દંષ્ટ્રિણાં નિયુતં તેષાં ભીમસેનાદગાત્ક્ષયમ્। દંષ્ટ્રિ ગોમાયુ કાકાદીન્મહિષીર્ગોવરાઙ્ગનાઃ
ભીમસેનએ દાંતવાળા અનેક પ્રાણીઓનો નાશ કર્યો હતો. એ દાંતવાળા, ગીધ, કાગડા, ભેંસો, ગાયો અને ગૌવધુઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
સુરભિર્જનયામાસ કશ્યપાત્ત્ત્રિતયં પુરા। મુનિર્મુનીનાં ચ ગણં ગણમપ્સરસાં તથા
સુરભીએ કશ્યપથી ત્રણ પ્રકારના સંતાનોને જન્મ આપ્યો—મુનિઓના સમૂહ, ઋષિઓના જૂથ અને અપ્સરાઓનો પણ સમૂહ.
તથા કિન્નરગંધર્વાનરિષ્ટા જનયદ્બહૂન્। તૃણવૃક્ષલતા ગુલ્મમિરા સર્વમજીજનતત્
એ જ રીતે, ઇરાએ અનેક કિન્નર અને ગંધર્વો, તેમજ બધા ઘાસ, વૃક્ષો, વેલીઓ અને ઝાડીઓ જન્માવ્યાં.
ખસા તુ યક્ષરક્ષાંસિ જનયામાસ કોટિશઃ। એતે કશ્યપદાયાદાઃ શતશોથ સહસ્રશઃ
ખસા એ કરોડો યક્ષ અને રાક્ષસોને જન્માવ્યાં. એ બધા કશ્યપના વંશજ છે, જે શેંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં છે.
એષ મન્વંતરે ભીષ્મ સર્ગઃ સ્વારોચિષે સ્મૃતઃ। તતસ્ત્વેકોનપંચાશન્મરુતઃ કશ્યપાદ્દિતિઃ। જનયામાસ ધર્મજ્ઞ સર્વાનમરવલ્લભાન્
હે ભીષ્મ, આ મન્વંતરમાં આ સર્જન સ્વારોચિષ તરીકે ઓળખાય છે. પછી ધર્મને જાણનારી દિતીએ કશ્યપથી ઉનપચાસ મારુતોને જન્મ આપ્યો, જે બધા દેવતાઓને પ્રિય છે.
ભીષ્મ ઉવાચ। દિતેઃ પુત્રાઃ કથં જાતા મરુતો દેવવલ્લભાઃ। દેવૈર્જગ્મુશ્ચ સાપત્નૈઃ કસ્માત્સખ્યમનુત્તમમ્
ભીષ્મે પૂછ્યું: દિતિના પુત્રો, દેવતાઓને પ્રિય એવા મારુતો કેમ જન્મ્યા? અને શા માટે, શત્રુ હોવા છતાં, તેઓ દેવતાઓ સાથે ઉત્તમ મિત્રતા પામ્યા?
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। પુરા દૈવાસુરે યુદ્ધે હતેષુ હરિણા સુરૈઃ। પુત્રપૌત્રેષુ શોકાર્તા ગતા ભૂલોકમુત્તમમ્
પુલસ્ત્યે કહ્યું: જૂના સમયમાં, દેવ અને અસુરોના યુદ્ધમાં, જ્યારે હરિ અને દેવતાઓએ દિતિના પુત્રો અને પૌત્રોને મારી નાખ્યા, ત્યારે દુઃખથી વ્યાકુળ દિતી ઉત્તમ ભૂલોકમાં ગઈ.
પુષ્કરેષુ મહાતીર્થે સરસ્વત્યાસ્તટે શુભે। ભર્ત્તુરારાધનપરા તપ ઉગ્રં ચચાર હ
પુષ્કર નામના મહાતીર્થ પર, પવિત્ર સરસ્વતીના કાંઠે, દિતીએ પતિની આરાધનામાં તલીન રહીને કઠિન તપ કર્યા.
દિતિર્વૈ દૈત્યમાતા તુ ઋષિકાર્યેણ સુવ્રતા। ફલાહારા તપસ્તેપે કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણાદિભિઃ
દૈત્યોની માતા દિતી, શ્રદ્ધાપૂર્વક ઋષિની today કાર્ય માટે, ફળાહારી રહીને કૃચ્છ્ર અને ચાંદ્રાયણ જેવા કઠિન વ્રતો દ્વારા તપ કરતી રહી.
