વેદ્ધુમેવોદ્યતઃ કોપાચ્છરેણામિતવિક્રમઃ। તતો ગોરૂપમાસ્થાય ભૂઃ પલાયિતુમુદ્યતા
ત્યારે તે અપરિમિત પરાક્રમવાળો ક્રોધથી પૃથ્વીને તીક્ષ્ણ બાણથી ભેદવા તૈયાર થયો; ત્યારે પૃથ્વી ગાયનું રૂપ ધારણ કરીને ભાગવા લાગી.
પૃષ્ઠે ત્વન્વગમત્તસ્યાઃ પૃથુઃ સેષુશરાસનઃ। તતઃ સ્થિત્વૈકદેશે તુ કિં કરોમીતિ ચાબ્રવીત્
પૃથુએ ધનુષ અને બાણ લઈને તેની પાછળથી પીછો કર્યો; પછી એક જગ્યાએ ઊભી રહી પૃથ્વીએ પૂછ્યું: 'હું શું કરું?'
પૃથુરપ્યવદદ્વાક્યમીપ્સિતં દેહિ સુવ્રતે। સર્વસ્ય જગતઃ શીઘ્રં સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ
પૃથુએ પણ કહ્યું: 'હે સદ્ગુણે, તું તરત જ સમગ્ર જગત માટે, સ્થાવર અને જંગમ બધાને જે જોઈએ તે આપી દે.'
તથેતિ ચાબ્રવીદ્ભૂમિર્દુદોહ સ નરાધિપઃ। સ્વકે પાણૌ પૃથુર્વત્સં કૃત્વા સ્વાયંભુવં મનું
પૃથ્વીએ કહ્યું: 'જેમ તું કહે છે તેમ જ થશે,' અને એ રાજાએ પોતાના હાથમાં સ્વાયંભુવ મનુને વાછરડા બનાવી પૃથ્વીનું દુધ દોહ્યું.
તદન્નમભવદ્દુગ્ધં પ્રજા જીવંતિ યેન તુ। તતસ્તુ ઋષિભિર્દુગ્ધા વત્સઃ સોમસ્તદાભવત્
એ દુધ અન્નરૂપે બન્યું, જેના દ્વારા પ્રજાઓ જીવતી રહી; પછી ઋષિઓએ પણ પૃથ્વીનું દુધ દોહ્યું, ત્યારે વાછરડો સોમ બન્યો.
દોગ્ધા વાચસ્પતિરભૂત્પાત્રં વેદસ્તપો રસઃ। દેવૈશ્ચ વસુધા દુગ્ધા મરુદ્દોગ્ધા તદાભવત્
દોહનાર વાચસ્પતિ થયા, પાત્ર વેદ હતું અને રસ તપ હતો; દેવોએ પણ પૃથ્વીનું દુધ દોહ્યું, ત્યારે દોહનાર મરુત બન્યા.
ઇન્દ્રો વત્સઃ સમભવત્ક્ષીરમૂર્જ્જસ્વલં બલં। દેવાનાં કાંચનં પાત્રં પિતૃણાં રાજતં તથા
ઇન્દ્ર વાછરડો બન્યો, દુધ બળ અને ઊર્જાસભર હતું; દેવો માટે પાત્ર સોનાનું હતું અને પિતૃઓ માટે ચાંદીનું.
અંતકશ્ચાભવદ્દોગ્ધા યમો વત્સઃ સ્વધા રસઃ। બિલં ચ પાત્રં નાગાનાં તક્ષકો વત્સકોભવત્
દોહનાર અંતક બન્યો, યમ વાછરડો અને રસ સ્વધા હતો; નાગો માટે પાત્ર બિલ હતું અને તક્ષક વાછરડો બન્યો.
વિષં ક્ષીરં તતો દોગ્ધા ધૃતરાષ્ટ્રોભવત્પુનઃ। અસુરૈરપિ દુગ્ધેયં આયસે શત્રુપીડનમ્
પછી દુધ રૂપે વિષ નીકળ્યું અને ધૃતરાષ્ટ્ર દોહનાર બન્યો; અસુરોએ પણ પૃથ્વીનું દુધ દોહ્યું, લોખંડના પાત્રમાં દુશ્મનોને પીડાવનાર રસ મળ્યો.
પાત્રે માયામભૂદ્વત્સઃપ્રાલ્હાદિસ્તુવિરોચનઃ। દોગ્ધા ત્રિમૂર્દ્ધા તત્રાસીન્માયા યેન પ્રવર્તિતા
અસુરો માટે માયા પાત્ર બની, પ્રહ્લાદ અને વિરોચન વાછરડા બન્યા; દોહનાર ત્રિમૂર્ધા હતો અને તેના દ્વારા માયા ઉત્પન્ન થઈ.
