કિમર્થં ચ કૃતા સંજ્ઞા ભૂમેસ્સા પારિભાષિકી। ગૌરિતીયં ચ સંજ્ઞા વા ભુવઃ કસ્માદ્બ્રવીહિ મે
અને ધરતીને 'ભૂમિ' એવું નામ કેમ આપવામાં આવ્યું? તેને 'ગૌરી' પણ કેમ કહે છે? આ નામોના કારણો મને કહો.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। પુરા કૃતયુગસ્યાસીદંગો નામ પ્રજાપતિઃ। મૃત્યોસ્તુ દુહિતા તેન પરિણીતાતિદુર્મુખી
પુલસ્ત્ય કહે છે: પ્રાચીન કૃતયુગમાં અંગ નામનો એક પ્રજાપતિ હતો; તેણે મૃત્યુની પુત્રી, અતિ કુરુપ, સાથે લગ્ન કર્યા.
સુનીથા નામ તસ્યાસ્તુ વેનો નામ સુતઃ પુરા। અધર્મનિરતઃ કામી બલવાન્વસુધાધિપઃ
તેને સુનીથા નામની પત્ની હતી અને વેના નામનો પુત્ર થયો; વેના અધર્મમાં અને કામમાં તલિન, શક્તિશાળી ધરતીપતિ હતો.
લોકસ્યાધર્મકૃચ્ચાપિ પરભાર્યાપહારકઃ। અથ તસ્ય પ્રસિદ્યર્થં જગદર્થં મહર્ષિભિઃ
તે લોકમાં અધર્મ કરતો અને પરસ્ત્રીઓનું અપહરણ કરતો; પછી, તેની શાંતિ અને જગતના કલ્યાણ માટે મહર્ષિઓએ—
અનુનીતોપિ ન દદાવશુદ્ધાત્માઽભયં તતઃ। શાપેન મારયિત્વૈનમરાજકભયાર્દિતાઃ
વિનંતી કરવા છતાં પણ એ પવિત્ર હૃદયવાળાએ સુરક્ષાનું વચન આપ્યું નહીં; પછી રાજાના ભયથી પીડાઈને તેણે શાપથી તેને મારી નાખ્યો.
મમંથુર્બ્રાહ્મણાસ્તસ્ય બલાદ્દેહમકલ્મષાઃ। તત્કાયાન્મથ્યમાનાત્તુ જનિતા મ્લેચ્છજાતયઃ
પાપરહિત બ્રાહ્મણોએ તેની દેહને બળજબરીથી મથ્યો; એ દેહમાંથી મથાતા મ્લેચ્છ જાતિઓ જન્મી.
શરીરે માતુરંશેન કૃષ્ણાંજનસમપ્રભાઃ। પિતુરંશસ્ય સંગેન ધાર્મિકો ધર્મકારકઃ
માતાના અંગમાંથી કાજળ જેવી કાળી કાંતિવાળા પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ; પિતાના ભાગ સાથેના સંયોગથી એક ધર્મનિષ્ઠ અને ધર્મકર્મ કરનાર જન્મ્યો.
ઉત્પન્નો દક્ષિણાદ્ધસ્તાત્સધનુઃ સશરો ગદી। દિવ્યતેજોમયઃ પુત્રસ્સરત્નકવચાંગદઃ
જમણા હાથમાંથી એક પુત્ર જન્મ્યો, જે ધનુષ, બાણ અને ગદા ધારણ કરતો, દિવ્ય તેજથી તેજસ્વી અને રત્નના કવચ તથા અંગદથી શોભતો હતો.
પૃથુરેવાભવન્નામ્ના સ ચ વિષ્ણુરજાયત। સ વિપ્રૈરભિષિક્તઃ સંસ્તપઃ કૃત્વા સુદુષ્કરં
તેનું નામ પૃથુ પડ્યું અને તે વિષ્ણુ સ્વરૂપે જન્મ્યો; બ્રાહ્મણોએ તેને અભિષેક કર્યો અને તેણે અત્યંત કઠિન તપ કર્યું.
વિષ્ણોર્વરેણ સર્વસ્ય પ્રભુત્વમગમત્પ્રભુઃ। નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારં નિર્દ્ધર્મં વીક્ષ્ય ભૂતલં
વિષ્ણુના વરદાનથી તે સર્વનો અધિપતિ બન્યો; અને જ્યારે તેણે પૃથ્વીને વિધિ-પાઠ અને હવન વિના તથા ધર્મવિહોણી જોઈ,
વેદ્ધુમેવોદ્યતઃ કોપાચ્છરેણામિતવિક્રમઃ। તતો ગોરૂપમાસ્થાય ભૂઃ પલાયિતુમુદ્યતા
ત્યારે તે અપરિમિત પરાક્રમવાળો ક્રોધથી પૃથ્વીને તીક્ષ્ણ બાણથી ભેદવા તૈયાર થયો; ત્યારે પૃથ્વી ગાયનું રૂપ ધારણ કરીને ભાગવા લાગી.
