમ્। ઇલા કૃતાર્થમાત્માનં મેને તદ્ભવને સ્થિતા
રત્નના સ્તંભોથી શોભાયમાન, દિવ્ય માયાથી બનેલા એ ઘરમાં રહી ઇલાએ પોતાને પૂર્ણ માન્યું.
અહો વૃત્તમહોરૂપમહો ધનમહોકુલમ્। મમ ચાસ્ય ચ ભર્ત્તુર્વા અહો લાવણ્યમુત્તમમ્
'આહ, કેવું ઉત્તમ વર્તન! આહ, કેટલું ધન અને મહાન કુળ! મારા અને મારા પતિ માટે પણ—આહ, કેવું અદભુત સૌંદર્ય!'
રેમે ચ સા તેન સમમતિકાલમિલા વને। સર્વભોગમયે ગેહે યથેંદ્રભવને તથા
ત્યાં ઇલાએ બુધ સાથે લાંબા સમય સુધી જંગલમાં આનંદ માણ્યો, સર્વ સુખોથી ભરેલા ઘરમાં, જાણે ઇન્દ્રના મહેલમાં હોય તેમ.
અથાન્વિષ્યંતો રાજાનં ભ્રાતરસ્તસ્ય માનવાઃ। ઇક્ષ્વાકુપ્રમુખા જગ્મુસ્તદા શરવણાંતિકમ્
પછી રાજાને શોધવા માટે, તેના ભાઈઓ—મનુપુત્રો, ઇક્ષ્વાકુના નેતૃત્વમાં—શરવન પાસે ગયા.
તતસ્તે દદૃશુઃ સર્વે વડવામગ્રતઃ સ્થિતામ્। રત્નપર્યંતકિરણદીપ્યમાનામનુત્તમામ્
ત્યાં સૌએ સામે એક અદભુત ઘોડીને જોયો, જે રત્નોથી શોભાતા કિરણોથી ઝગમગતો અને સર્વોત્તમ હતો.
સંપ્રાપ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્સર્વે વિસ્મયમાગતાઃ। અયં ચંદ્રપ્રભો નામ વાજી તસ્ય મહાત્મનઃ
તેમણે તેને ઓળખીને આશ્ચર્યચકિત થયા: 'આ તો ચંદ્રપ્રભા છે, તે મહાન આત્માવાળા રાજાનો ઘોડો.'
અગમદ્વડવારૂપમુત્તમં કેન હેતુના। તતસ્તુ મૈત્રાવરુણિં પપ્રચ્છુઃ સ્વપુરોહિતમ્
'આ શ્રેષ્ઠ ઘોડો ઘોડણીનું રૂપ કેમ ધારણ કરી બેઠો?' પછી તેમણે પોતાના પુરોહિત, મૈત્રાવરુણીને પૂછ્યું.
કિમેતદિત્યભૂચ્ચિત્રં વદ યોગવિદાં વર। વસિષ્ઠોપ્યબ્રવીત્સર્વં દૃષ્ટ્વા તં ધ્યાનચક્ષુષા
'આ શું અજાયબી છે?' એમ તેમણે યોગજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વશિષ્ઠજીને પૂછ્યું. વશિષ્ઠે ધ્યાનથી બધું જોઈને સમજાવ્યું.
સમયઃ શંભુદયિતા કૃતઃ શરવણે પુરા। યઃ પુમાન્પ્રવિશેચ્ચાત્ર સ નારીત્વમવાપ્સ્યતિ
'પૂર્વે શરવનમાં શિવપત્નીએ એક નિયમ રાખ્યો હતો—અહીં જે પુરુષ પ્રવેશે તે સ્ત્રી બની જાય.'
અયમશ્વોપિ નારીત્વમગાદ્રાજ્ઞા સહૈવ તુ। ઇલઃ પુરુષતામેતિ યથાસૌ ધનદોપમઃ
'આ ઘોડો પણ રાજા સાથે સ્ત્રીરૂપે થયો હતો; ઇલા ફરીથી પુરુષ બની જાય છે, જેમ તે પહેલા હતો, કુબેર જેવો.'
તથૈવ યત્નઃ કર્ત્તવ્ય આરાધ્ય ચ પિનાકિનમ્। તતસ્તે માનવા જગ્મુર્યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ
એ જ રીતે પ્રયત્ન કરવો અને પિનાકધારી ભગવાનની પૂજા કરવી જોઈએ. પછી એ લોકો મહાદેવ મહેશ્વર જ્યાં હતા ત્યાં ગયા.
તુષ્ટવુર્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ પાર્વતીપરમેશ્વરૌ। તાવૂચતુરલં ચૈષ સમયઃ કિં નુ સાંપ્રતં
એમણે પાર્વતી અને પરમેશ્વરને અનેક સ્તોત્રોથી પ્રસન્ન કર્યા. ત્યારે એ બંનેએ કહ્યું: 'બસ, હવે નિર્ધારિત સમય આવી ગયો છે, હવે શું કરવું?'
ઇક્ષ્વાકોરશ્વમેધેન યત્ફલં સ્યાત્તદાવયોઃ। દત્વા કિંપુરુષો વીરઃ સ ભવિષ્યત્યસંશયમ્
ઇક્ષ્વાકુએ અશ્વમેઘ યજ્ઞથી જે ફળ મેળવ્યું, એ બંને અમને મળશે; એ ફળ આપવાથી, શું એ વીર નિશ્ચિતપણે કિમ્પુરુષ બનશે?
તથેત્યુક્ત્વા તુ તે સર્વે જગ્મુર્વૈવસ્વતાત્મજાઃ। ઇષ્ટ્વાશ્વમેધેન તત ઇલા કિંપુરુષોભવત્
'એવું જ થાઓ' એમ કહી, બધા વૈવસ્વતના પુત્રો ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. પછી અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરીને ઇલા કિમ્પુરુષ બની.
માસમેકં પુમાન્વીરઃ સ્ત્રીત્વં માસમભૂત્પુનઃ। બુધસ્ય ભવને તિષ્ઠન્નિલો ગર્ભધરોભવત્
એક માસ સુધી એ વીર પુરુષ રહ્યો અને બીજો માસ ફરી સ્ત્રી થયો; બુધના ઘરે રહેતાં ઇલાએ ગર્ભ ધારણ કર્યો.
અજીજનત્પુત્રમેકમનેકગુણસંયુતમ્। બુધ ઉત્પાદ્ય તં પૂરું સ સ્વર્ગમગમત્પુનઃ
એણે અનેક ગુણોથી યુક્ત એક પુત્રને જન્મ આપ્યો; બુધે એ પુત્ર, પૂરુને જન્મ આપ્યા પછી, ફરી સ્વર્ગે ગયા.
ઇલસ્ય નામ્ના તદ્વર્ષમિલાવૃતમભૂત્તદા। સોમાર્કવંશજો રાજા ઇલોભૂદ્વંશવર્દ્ધનઃ
ઇલાના નામ પરથી એ પ્રદેશ ઇલાવૃત કહેવાયો; ચંદ્રવંશ અને સૂર્યવંશમાં જન્મેલો રાજા ઇલા વંશને વધારનાર બન્યો.
એવં પુરૂરવાઃ પૂરોરભવદ્વંશવર્દ્ધનઃ। ઇક્ષ્વાકુરર્કવંશસ્ય તથૈવોક્તો નરેશ્વરઃ
એ રીતે, પૂરુનો પુત્ર પુરૂરવા વંશને વધારનાર થયો; એ જ રીતે, ઇક્ષ્વાકુ અને સૂર્યવંશના રાજા કહેવાય છે.