ન પુરગ્રામદુર્ગાણિ ન ચાયુધધરા નરાઃ। મ્રિયંતે યત્ર દુઃખં ચ નાર્થશાસ્ત્રસ્ય ચાદરઃ
ત્યાં શહેરો, ગામડાં કે કિલ્લા નહોતા, ન તો કોઈ શસ્ત્રધારી પુરુષો હતા; જ્યાં દુઃખ નહોતું અને અર્થશાસ્ત્રનું પણ માન નહોતું.
ધર્મૈકતાનાઃ પુરુષાઃ પૃથૌ રાજ્યં પ્રશાસતિ। કથિતાનિ ચ પાત્રાણિ યત્ક્ષીરં ચ યથા તવ
પૃથુ રાજ્ય કરે ત્યારે લોકો માત્ર ધર્મમાં તત્પર રહે છે; તું જે પૂછ્યું તે પ્રમાણે વાસણો અને દુધનું વર્ણન કર્યું છે.
યેષાં યેન રુચિસ્તત્ર તેભ્યો દત્તં વિજાનતા। યજ્ઞશ્રીદેષુ સર્વેષુ મયા તુભ્યં નિવેદિતં
જેને જેવું ગમતું હતું, તેમને તે પ્રમાણે જ્ઞાનપૂર્વક આપ્યું; યજ્ઞની સર્વ વૈભવો મેં તને અર્પણ કર્યા છે.
દુહિતૃત્વં ગતા યસ્માત્પૃથોઃ પૃથ્વી મહામતે। તસ્યાનુસારયોગાચ્ચ પૃથિવી વિશ્રુતા બુધૈઃ
પૃથ્વી પૃથુની દીકરી બની, હે વિદ્વાન, અને તેની આજ્ઞા અનુસરીને, પૃથ્વીનું નામ પૃથ્વી તરીકે જ્ઞાતિમાં પ્રસિદ્ધ થયું.
ભીષ્મ ઉવાચ। આદિત્યવંશમખિલં વદ બ્રહ્મન્યથાક્રમં। સોમવંશં ચ તત્ત્વજ્ઞ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ
ભીષ્મે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, મને આખો આદિત્ય વંશ ક્રમશઃ કહો, અને સોમ વંશ પણ સાચી રીતે કહો.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। વિવસ્વાન્કશ્યપાત્પૂર્વમદિત્યામભવત્પુરા। તસ્ય પત્નીત્રયં તદ્વત્સંજ્ઞા રાજ્ઞી પ્રભા તથા
પુલસ્ત્યે કહ્યું: કશ્યપ અને અદિતિથી પહેલા વિવસ્વાન જન્મ્યા; તેને સંજ્ઞા, રાજ્ઞી અને પ્રભા નામની ત્રણ પત્નીઓ હતી.
રૈવતસ્ય સુતા રાજ્ઞી રેવતં સુષુવે સુતં। પ્રભા પ્રભાતં સુષુવે ત્વાષ્ટ્રં સંજ્ઞા તથા મનું
રાજ્ઞીએ, જે રૈવતની પુત્રી હતી, રેવતને જન્મ આપ્યો; પ્રભાએ પ્રભાતને જન્મ આપ્યો અને સંજ્ઞાએ ત્વષ્ટા અને મનુને જન્મ આપ્યો.
યમશ્ચ યમુના ચૈવ યમલૌ ચ બભૂવતુઃ। તતસ્તેજોમયં રૂપમસહંતી વિવસ્વતઃ
યમ અને યમુના તથા યમલ નામના જડવા જન્મ્યા; પછી તેઓ વિવસ્વાનના તેજને સહન ન કરી શક્યા અને અલગ સ્વરૂપ ધારણ કર્યા.
નારીમુત્પાદયામાસ સ્વશરીરાદનિંદિતાં। ત્વાષ્ટ્રી સ્વરૂપરૂપેણ નામ્ના છાયેતિ ભામિની
તેણે પોતાના શરીરમાંથી નિર્દોષ, પોતાની જેમ દેખાતી એક સ્ત્રી ઉત્પન્ન કરી, જેનું નામ છાયા હતું, અને તે તેજસ્વી હતી.