પૃષ્ઠે ત્વન્વગમત્તસ્યાઃ પૃથુઃ સેષુશરાસનઃ। તતઃ સ્થિત્વૈકદેશે તુ કિં કરોમીતિ ચાબ્રવીત્
પૃથુએ ધનુષ અને બાણ લઈને તેની પાછળથી પીછો કર્યો; પછી એક જગ્યાએ ઊભી રહી પૃથ્વીએ પૂછ્યું: 'હું શું કરું?'
પૃથુરપ્યવદદ્વાક્યમીપ્સિતં દેહિ સુવ્રતે। સર્વસ્ય જગતઃ શીઘ્રં સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ
પૃથુએ પણ કહ્યું: 'હે સદ્ગુણે, તું તરત જ સમગ્ર જગત માટે, સ્થાવર અને જંગમ બધાને જે જોઈએ તે આપી દે.'
તથેતિ ચાબ્રવીદ્ભૂમિર્દુદોહ સ નરાધિપઃ। સ્વકે પાણૌ પૃથુર્વત્સં કૃત્વા સ્વાયંભુવં મનું
પૃથ્વીએ કહ્યું: 'જેમ તું કહે છે તેમ જ થશે,' અને એ રાજાએ પોતાના હાથમાં સ્વાયંભુવ મનુને વાછરડા બનાવી પૃથ્વીનું દુધ દોહ્યું.
તદન્નમભવદ્દુગ્ધં પ્રજા જીવંતિ યેન તુ। તતસ્તુ ઋષિભિર્દુગ્ધા વત્સઃ સોમસ્તદાભવત્
એ દુધ અન્નરૂપે બન્યું, જેના દ્વારા પ્રજાઓ જીવતી રહી; પછી ઋષિઓએ પણ પૃથ્વીનું દુધ દોહ્યું, ત્યારે વાછરડો સોમ બન્યો.
દોગ્ધા વાચસ્પતિરભૂત્પાત્રં વેદસ્તપો રસઃ। દેવૈશ્ચ વસુધા દુગ્ધા મરુદ્દોગ્ધા તદાભવત્
દોહનાર વાચસ્પતિ થયા, પાત્ર વેદ હતું અને રસ તપ હતો; દેવોએ પણ પૃથ્વીનું દુધ દોહ્યું, ત્યારે દોહનાર મરુત બન્યા.
ઇન્દ્રો વત્સઃ સમભવત્ક્ષીરમૂર્જ્જસ્વલં બલં। દેવાનાં કાંચનં પાત્રં પિતૃણાં રાજતં તથા
ઇન્દ્ર વાછરડો બન્યો, દુધ બળ અને ઊર્જાસભર હતું; દેવો માટે પાત્ર સોનાનું હતું અને પિતૃઓ માટે ચાંદીનું.
અંતકશ્ચાભવદ્દોગ્ધા યમો વત્સઃ સ્વધા રસઃ। બિલં ચ પાત્રં નાગાનાં તક્ષકો વત્સકોભવત્
દોહનાર અંતક બન્યો, યમ વાછરડો અને રસ સ્વધા હતો; નાગો માટે પાત્ર બિલ હતું અને તક્ષક વાછરડો બન્યો.
વિષં ક્ષીરં તતો દોગ્ધા ધૃતરાષ્ટ્રોભવત્પુનઃ। અસુરૈરપિ દુગ્ધેયં આયસે શત્રુપીડનમ્
પછી દુધ રૂપે વિષ નીકળ્યું અને ધૃતરાષ્ટ્ર દોહનાર બન્યો; અસુરોએ પણ પૃથ્વીનું દુધ દોહ્યું, લોખંડના પાત્રમાં દુશ્મનોને પીડાવનાર રસ મળ્યો.
પાત્રે માયામભૂદ્વત્સઃપ્રાલ્હાદિસ્તુવિરોચનઃ। દોગ્ધા ત્રિમૂર્દ્ધા તત્રાસીન્માયા યેન પ્રવર્તિતા
અસુરો માટે માયા પાત્ર બની, પ્રહ્લાદ અને વિરોચન વાછરડા બન્યા; દોહનાર ત્રિમૂર્ધા હતો અને તેના દ્વારા માયા ઉત્પન્ન થઈ.
