તતોયોધ્યાં સમાગત્ય સમતિષ્ઠદ્યથા પુરા। અથૈકદા રથારૂઢ ઇલો નિજ સુતો મનોઃ
પછી મનુ અયોધ્યામાં પાછા આવી ગયા અને અગાઉ જે રીતે રાજ્ય ચલાવ્યું હતું એ જ રીતે ફરીથી સંભાળ્યું. એક દિવસ મનુના પોતાના પુત્ર ઇલા રથ પર ચઢ્યા.
નિર્જગામાર્થસિધ્યર્થમિનપ્રાયાં મહીમિમાં। ભ્રમન્દ્વીપાનિ સર્વાણિ ક્ષ્માભૃતઃ સંપ્રસાધયન્
ઇલાએ પોતાના કાર્યસિદ્ધિ માટે આ પૃથ્વી પર નીકળ્યા, બધા દ્વીપોમાં ફર્યા અને ભૂમિના રાજાઓને જીત્યા.
જગામોપવનં શંભોરથાકૃષ્ટઃ પ્રતાપવાન્। કલ્પદ્રુમલતાકીર્ણં નામ્ના શરવણં મહત્
પછી તે પોતાની પ્રતિષ્ઠાથી શિવજીના પાવન વનમાં, કલ્પવૃક્ષની લતાથી ભરેલા અને 'શરવણ' નામના મહાન વનમાં ગયા.
રમતે યત્ર દેવેશઃ સોમઃ સોમાર્દ્ધશેખરઃ। ઉમયા સમયસ્તત્ર પુરા શરવણે કૃતઃ
જ્યાં દેવોના સ્વામી, ચંદ્રકલા ધારણ કરનાર શિવ, ઉમા સાથે આનંદથી વિહાર કરે છે; એ શરવણમાં પ્રાચીન સમયમાં ઉમા સાથે સંમતિ થયેલી હતી.
પુંનામસંજ્ઞં યત્કિંચિદાગમિષ્યતિ નો વનં। સ્ત્રીત્વમેષ્યતિ તત્સર્વં દશયોજનમંડલે
આ વનમાં masculine નામ ધરાવતો જે પણ પ્રવેશ કરશે, તે બધું દશ યોજનના વિસ્તારમાં સ્ત્રી બની જશે.
અજ્ઞાતસમયો રાજા ઇલઃ શરવણં ગતઃ। સ્ત્રીત્વં જગામ સહસા બડવાશ્વોઽભવત્ક્ષણાત્
એ સંમતિ જાણ્યા વિના રાજા ઇલા શરવણમાં ગયા અને તુરંત જ સ્ત્રી બની ગયા, એક ક્ષણે ઘોડી જેવી રૂપાંતર પામ્યા.
પુરુષત્વે કૃતં સર્વં સ્ત્રીકાયે વિસ્મૃતં તતઃ। ઇલેતિ સાભવન્નારી પીનોન્નતઘનસ્તની
પુરૂષ અવસ્થામાં કરેલું બધું સ્ત્રી શરીરમાં ભૂલી ગયા; હવે એ 'ઇલા' નામે જાણીતી, ઊંચા ઘણા અને ગોળ સ્તનોવાળી સ્ત્રી બની.
ઉન્નતશ્રોણિજઘના પદ્મપત્રાયતેક્ષણા। પૂર્ણેન્દુવદના તન્વી વિલાસિન્યસિતેક્ષણા
એના ઊંચા નિતંબ અને જાંઘો, કમળપાંદડાની જેમ વિશાળ આંખો, પાતળી કાયા, પૂર્ણ ચંદ્ર જેવું ચહેરું અને રમૂજી, કાળી આંખો હતી.
પીનોન્નતાયતભુજા નીલકુંચિતમૂર્દ્ધજા। તનુલોમા સુવદના મૃદુગદ્ગદભાષિણી
પુષ્ટ અને લાંબા હાથ, વાળ ઘાટા અને વાંકડિયા, શરીર પર નરમ વાળ, સુંદર ચહેરો અને મૃદુ, ગૂંજીને બોલતી હતી.
શ્યામાગૌરેણ વર્ણેન તનુતામ્રનખાંકુરા। કાર્મુકભ્રૂયુગોપેતા હંસાવરણગામિની
ક્યારેક શ્યામ, ક્યારેક ગૌરવર્ણ, પાતળી તાંબાગોળ નખ, ધનુષ્ય જેવી વાંકી ભ્રૂઓ અને હંસની ચાલ જેવી ગતિ ધરાવતી હતી.