યક્ષૈશ્ચ વસુધા દુગ્ધા પુરાંતર્દ્ધાનમીપ્સુભિઃ। કૃત્વા વિશ્વાવસું વત્સં મણિમંતં મહીપતે
યક્ષોએ પણ ગુપ્ત ધન મેળવવાની ઇચ્છાથી પૃથ્વીનું દુધ દોહ્યું; વિશ્વાવસુને વાછરડો અને મણિ પાત્ર બનાવ્યું, હે રાજા.
પ્રેતરક્ષોગણૈર્દુગ્ધા વસા રુધિરમુલ્બણં। રૌપ્યનાભોભવદ્દોગ્ધા સુમાલી વત્સ એવ ચ
પ્રેત અને રાક્ષસોના સમૂહોએ ચરબી અને ભયાનક લોહી દોહ્યું; દોહનાર અને વાછરડો બંને સુમાલી અને પાત્ર ચાંદીનું હતું.
ગંધર્વૈશ્ચ પુનર્દુગ્ધા વસુધા સાપ્સરોગણૈઃ। વત્સં ચિત્રરથં કૃત્વા ગંધાન્પદ્મદલે તથા
ગંધર્વો અને અપ્સરાઓએ ફરીથી ધરતીને દુધારી, ચિત્રરથને વાછરડું બનાવીને, કમળના પાંદડાં પર સુગંધો એકત્ર કરી.
દોગ્ધાવસુરુચિર્નામાથર્વવેદસ્ય પારગઃ। ગિરિભિર્વસુધા દુગ્ધા રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
અથર્વવેદના પંડિત અને સુરૂચિ નામે પ્રસિદ્ધ ડોધાએ પર્વતોને વાછરડાં બનાવી ધરતીમાંથી વિવિધ રત્નો મેળવ્યા.
ઔષધાનિ ચ દિવ્યાનિ દોગ્ધા મેરુર્મહીધરઃ। વત્સોભૂદ્ધિમવાંસ્તત્ર પાત્રં શૈલમયં પુનઃ
મહાન પર્વત મેરુએ દિવ્ય ઔષધિઓ માટે ધરતીને દુધારી, હિમવંતને વાછરડું બનાવી અને પથ્થરની વાસણમાં દુધ લીધું.
વૃક્ષૈશ્ચ વસુધા દુગ્ધા ક્ષીરં છિન્નપ્રરોહણં। પાલાશપાત્રે દોગ્ધા તુ સાલઃ પુષ્પવનાકુલઃ
વૃક્ષોએ ધરતીમાંથી રસ મેળવ્યો, પલાશના પાંદડાંના વાસણમાં, અને પુષ્પોથી ભરેલું સાલ વૃક્ષ દુધારું બન્યું.
પ્લક્ષોભવત્તતો વત્સઃ સર્વવૃક્ષવનાધિપઃ। એવમન્યૈશ્ચ વસુધા તથા દુગ્ધા યથેચ્છતઃ
પછી બધા વૃક્ષો અને વનના રાજા પ્લક્ષ વાછરડું બન્યું; એ રીતે, બીજાઓએ પણ પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ધરતીને દુધારી.
આયુર્દ્ધનાનિ સૌખ્યં ચ પૃથૌ રાજ્યં પ્રશાસતિ। ન દારિદ્ર્યં તથા રોગી નાધનોનચપાપકૃત્
પૃથુ રાજ કરે ત્યારે આયુષ્ય, ધન અને સુખ મળે છે; ત્યાં ન તો ગરીબી રહે, ન રોગ, ન કોઈ ગરીબ કે પાપી હોય.
નોપસર્ગા ન ચાઘાતઃ પૃથૌ રાજ્યં પ્રશાસતિ। નિત્યંપ્રમુદિતાલોકા દુઃખશોકવિવર્જિતાઃ
પૃથુ રાજ્ય ચલાવે ત્યારે કોઈ આપત્તિ કે ઈજા થતી નથી; લોકો હંમેશા આનંદિત રહે છે, દુઃખ અને શોકથી મુક્ત રહે છે.
ધનુઃ કોટ્યા ચ શૈલેંદ્રાનુત્સાર્ય સ મહાબલઃ। ભૂમંડલં સમં ચક્રે લોકાનાં હિતકામ્યયા
પૃથુએ પોતાની શક્તિશાળી ધનુષ્યથી પર્વતોને દૂર હાંકી, સમગ્ર ધરતીને સમાન બનાવી, બધા લોકના કલ્યાણની ઈચ્છા રાખી.