યાવદ્વર્ષશતં સાગ્રં જરાશોકસમાકુલા। તતઃ સા તપસા તપ્તા વસિષ્ઠાદીનપૃચ્છત
એવી રીતે, વૃદ્ધાવસ્થાથી અને દુઃખથી પીડાયેલી દિતીએ સો વર્ષથી વધુ સમય સુધી તપ કર્યું. પછી તપથી દગ્ધ થઈ, તેણે વશિષ્ઠ અને અન્ય ઋષિઓને પૂછ્યું.
કથયંતુ ભવંતો મે પુત્રશોકવિનાશનમ્। વ્રતં સૌભાગ્યફલદમિહલોકે પરત્ર ચ
દિતીએ કહ્યું: 'મારે એવું વ્રત કહો, જે પુત્રશોકને નાશ કરે અને આ લોક તથા પરલોકમાં સુખ અને શુભ ફળ આપે.'
ઊચુર્વસિષ્ઠપ્રમુખા જ્યેષ્ઠસ્ય પૂર્ણિમાવ્રતમ્। યસ્ય પ્રસાદાદભવત્સુતશોકવિવર્જિતા
વશિષ્ઠ અને અન્ય ઋષિઓએ કહ્યું: 'જ્યેષ્ઠ મહિનાની પૂર્ણિમાનું વ્રત રાખવાથી પુત્રશોક દૂર થાય છે.'
ભીષ્મ ઉવાચ। શ્રોતુમિચ્છામ્યહં બ્રહ્મન્જ્યેષ્ઠસ્ય પૂર્ણિમાવ્રતમ્। સુતાનેકોનપંચાશદ્યેન લેભે પુનર્દિતિઃ
ભીષ્મે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, હું સાંભળવા ઈચ્છું છું કે એ જ્યેષ્ઠ મહિનાની પૂર્ણિમાનું વ્રત શું છે, જેના ફળે દિતીને ફરી ઉનપચાસ પુત્રો મળ્યા.'
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। યદ્વસિષ્ઠાદિભિઃ પૂર્વં દિત્યૈ સંકથિતં વ્રતમ્। વિસ્તરેણ તદેવેદં મત્સકાશાન્નિશામય
પુલસ્ત્યે કહ્યું: 'વશિષ્ઠ અને અન્ય ઋષિઓએ દિતીને જે વ્રત કહેલું, એ હું હવે વિગતે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.'
જ્યેષ્ઠે માસિ સિતે પક્ષે પૌર્ણમાસ્યાં યતવ્રતા। સ્થાપયેદવ્રણં કુંભં સિતતણ્ડુલપૂરિતમ્
જ્યેષ્ઠ મહિનાના શુક્લ પક્ષની પૂર્ણિમાએ, વ્રત રાખનારએ સફેદ તાંદળથી ભરેલો અખંડ કુંભ સ્થાપવો.
નાનાફલયુતં તદ્વદિક્ષુદંડસમન્વિતમ્। સિતવસ્ત્રયુગચ્છન્નંસિતચંદનચર્ચિતમ્
એ કુંભને વિવિધ ફળો, ઈખના ટુકડા, સફેદ કપડાંની જોડીથી ઢાંકી, સફેદ ચંદનથી સુશોભિત કરવો.
નાનાભક્ષ્યસમોપેતં સહિરણ્યં તુ શક્તિતઃ। તામ્રપાત્રં ગુડોપેતં તસ્યોપરિ નિવેશયેત્
વિવિધ પ્રકારના ભોજનને, શક્ય હોય તેટલું સોનાં સાથે ગોઠવો; તેના ઉપર ગોળથી ભરેલું તાંબાનું વાસણ મૂકો.
તસ્માદુપરિ બ્રહ્માણં સૌવર્ણં પદ્મકોટરે। કુર્યાત્શર્કરયોપેતાં સાવિત્રીં તસ્ય વામતઃ
તેના ઉપર, કમળાકાર ખાડામાં, સોનાંથી બ્રહ્માની પ્રતિમા બનાવો; તેની ડાબી બાજુએ સાકરથી શોભિત સાવિત્રી મૂકો.
ગંધંધૂપં તયોર્દદ્યાદ્ગીતં વાદ્યં ચ કારયેત્। તદભાવે કથં કુર્યાદ્યથા પદ્મે પિતામહઃ
બન્નેને સુગંધ અને ધૂપ અર્પણ કરો, અને ગીત-વાદ્યનું આયોજન કરો; જો એ શક્ય ન હોય, તો કમળ માટે પિતામહે જે રીતે કર્યું હતું, એ પ્રમાણે કરો.