ભ્રમમાણા વને તસ્મિન્ચિંતયામાસ ભામિની। કો મે પિતા વા ભ્રાતા વા કો મે ત્રાતા ભવેદિહ
એ વનમાં ફરતી ફરતી એ તેજસ્વિ સ્ત્રી વિચારી રહી: 'મારો પિતા કોણ છે? ભાઈ કોણ છે? અહીં મારો રક્ષક કોણ બનશે?'
કસ્ય ભર્ત્તુરહં દત્તા કિયદ્વર્ષાસ્મિ ભૂતલે। ચિંતયંતી ચ દદૃશે સોમપુત્રેણ સાઙ્ગના
'મારે કોને પતિ તરીકે અપાઈ છે? પૃથ્વી પર કેટલા વર્ષ વિત્યા?' એમ વિચારી રહી ત્યારે ચંદ્રપુત્ર બુધે પોતાના સંગી સ્ત્રીઓ સાથે એને જોયી.
ઇલારૂપ સમાક્ષિપ્ત મનસા વરવર્ણિની। બુધસ્તદાપ્તયે યત્નમકરોત્કામપીડિતઃ
ઇલાના રૂપે મન મોહાઈ ગયેલી એ સુંદર સ્ત્રીને મેળવવા માટે, કામથી પીડિત બુધે પ્રયત્ન શરૂ કર્યા.
વિશિષ્ટાકારવાન્મુંડી સ કમંડલુપુસ્તકઃ। વેણુદંડકૃતાવેશઃ પવિત્રક ખનિત્રકઃ
એ વિશિષ્ટ રૂપવાળો, મુંડાયેલો, કમંડળ અને પુસ્તક ધરાવતો, વાંસની લાઠી, યજ્ઞોપવીત અને ખુરપી સાથે સજ્જ હતો.
દ્વિજરૂપઃ શિખી બ્રહ્મ નિગદન્કર્ણકુંડલી। વટુભિશ્ચાર્થિભિર્યુક્તઃ સમિત્પુષ્પકુશોદકૈઃ
દ્વિજ સ્વરૂપે, શિખા, યજ્ઞોપવીત અને કાનમાં કુંડળ પહેરેલા, ભિક્ષા માંગતા વટુઓથી ઘેરાયેલા, અને હાથમાં સમિધ, ફૂલ, કુશ અને પાણી ધરાવતા તે દેખાતા હતા.
કાલેન્વિષ્યાં તતસ્તસ્મિન્નાજુહાવ સ તામિલામ્। બહિર્વનસ્યાંતરિતઃ કિલ પાદપમંડપે
પછી યોગ્ય સમયે, જંગલની અંદર વૃક્ષોની છાયામાં આવેલા એક મંડપમાં, તેણે ઇલાને ત્યાં બોલાવી.
સસંભ્રમમકસ્માચ્ચ સોપાલંભમિવાભવત્। ત્યક્ત્વાગ્નિહોત્રશુશ્રૂષાં ક્વ ગતા મંદિરાન્મમ
અચાનક થોડી ઘબડાટ અને ઠપકાભર્યા સ્વરે તેણે પૂછ્યું: 'તમે અગ્નિહોત્રની સેવા છોડીને મારા ઘરેથી ક્યાં ગયા હતા?
ઇયં વિહારવેલા તે અતિક્રામતિ સાંપ્રતમ્। એહ્યેહિ પૃથુસુશ્રોણિ સંભ્રાંતા કેન હેતુના
હવે તારી વિહાર કરવાની વેળા પસાર થઈ રહી છે, ઓ વિશાળ નિતંબવાળી! આવો, આવો, તું આવું ગભરાઈ ગઈ છે, એનું કારણ શું છે?
ઇયં સાયંતની વેલા વિહારસ્યેહ વર્ત્તતે। કૃત્વોપલેપનં પુષ્પૈરલંકુરુ ગૃહં મમ૧૦૦ 1.8.
હમણાં અહીં વિહાર કરવાની સાંજની વેળા છે; પહેલા લપસણ લગાવી, પછી મારા ઘરને ફૂલોથી શોભાવો.
સાબ્રવીદ્વિસ્મૃતાહં ચ સર્વમેવ તપોધન। આત્માનં ત્વાં ચ ભર્ત્તારં કુલં ચ વદ મેનઘ
તેણીએ કહ્યું: 'હે તપસ્વી, હું બધું જ ભૂલી ગઈ છું—મારે પોતે, તું મારા પતિ અને મારા કુટુંબને પણ. હે નિર્દોષ, મને કહો.'