ન પુરગ્રામદુર્ગાણિ ન ચાયુધધરા નરાઃ। મ્રિયંતે યત્ર દુઃખં ચ નાર્થશાસ્ત્રસ્ય ચાદરઃ
ત્યાં શહેરો, ગામડાં કે કિલ્લા નહોતા, ન તો કોઈ શસ્ત્રધારી પુરુષો હતા; જ્યાં દુઃખ નહોતું અને અર્થશાસ્ત્રનું પણ માન નહોતું.
ધર્મૈકતાનાઃ પુરુષાઃ પૃથૌ રાજ્યં પ્રશાસતિ। કથિતાનિ ચ પાત્રાણિ યત્ક્ષીરં ચ યથા તવ
પૃથુ રાજ્ય કરે ત્યારે લોકો માત્ર ધર્મમાં તત્પર રહે છે; તું જે પૂછ્યું તે પ્રમાણે વાસણો અને દુધનું વર્ણન કર્યું છે.
યેષાં યેન રુચિસ્તત્ર તેભ્યો દત્તં વિજાનતા। યજ્ઞશ્રીદેષુ સર્વેષુ મયા તુભ્યં નિવેદિતં
જેને જેવું ગમતું હતું, તેમને તે પ્રમાણે જ્ઞાનપૂર્વક આપ્યું; યજ્ઞની સર્વ વૈભવો મેં તને અર્પણ કર્યા છે.
દુહિતૃત્વં ગતા યસ્માત્પૃથોઃ પૃથ્વી મહામતે। તસ્યાનુસારયોગાચ્ચ પૃથિવી વિશ્રુતા બુધૈઃ
પૃથ્વી પૃથુની દીકરી બની, હે વિદ્વાન, અને તેની આજ્ઞા અનુસરીને, પૃથ્વીનું નામ પૃથ્વી તરીકે જ્ઞાતિમાં પ્રસિદ્ધ થયું.
ભીષ્મ ઉવાચ। આદિત્યવંશમખિલં વદ બ્રહ્મન્યથાક્રમં। સોમવંશં ચ તત્ત્વજ્ઞ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ
ભીષ્મે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, મને આખો આદિત્ય વંશ ક્રમશઃ કહો, અને સોમ વંશ પણ સાચી રીતે કહો.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। વિવસ્વાન્કશ્યપાત્પૂર્વમદિત્યામભવત્પુરા। તસ્ય પત્નીત્રયં તદ્વત્સંજ્ઞા રાજ્ઞી પ્રભા તથા
પુલસ્ત્યે કહ્યું: કશ્યપ અને અદિતિથી પહેલા વિવસ્વાન જન્મ્યા; તેને સંજ્ઞા, રાજ્ઞી અને પ્રભા નામની ત્રણ પત્નીઓ હતી.
રૈવતસ્ય સુતા રાજ્ઞી રેવતં સુષુવે સુતં। પ્રભા પ્રભાતં સુષુવે ત્વાષ્ટ્રં સંજ્ઞા તથા મનું
રાજ્ઞીએ, જે રૈવતની પુત્રી હતી, રેવતને જન્મ આપ્યો; પ્રભાએ પ્રભાતને જન્મ આપ્યો અને સંજ્ઞાએ ત્વષ્ટા અને મનુને જન્મ આપ્યો.
યમશ્ચ યમુના ચૈવ યમલૌ ચ બભૂવતુઃ। તતસ્તેજોમયં રૂપમસહંતી વિવસ્વતઃ
યમ અને યમુના તથા યમલ નામના જડવા જન્મ્યા; પછી તેઓ વિવસ્વાનના તેજને સહન ન કરી શક્યા અને અલગ સ્વરૂપ ધારણ કર્યા.
નારીમુત્પાદયામાસ સ્વશરીરાદનિંદિતાં। ત્વાષ્ટ્રી સ્વરૂપરૂપેણ નામ્ના છાયેતિ ભામિની
તેણે પોતાના શરીરમાંથી નિર્દોષ, પોતાની જેમ દેખાતી એક સ્ત્રી ઉત્પન્ન કરી, જેનું નામ છાયા હતું, અને તે તેજસ્વી હતી.
કિંકરોમીતિ પુરતઃ સંસ્થિતાં તામભાષત। છાયે ત્વં ભજ ભર્તારં મદીયં તં વરાનને
તે છાયાને સામે ઉભી જોઈને કહ્યું: 'છાયા, હે સુંદર, તું મારા પતિની સેવા કર.'