કિંકરોમીતિ પુરતઃ સંસ્થિતાં તામભાષત। છાયે ત્વં ભજ ભર્તારં મદીયં તં વરાનને
તે છાયાને સામે ઉભી જોઈને કહ્યું: 'છાયા, હે સુંદર, તું મારા પતિની સેવા કર.'
અપત્યાનિ મદીયાનિ માતૃસ્નેહેન પાલય। તથેત્યુક્ત્વા ચ સા દેવમગાત્કામાય સુવ્રતા
મારા બાળકોને માતૃસ્નેહથી સંભાળજે. આવું કહી, તે પવિત્ર સ્ત્રી ઈચ્છાથી દેવ પાસે ગઈ.
કામયામાસ દેવોપિ સંજ્ઞેયમિતિ ચાદરાત્। જનયામાસ સાવર્ણિં મનું મનુસ્વરૂપિણમ્
દેવતાએ પણ આદરપૂર્વક વિચાર્યું કે 'આ સંજ્ઞા છે' અને તેને ઇચ્છી. પછી તે સંજ્ઞા સ્વરૂપી મનુના રૂપમાં સાવર્ણિ મનુને જન્મ આપ્યો.
સવર્ણત્વાચ્ચ સાવર્ણેર્મનોર્વૈવસ્વતસ્ય તુ। તતઃ સુતાં ચ તપતીં ત્વાષ્ટ્રીં ચૈવ ક્રમેણ તુ
સાવર્ણિ મનુને વર્ણમાં સમાન હોવાથી તેને સાવર્ણિ કહેવાયો, જે વૈવસ્વત મનુનો પુત્ર હતો. પછી ક્રમશઃ તપતી અને ત્વષ્ટ્રી નામની પુત્રીઓને જન્મ આપી.
છાયાયાં જનયામાસ સંજ્ઞેયમિતિ ભાસ્કરઃ। છાયા સ્વપુત્રે ત્વધિકં સ્નેહં ચક્રે મનૌ તદા
છાયા પાસે, ભાસ્કરે સંજ્ઞેય નામે પુત્રને જન્મ આપ્યો. ત્યારે છાયાએ પોતાના પુત્ર પર મનુ કરતાં વધારે સ્નેહ કર્યો.
ન ચક્ષમે મનુઃ પૂર્વસ્તદ્યમઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ। સંતર્જયામાસ તદા પાદમુત્ક્ષિપ્ય દક્ષિણં
મનુએ એ અસહ્ય માન્યું; યમ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને તેણે જમણી પગ ઉંચકીને તેને ધમકી આપી.
શશાપ ચ યમં છાયા ભવતુ ક્રિમિસંયુતઃ। પાદોયમેકો ભવિતા પૂયશોણિતવિસ્રવઃ
છાયાએ યમને શાપ આપ્યો: 'તારો આ પગ કીડાંથી ભરાઈ જાય અને એમાંથી ફૂંસી અને લોહી વહે.'
નિવેદયામાસ પિતુર્યમઃ શાપેન ધર્ષિતઃ। નિઃકારણમહં શપ્તો માત્રા દેવ સકોપયા
શાપથી દુઃખી યમએ પિતાને કહ્યું: 'દેવ, મારી માતાએ ક્રોધથી અને કોઈ કારણ વિના મને શાપ આપ્યો છે.'
બાલભાવાન્મયા કિંચિદુદ્યતશ્ચરણઃ સકૃત્। મનુના વાર્યમાણાપિ મમ શાપમદાદ્વિભો
'મારી બાળમૂર્ખતાથી મેં માત્ર એક વાર થોડું પગ ઉંચક્યું હતું; મનુએ મને અટકાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છતાં પણ તેણે મને શાપ આપ્યો, પ્રભુ.'
પ્રાયો ન માતા સાસ્માકમસમા સ્નેહતો યતઃ। દેવોપ્યાહ યમં ભૂયઃ કિં કરોમિ મહામતે૫૦ 1.8.
'તે સાચી રીતે અમારી માતા નથી, કારણ કે તેનો સ્નેહ અમારા માટે સમાન નથી.' દેવએ પછી યમને પુછ્યું: 'હું હવે શું કરું, વિદ્વાન?'