બુધઃ પ્રોવાચ તાં તન્વીમિલા ત્વં વરવર્ણિની। અહં ચ કામુકો નામ બહુવિદ્યો બુધઃ સ્મૃતઃ
બુધએ તે સુકુમારીને કહ્યું: 'તુ ઇલા છે, ઓ સુંદર! અને હું બુધ છું, જે અનેક વિદ્યા જાણે છે અને પ્રેમાળ કહેવાય છે.'
તેજસ્વિનઃ કુલે જાતઃ પિતા મે બ્રાહ્મણાધિપઃ। ઇતિ સા તસ્યવચનાત્પ્રવિષ્ટા બુધમંદિરમ્
'હું તેજસ્વી કુળમાં જન્મેલો છું, મારા પિતા બ્રાહ્મણોમાં પ્રમુખ છે.' એના વચનથી ઇલા બુધના ઘરમાં પ્રવેશી.
રત્નસ્તંભસમાકીર્ણં દિવ્યમાયાવિનિર્મિતમ્। ઇલા કૃતાર્થમાત્માનં મેને તદ્ભવને સ્થિતા
રત્નના સ્તંભોથી શોભાયમાન, દિવ્ય માયાથી બનેલા એ ઘરમાં રહી ઇલાએ પોતાને પૂર્ણ માન્યું.
અહો વૃત્તમહોરૂપમહો ધનમહોકુલમ્। મમ ચાસ્ય ચ ભર્ત્તુર્વા અહો લાવણ્યમુત્તમમ્
'આહ, કેવું ઉત્તમ વર્તન! આહ, કેટલું ધન અને મહાન કુળ! મારા અને મારા પતિ માટે પણ—આહ, કેવું અદભુત સૌંદર્ય!'
રેમે ચ સા તેન સમમતિકાલમિલા વને। સર્વભોગમયે ગેહે યથેંદ્રભવને તથા
ત્યાં ઇલાએ બુધ સાથે લાંબા સમય સુધી જંગલમાં આનંદ માણ્યો, સર્વ સુખોથી ભરેલા ઘરમાં, જાણે ઇન્દ્રના મહેલમાં હોય તેમ.
અથાન્વિષ્યંતો રાજાનં ભ્રાતરસ્તસ્ય માનવાઃ। ઇક્ષ્વાકુપ્રમુખા જગ્મુસ્તદા શરવણાંતિકમ્
પછી રાજાને શોધવા માટે, તેના ભાઈઓ—મનુપુત્રો, ઇક્ષ્વાકુના નેતૃત્વમાં—શરવન પાસે ગયા.
તતસ્તે દદૃશુઃ સર્વે વડવામગ્રતઃ સ્થિતામ્। રત્નપર્યંતકિરણદીપ્યમાનામનુત્તમામ્
ત્યાં સૌએ સામે એક અદભુત ઘોડીને જોયો, જે રત્નોથી શોભાતા કિરણોથી ઝગમગતો અને સર્વોત્તમ હતો.
સંપ્રાપ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્સર્વે વિસ્મયમાગતાઃ। અયં ચંદ્રપ્રભો નામ વાજી તસ્ય મહાત્મનઃ
તેમણે તેને ઓળખીને આશ્ચર્યચકિત થયા: 'આ તો ચંદ્રપ્રભા છે, તે મહાન આત્માવાળા રાજાનો ઘોડો.'
અગમદ્વડવારૂપમુત્તમં કેન હેતુના। તતસ્તુ મૈત્રાવરુણિં પપ્રચ્છુઃ સ્વપુરોહિતમ્
'આ શ્રેષ્ઠ ઘોડો ઘોડણીનું રૂપ કેમ ધારણ કરી બેઠો?' પછી તેમણે પોતાના પુરોહિત, મૈત્રાવરુણીને પૂછ્યું.
કિમેતદિત્યભૂચ્ચિત્રં વદ યોગવિદાં વર। વસિષ્ઠોપ્યબ્રવીત્સર્વં દૃષ્ટ્વા તં ધ્યાનચક્ષુષા
'આ શું અજાયબી છે?' એમ તેમણે યોગજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વશિષ્ઠજીને પૂછ્યું. વશિષ્ઠે ધ્યાનથી બધું જોઈને સમજાવ્યું.