યક્ષૈશ્ચ વસુધા દુગ્ધા પુરાંતર્દ્ધાનમીપ્સુભિઃ। કૃત્વા વિશ્વાવસું વત્સં મણિમંતં મહીપતે
યક્ષોએ પણ ગુપ્ત ધન મેળવવાની ઇચ્છાથી પૃથ્વીનું દુધ દોહ્યું; વિશ્વાવસુને વાછરડો અને મણિ પાત્ર બનાવ્યું, હે રાજા.
પ્રેતરક્ષોગણૈર્દુગ્ધા વસા રુધિરમુલ્બણં। રૌપ્યનાભોભવદ્દોગ્ધા સુમાલી વત્સ એવ ચ
પ્રેત અને રાક્ષસોના સમૂહોએ ચરબી અને ભયાનક લોહી દોહ્યું; દોહનાર અને વાછરડો બંને સુમાલી અને પાત્ર ચાંદીનું હતું.
ગંધર્વૈશ્ચ પુનર્દુગ્ધા વસુધા સાપ્સરોગણૈઃ। વત્સં ચિત્રરથં કૃત્વા ગંધાન્પદ્મદલે તથા
ગંધર્વો અને અપ્સરાઓએ ફરીથી ધરતીને દુધારી, ચિત્રરથને વાછરડું બનાવીને, કમળના પાંદડાં પર સુગંધો એકત્ર કરી.
દોગ્ધાવસુરુચિર્નામાથર્વવેદસ્ય પારગઃ। ગિરિભિર્વસુધા દુગ્ધા રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
અથર્વવેદના પંડિત અને સુરૂચિ નામે પ્રસિદ્ધ ડોધાએ પર્વતોને વાછરડાં બનાવી ધરતીમાંથી વિવિધ રત્નો મેળવ્યા.
ઔષધાનિ ચ દિવ્યાનિ દોગ્ધા મેરુર્મહીધરઃ। વત્સોભૂદ્ધિમવાંસ્તત્ર પાત્રં શૈલમયં પુનઃ
મહાન પર્વત મેરુએ દિવ્ય ઔષધિઓ માટે ધરતીને દુધારી, હિમવંતને વાછરડું બનાવી અને પથ્થરની વાસણમાં દુધ લીધું.
વૃક્ષૈશ્ચ વસુધા દુગ્ધા ક્ષીરં છિન્નપ્રરોહણં। પાલાશપાત્રે દોગ્ધા તુ સાલઃ પુષ્પવનાકુલઃ
વૃક્ષોએ ધરતીમાંથી રસ મેળવ્યો, પલાશના પાંદડાંના વાસણમાં, અને પુષ્પોથી ભરેલું સાલ વૃક્ષ દુધારું બન્યું.
પ્લક્ષોભવત્તતો વત્સઃ સર્વવૃક્ષવનાધિપઃ। એવમન્યૈશ્ચ વસુધા તથા દુગ્ધા યથેચ્છતઃ
પછી બધા વૃક્ષો અને વનના રાજા પ્લક્ષ વાછરડું બન્યું; એ રીતે, બીજાઓએ પણ પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ધરતીને દુધારી.
આયુર્દ્ધનાનિ સૌખ્યં ચ પૃથૌ રાજ્યં પ્રશાસતિ। ન દારિદ્ર્યં તથા રોગી નાધનોનચપાપકૃત્
પૃથુ રાજ કરે ત્યારે આયુષ્ય, ધન અને સુખ મળે છે; ત્યાં ન તો ગરીબી રહે, ન રોગ, ન કોઈ ગરીબ કે પાપી હોય.
નોપસર્ગા ન ચાઘાતઃ પૃથૌ રાજ્યં પ્રશાસતિ। નિત્યંપ્રમુદિતાલોકા દુઃખશોકવિવર્જિતાઃ
પૃથુ રાજ્ય ચલાવે ત્યારે કોઈ આપત્તિ કે ઈજા થતી નથી; લોકો હંમેશા આનંદિત રહે છે, દુઃખ અને શોકથી મુક્ત રહે છે.
ધનુઃ કોટ્યા ચ શૈલેંદ્રાનુત્સાર્ય સ મહાબલઃ। ભૂમંડલં સમં ચક્રે લોકાનાં હિતકામ્યયા
પૃથુએ પોતાની શક્તિશાળી ધનુષ્યથી પર્વતોને દૂર હાંકી, સમગ્ર ધરતીને સમાન બનાવી, બધા લોકના કલ્યાણની ઈચ્છા રાખી.