સૌખ્યાત્કસ્ય ન દુઃખં સ્યાદથવા કર્મસંતતિઃ। અનિવાર્યા ભવસ્યાપિ કા કથાન્યેષુ જંતુષુ
'સુખ માટે કોણ દુઃખ ભોગવે નહિ? કે પછી, એ કર્મનો બંધ છે; જો તારા જેવા માટે પણ એ ટાળી શકાયું નથી, તો બીજાના શું કહેવું?'
કૃકવાકુસ્તવ પદે સ ક્રિમિં ભક્ષયિષ્યતિ। ખંજં ચ રુચિરં ચૈવ પાદમેતદ્ભવિષ્યતિ
'તારા પગે કાગડો કીડાં ખાશે; આ પગ લંગડો અને વિકૃત બની જશે.'
એવમુક્તઃ સમાશ્વસ્તસ્તપસ્તીવ્રં ચકાર હ। વૈરાગ્યાત્પુષ્કરે તીર્થે ફલફેનાનિલાશનઃ
આ રીતે સાંભળીને, યમને શાંતિ મળી અને તેણે કઠિન તપ આરંભ્યું; વૈરાગ્યથી, પુષ્કર તીર્થે ફળ, ફેન અને વાયુથી જીવતો રહ્યો.
પિતામહં સમારાધ્ય યાવદ્વર્ષાયુતં પુનઃ। તપઃપ્રભાવાદ્દેવેશઃ સંતુષ્ટઃ પદ્મસંભવઃ
પિતામહની દસ હજાર વર્ષ સુધી આરાધના કરીને, તેના તપના પ્રભાવથી દેવોના સ્વામી પદ્મભુ પ્રસન્ન થયા.
વવ્રે સ લોકપાલત્વં પિતૃલોકં તથાક્ષયં। ધર્માધર્માત્મકસ્યાસ્ય જગતસ્તુ પરીક્ષણમ્
યમએ લોકપાલપદ, અક્ષય પિતૃલોક અને ધર્મ-અધર્મથી ભરેલા જગતનું પરીક્ષણ કરવાની શક્તિ માગી.
એવં સ લોકપાલત્વમગમત્પદ્મસંભવાત્। પિતૄણામાધિપત્યં ચ ધર્માધર્મસ્ય ચાનઘ
આ રીતે પદ્મભુ પાસેથી યમને લોકપાલપદ, પિતૃઓ પર અધિપત્ય અને ધર્મ-અધર્મ પર અધિકાર મળ્યો, હે નિર્દોષ.
વિવસ્વાનથ તજ્જ્ઞાત્વા સંજ્ઞાયાઃ કર્મચેષ્ટિતં। ત્વષ્ટુઃ સમીપમગમદાચચક્ષે સરોષવાન્
પછી વૈવસ્વત દેવએ સંજ્ઞાના વર્તન જાણીને ત્વષ્ટ્ર પાસે ગયા અને રોષથી તેને કહ્યું.
તમુવાચ તતસ્ત્વષ્ટા સાંત્વપૂર્વમિદં વચઃ। તવાસહંતી ભગવંસ્તેજસ્તીવ્રં તમોનુદ
ત્યારે ત્વષ્ટ્રે સૌમ્ય વાણીથી કહ્યું: 'ભગવાન, તમારું તેજ, અંધકારને દુર કરનાર, તેના માટે અસહ્ય હતું.'
બડવારૂપમાસ્થાય મત્સકાશમિહાગતા। નિવારિતા મયા સા ચ ત્વદ્ભયેન દિવસ્પતે
'તે ઘોડીની આકૃતિ ધારણ કરીને મારી પાસે આવી; પણ, દિનકર્તા, હું તો તમારા ભયથી તેને રોકી રાખી.'
યસ્માદવિજ્ઞાતમના મત્સકાશમિહાગતા। તસ્માન્મદીયં ભવનં પ્રવેષ્ટું ન તવાર્હતિ
કેમ કે તું અજાણ્યા મનથી મારા પાસે આવી છે, તેથી તને મારા ઘરમાં પ્રવેશવાનો અધિકાર નથી.
એવમુક્તા જગામાશુ મરુદેશમનિંદિતા। બડવારૂપમાસ્થાય ભૂતલે સંપ્રતિષ્ઠિતા
આ રીતે કહ્યું પછી, તે નિર્દોષ સ્ત્રી તરત જ રણ પ્રદેશમાં ગઈ, ઘોડાની આકૃતિ ધારણ કરી અને ધરા પર ઊભી રહી.