બ્રહ્માહ્વયાં ચ પ્રતિમાં કૃત્વા ગુડમયીં શુભામ્। શુક્લપુષ્પાક્ષતતિલૈરર્ચયેત્પદ્મસંભવમ્
ગોળથી સુંદર બ્રહ્મા નામની પ્રતિમા બનાવી, કમળમાંથી જન્મેલા ભગવાનને સફેદ ફૂલો, અખૂટ ચોખા અને તલથી પૂજા કરો.
બ્રાહ્માય પાદૌ સંપૂજ્ય જંઘે સૌભાગ્યદાય ચ। વિરિંચાયોરુયુગ્મં ચ મન્મથાયેતિ વૈ કટિમ્
બ્રાહ્માને પગની પૂજા કરો, સૌભાગ્યદાયીને જાંઘની, વિરીંચિને ઘૂંટણની અને મનમથને કમરના ભાગની પૂજા કરો.
સ્વચ્છોદરાયેત્યુદરમતંદ્રાયેત્યુરો વિધેઃ। મુખં પદ્મમુખાયેતિ બાહૂ વૈ વેદપાણયે
પારદર્શક પેટેવાળાને પેટની, થાક ન લાગતા સર્જનહારને છાતીની, કમળમુખીને મુખની અને વેદધારીને બાહુની પૂજા કરો.
નમઃ સર્વાત્મને મૌલિમર્ચ્ચયેચ્ચાપિ પંકજમ્। તતઃ પ્રભાતે તત્કુંભં બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્
સર્વવ્યાપકને નમન કરો અને માથા પરના કમળની પૂજા કરો; પછી સવારમાં એ કુંભ બ્રાહ્મણને અર્પણ કરો.
બ્રાહ્મણં ભોજયેદ્ભક્ત્યા સ્વયં તુ લવણં વિના। ભક્ત્યા પ્રદક્ષિણં દદ્યાદિમં મંત્રમુદીરયેત્
ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવો, પોતે મીઠું ન ખાઓ; ભક્તિથી પ્રદક્ષિણ કરો અને આ મંત્ર બોલો.
પ્રીયતામત્ર ભગવાન્સર્વલોકપિતામહઃ। હૃદયે સર્વલોકાનાં યસ્ત્વાનંદોભિધીયતે
સર્વલોકોના પિતામહ, સર્વહૃદયમાં આનંદરૂપ ભગવાન અહીં પ્રસન્ન થાય.
અનેન વિધિના સર્વં માસિમાસિ સમાચરેત્। ઉપવાસી પૌર્ણમાસ્યામર્ચયેદ્બ્રાહ્મમવ્યયમ્
આ વિધિ પ્રમાણે દર મહિને બધું કરો; ઉપવાસી વ્યક્તિ પૂર્ણિમાને અવ્યય બ્રહ્માની પૂજા કરે.
ફલમેકં ચ સંપ્રાશ્ય શર્વર્યાં ભૂતલે સ્વપેત્। તતસ્ત્રયોદશે માસિ ઘૃતધેનુસમન્વિતામ્
રાત્રે એક ફળ ખાઈ જમીન પર સુવો; પછી ત્રયોદશા મહિનાએ ઘીવાળી ગાય દાન કરો.
શય્યાં દદ્યાદ્વિરિંચાય સર્વોપસ્કરસંયુતામ્। બ્રહ્માણં કાંચનં કૃત્વા સાવિત્રીં રજતૈસ્તથા
વિરીંચિને તમામ સામાનવાળી શય્યા આપો; બ્રહ્માની સોનાની અને સાવિત્રીની ચાંદીની પ્રતિમા બનાવો.
પદ્માત્મકઃ સૃષ્ટિકર્ત્તા સાવિત્રીમુપલભ્યતુ। વસ્ત્રૈર્દ્વિજં સપત્નીકં પૂજ્ય ભક્ત્યા વિભૂષણૈઃ
કમળરૂપ સર્જનહારને સાવિત્રી પ્રાપ્ત થાય; દ્વિજને પત્ની સાથે ભક્તિપૂર્વક વસ્ત્ર અને આભૂષણથી પૂજા કરો.
શક્ત્યા ગવાદિકં દદ્યાત્પ્રીયતામિત્યુદીરયેત્। હોમં શુક્લૈસ્તિલૈઃ કુર્યાદ્બ્રહ્મનામાનિ કીર્તયેત્
શક્તિ પ્રમાણે ગાય અને અન્ય દાન આપો અને કહો: 'પ્રસન્ન થાઓ'; સફેદ તલથી હોળી કરો અને બ્રહ્માના નામો બોલો.